Smyrna (İzmir) Agorası’nda Bulunan Lazımlıklar (Havruzlar) ve Osmanlı’da Lazımlık Kültürü

Osmanlı toplumunun belki de en mahrem konularından birisi tuvalettir. Aslında Avrupa’ya
göre çok daha kalıcı ve nispeten sağlıklı yöntemlerle, erken dönemlerden itibaren çözülen tuvalet
sorunu, muhtemelen kirli ve mahrem olduğu için konu edilmemiş veya pek kaydı tutulmamıştır.
Tuvaletler ve buna bağlı basit kanalizasyon sistemleri, Anadolu’da Selçuklulardan itibaren görülür.
Ancak çalışmamızda üzerinde önemle durmak istediğimiz objeler, yaşamın geçtiği mekânlarda (ev,
han, hastane gibi) kullanılan lazımlık/oturak/havruzlardır.
Avrupa’da neredeyse 20. yüzyıla kadar bir gelenek halinde kullanılmaya devam eden ve
kökeni Antik çağlara dayanan lazımlıklar, günlük yaşamın önemli objelerinden biri olmuştur.
Genel olarak Müslüman toplumlarında lazımlık geleneğinin olmadığına ilişkin yaygın bir düşünce
vardır. Aslında hastalar, yaşlılar, bedensel engelli yetişkinler, akli dengesi yerinde olmayanlar ve
tabi ki çocuklar için lazımlıklar oldukça kullanışlı bir malzemedir. Sağlıklı ve yetişkin bireylerin
genellikle alaturka tuvaletleri kullandığı kabul edilir. Ancak unutulmamalıdır ki özellikle ev,
hastane ve han gibi yaşam alanlarında lazımlıkları, sağlık problemi olmayan yetişkin insanlar da
kullanmış olmalıdır.
Agora kazılarında çok yoğun bir şekilde ortaya çıkarılan lazımlıklar kaba, gözenekli
hamurlu, dış yüzü sırsız içi hardal sarısı renkli sırlıdır. Taşınabilmesi ve içindekilerin rahat
dökülebilmesi için çift kulplu olarak üretilmişlerdir. Lazımlıkların boyutlarından çocuk ve
yetişkinlere ait olanlar birbirinden ayrılabilmektedir. Agora’da, yaygın olarak görülen çift kulplu
lazımlıklara çok benzer bir grup daha tespit edilmiştir. Tipik lazımlıklara göre daha uzun ve
kulpsuz olan bu örneklerin de çocuk beşiklerinde kullanılan lazımlıklar olduğu anlaşılmaktadır.

Toilet is one of the more private issues in Ottoman culture. Toilet problems, tackled earlier
in Muslim cultures with more lasting and relatively healthier methods was seen as dirty and
private thus was not talked about or recorded extensively.
Toilets and connected simple sewage systems are seen since the Seljuks in Anatolia but
this paper deals with chamber pots; objects used in houses, inns, hospitals.
Chamber pots originating in ancient times and used in Europe almost until 20. century
following tradition were important daily use objects. Common thinking is that the Muslim
communities didn’t use chamber pots but in fact chamber pots are useful for the sick, old, disabled
and, of course, children. Healthy adults are thought to use the alaturka, squat toilet. But chamber
pots should have been used by healthy adults too especially in houses, hospitals and inns.
Chamber pots commonly found during the excavations in the Agora are rough, unglazed
on the outside but yellow glazed on the inside. They have two handles for easy carrying and
emptying. Sizes of the chamber pots allow us to distinguish chamber pots intended for adults and
children. A similar group of chamber pots have also been found in the Agora; these chamber pots
are longer, without handles and are believed to be used in cradles.