ALMAN CEZA MUHAKEMESİ HUKUKU İLE MUKAYESELİ OLARAK ADLİ KONTROL KORUMA TEDBİRİ

Yıl 2025, Cilt: 15 Sayı: 2, 723 - 770, 26.12.2025

Alaaddin Egemenoğlu , Ahmet Talha Özen

https://doi.org/10.54704/akdhfd.1653128

Öz

Ceza muhakemesi hukukunda adli kontrol, birey hak ve özgürlüklerini kanunla kısıtlayarak yargılamanın güvenliğini ve amacına ulaşmasını sağlamaya yardımcı bir koruma tedbiridir. Tutuklama, kişinin özgürlüğünü ciddi şekilde kısıtlarken, adli kontrol daha hafif bir müdahale olarak öne çıkmaktadır. Türk hukukunda 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 109 ila 115 arasında düzenlenen adli kontrol tedbiriyle kanun koyucu şüpheli/sanığın kaçma veya delilleri karartma ihtimalinin önüne geçmek adına çeşitli yükümlülükler öngörmüştür. Bu tedbirler arasında yurtdışına çıkma yasağı, belirli yerlere düzenli başvurma ve mesleki faaliyetlerin devamı gibi önlemler yer almaktadır.
Alman ceza muhakemesi kanununda ise, “tutuklama kararının geri bırakılması” başlığı altında StPO m. 116’da adli kontrole ilişkin düzenleme yer almaktadır. Almanya’da hâkimlerin takdir yetkisi daha geniş olup, adli kontrolün uygulanması kaçma tehlikesi, delilleri karartma riski ve suçun tekrarlanma ihtimali gibi faktörler doğrultusunda değerlendirilmektedir. Ölçülülük ilkesi gereğince, tutuklama yalnızca zorunlu hallerde başvurulan bir yöntem olarak öne çıkmaktadır. Alman Ceza Muhakemesi Kanunu kapsamında bildirimde bulunma yükümlülüğü, belirli bir yeri izinsiz terk etmeme yükümlülüğü ve gözetimsiz konuttan ayrılmama yükümlülüğü gibi adli kontrol tedbirleri bulunmaktadır.
İki sistem karşılaştırıldığında, her ikisinin de adli kontrolü tutuklamaya alternatif bir tedbir olarak ele aldığı görülmektedir. Türk hukukunda adli kontrol kapsamı daha geniş olup belirli suç tiplerine özel düzenlemeler içerirken, Alman hukukunda hâkimlerin değerlendirmesine daha fazla esneklik tanınmaktadır. Adli kontrol mekanizmasının etkin ve ölçülü uygulanması, adil yargılanma hakkını korumakta ve ceza muhakemesinin etkinliğini artırmaktadır. Bu nedenle hem Türk hem de Alman hukuk sistemlerinde adli kontrolün daha etkili hale getirilmesi için reform çalışmaları sürmektedir. Teknolojinin gelişmesiyle, Almanya’da olduğu üzere Türkiye’de de elektronik kelepçe benzeri teknolojik imkanlarla yeni adli kontrol yükümlülükleri yürürlüğe girmeye başlamıştır. Ancak reformlar sürerken tıpkı tutuklamada olduğu üzere, adli kontrolün de cezalandırma amacı taşımaması gerektiği unutulmamalıdır.

Anahtar Kelimeler

Adli Kontrol , Bağlantılı Yükümlülükler , Ön Cezalandırma , Alternatif Tedbir , Takdir Yetkisi , Ölçülülük İlkesi.

JUDICIAL CONTROL PROTECTION MEASURE IN COMPARISON WITH GERMAN CRIMINAL PROCEDURE LAW

Öz

In criminal procedure law, judicial control is a protection measure that helps to ensure the security and purpose of the trial by restricting individual rights and freedoms by law. While arrest severely restricts a person’s freedom, judicial control stands out as a milder intervention. With the judicial control measure regulated between Articles 109 and 115 of the Code of Criminal Procedure No. 5271 in Turkish law, the legislator has stipulated various obligations in order to prevent the possibility of the suspect/defendant fleeing or obscuring the evidence. These measures include a ban on traveling abroad, regular visits to certain places and the continuation of professional activities.
In the German Criminal Procedure Code, there is a provision on judicial control in Article 116 of the StPO under the heading of “deferral of the arrest warrant”. In Germany, the discretionary power of judges is wider and the application of judicial control is evaluated in line with factors such as the risk of flight, the risk of obscuring evidence and the possibility of recurrence of the offence. In accordance with the principle of proportionality, arrest stands out as a method utilized only in cases of necessity. Under the German Criminal Procedure Code, there are judicial control measures such as the obligation to report, the obligation not to leave a certain place without authorization and the obligation not to leave the residence without supervision.
When the two systems are compared, it is seen that both treat judicial control as an alternative measure to detention. While the scope of judicial control in Turkish law is broader and includes specific regulations for certain types of offences, German law allows more flexibility to the judges’ assessment. The effective and proportionate application of the judicial control mechanism ensures the protection of the right to a fair trial and increases the effectiveness of criminal proceedings. For this reason, reform efforts are ongoing in both legal systems to make judicial control more effective. In fact, with the development of technology, new judicial control obligations have started to be put into effect in Turkey, as in Germany, by utilizing technological facilities such as electronic handcuffs. Just like arrest, judicial control should not be applied for the purpose of punishment.

Anahtar Kelimeler

Judicial Control , Related Obligations , Preliminary Punishment , Alternative Measure , Discretion , Principle of Proportionality

Kaynakça

• Aldemir, Hüsnü. “Tutuklama.”, Terazi Hukuk Dergisi, S. 100 (2014): 441-460.
• Artuk, Mehmet Emin. “Ceza Kanununun Suç Siyaseti Bilimi Açısından Değerlendirilmesi.”, Ceza Hukuku Dergisi, 1, S. 2 (2006): 9-13.
• Balo, Yusuf Solmaz. Teori ve Uygulamada Çocuk Ceza Hukuku. Ankara: Adalet Yayınevi, 2005.
• Bozdağ, Ahmet ve Sarıusta, Kader. “Ceza Yargılamasında Mağdurun Beyanı ve Delil Değeri.”, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 8, S. 2 (2017): 573-602.
• Böhm, Klaus Michael. “§116.” In Münchener Kommentar zur Strafprozessordnung. Band 1: §§1-150 StPO, Hrsg. Hans Kudlich. 2. Aufl. München: Beck, 2023.
• Bussweiler, Jörg. “Reform Des Sexualstrafrechts.” Kriminalistik 75 (2021): 486-490.
• Centel, Nur. “Tutuklama Uygulamasında Sorunlar.”, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 71, S. 1 (2013): 193-206.
• Centel, Nur ve Zafer, Hamide. Ceza Muhakemesi Hukuku. İstanbul: Beta Yayıncılık, 2021.
• Deckers, Rolf. “§116.” In Kommentar zur Strafprozessordnung, Band 2, Hrsg. Hans Achenbach, Knut Amelung und Rüdiger Deckers. 1. Aufl. Köln: Luchterhand, 1988.
• Diemer, Herbert. “§72.” In Jugendgerichtsgesetz, Hrsg. Holger Schatz und Bernd- Rüdeger Sonnen. 8. Aufl. Heidelberg: C.F. Müller, 2020.
• Ersoy, Uğur. Ceza Muhakemesi Hukuku, (Ankara: Adalet Yayınevi, 2024).
• Feyzioğlu, Metin. “5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu Hakkında Bazı Tespit ve Değerlendirmeler.”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, S. 62 (2006): 27-61.
• Graf, Jürgen Peter. “§116.” In Karlsruher Kommentar zur Strafprozessordnung, Hrsg. Christoph Barthe und Jan Gericke. 9. Aufl. München: C.H. Beck, 2023.
• Hacıoğlu, Burhan Caner. “5271 Sayılı Ceza Muhakemesi Kanununda Tutuklama Koruma Tedbirine Seçenek Olarak Düzenlenen Adli Kontrol Koruma Tedbiri Üzerine Bir İnceleme.”, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 9, S. 1-2 (2005): 167-192.
• Hellmann, Udo. Strafprozessrecht. 2. Aufl. Berlin: Springer, 2006.
• Hohlweck, Martin. “Sicherheitsleistung bei Verdunkelungsgefahr.” NStZ 17 (1998): 600-603.
• Hussels, Markus. Strafprozessrecht. 3. Aufl. Berlin: Springer, 2015.
• Kaspar, Johannes. “JGG §72.” In Münchener Kommentar zur Strafprozessordnung, Band 4, Hrsg. Christoph Knauer, Hans Kudlich und Hartmut Schneider. 2. Aufl. München: C.H. Beck, 2025.
• Kindhäuser, Urs, und Karl-Heinz, Schumann. Strafprozessrecht. 6. Aufl. Baden-Baden: Nomos, 2022.
• Kleimann, Maria. “§72.” In Jugendgerichtsgesetz, Hrsg. Bernd-Dieter Meier und andere. 3. Aufl. Baden-Baden: Nomos, 2024.
• Koca, Mahmut. “Bir Koruma Tedbiri Olarak Yurtdışına Çıkarmama.”, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 7, S. 1-2 (2003): 161-198.
• Koca, Mahmut. “Tutuklamada Oranlılık İlkesi Çerçevesinde 2002 CMUK Tasarısının Adli Kontrol Tedbirinin Değerlendirilmesi.”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 5, S. 2 (2003): 109-140.
• Koca, Mahmut ve Üzülmez, İlhan. Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2024.
• Koparan, Mehmet Reşat. “Bir Koruma Tedbiri Olarak Tutuklama.”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, S. 65 (2006): 154-172.
• Korkmaz, Fulya. “Adli Kontrol.”, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 6, S. 3 (2015): 521-542.
• Krauß, Michael. “§116 StPO.” In BeckOK StPO mit RiStBV und MiStra, Hrsg. Jürgen Graf. München: C.H. Beck, 2025.
• Laue, Christian. “§116 StPO.” In Gesamtes Strafrecht: StGB, StPO, Nebengesetze: Handkommentar, Hrsg. Dieter Dölling und andere. Baden-Baden: Nomos, 2022.
• Lind, Dieter. “§116.” In Die Strafprozessordnung und das Gerichtsverfassungsgesetz: StPO §§112-136a, Band 5, Hrsg. Ewald Löwe und Werner Rosenberg. 28. Aufl. Berlin: Walter de Gruyter, 2024.
• Morgenstern, Carsten. Die Untersuchungshaft. 1. Aufl. Baden-Baden: Nomos, 2018. Mutta, Serdar. Ceza Muhakemesi Hukukunda Adli Kontrol. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Lefkoşa, 2021.
• Münchhalffen, Götz, und Norbert Gatzweiler. Das Recht der Untersuchungshaft. 3. Aufl. München: Beck, 2009.
• Özbek, Veli Özer, Doğan, Koray ve Bacaksız, Pınar. Ceza Muhakemesi Hukuku. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2023.
• Özgüven, Duygu. “Ceza Muhakemesi Kanunu Çerçevesinde Adli Kontrol.”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, S. 81 (2009): 1-42.
• Öztürk, Bahri, Tezcan, Durmuş, Erdem, Mustafa Ruhan, Gezer, Özge Sırma, Kırıt, Yasemin Saygılar, Akcan, Esra Alan, Özaydın, Özdem, Tütüncü, Efser Erden, Villemin, Derya Altınok ve Tok, Mehmet Can. Nazari ve Uygulamalı Ceza Muhakemesi Hukuku. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2024.
• Paeffgen, Hans-Ullrich. “§112.” In SK-StPO: Systematischer Kommentar zur Strafprozessordnung, Hrsg. Jürgen Wolter. 5. Aufl. Köln: Carl Heymanns Verlag, 2015.
• Parlar, Ali. İstinaf Sistemi ve Diğer Yeniliklere Göre CMK El Kitabı. İstanbul: Bilge Yayınevi, 2017.
• Pfeiffer, Gerhard. Strafprozeßordnung und Gerichtsverfassungsgesetz: Kommentar. 4. Aufl. München: C.H. Beck, 2002.
• Posthoff, Klaus-Hendrik. “Vor §112.” In Strafprozessordnung, Hrsg. Björn Gercke und andere. 6. Aufl. Heidelberg: C.F. Müller, 2019.
• Roxin, Claus, und Bernd Schünemann. Strafverfahrensrecht. 30. Aufl. München: C.H. Beck, 2022.
• Schlothauer, Rolf, und andere. Untersuchungshaft: mit Erläuterungen zu den UVollzG der Länder. 6. Aufl. Heidelberg: C.F. Müller, 2024.
• Schmitt, Bertram. “§116.” In Strafprozessordnung, Hrsg. Lutz Meyer-Gossner und Bertram Schmitt. 67. Aufl. München: C.H. Beck, 2024.
• Schroeder, Frank-Christian, und Thomas Verrel. Strafprozessrecht. 7. Aufl. München: C.H. Beck, 2017.
• Soyaslan, Doğan. “Adli Kontrol.”, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 71, S. 1 (2013): 1109-1117.
• Şentuna, Mustafa Tarık. 5271 Sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nda Tutuklama ve Adli Kontrol. Ankara: Adalet Yayınevi, 2007.
• Tekin, Abdurrahman. “Adli Kontrol Tedbirleri”, Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, 8, S. 32 (2017): 283- 313.
• Tunç, Mehmet. “Adli Denetim, Tutuklamayı Önleyici ve Giderici Tedbirler.”, Adalet Dergisi, 92, S. 6 (2001): 136-153.
• Turinay, Faruk Yasin. “Ceza Muhakemesi Hukukunda Koruma Tedbirlerinin Sınıflandırılması.”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 70, S. 2 (2021): 475-541.
• Ünal, Haluk. Adli Kontrolde Karar Süreci. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2019.
• Ünver, Yener ve Hakeri, Hakan. Ceza Muhakemesi Hukuku Cilt II. Ankara: Adalet Yayınevi, 2023.
• Wankel, B. “§116.” In Kommentar zur Strafprozessordnung, Hrsg. Theodor Kleinknecht, Hermann Müller und Leonhard Reitberger. Köln: Carl Heymanns, 2024.
• Yaşar, Osman. Yeni İçtihatlarla Uygulamalı ve Yorumlu Ceza Muhakemesi Kanunu. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2017.
• Yenisey, Feridun ve Nuhoğlu, Ayşe. Ceza Muhakemesi Hukuku. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2024.
• Yenisey ve Gottfried Plagemann, Alman Ceza Kanunu - Strafgesetzbuch. (StGB). 2. Baskı İstanbul: Beta 2015.
• Yılmaz, Berna Ayşen. “Adli Kontrol Tedbiri Kapsamında Konutunu Terk Etmeme Yükümlülüğü: Ev Hapsi.”, Ankara Barosu Dergisi, S. 2 (Nisan 2022): 101-187.
• Yılmaz, İnan. 5271 Sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nda Adli Kontrol. Ankara: Adalet Yayınevi, 2016.
• Yüksel, Metin. “Temel Hakların Sınırlandırılması ve Ölçülülük: Ölçülülük İlkesi Evrensel Bir Anayasal İlke Midir?.”, Süleyman Demirel Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 7, S. 1 (2017): 1-74.
• Zafer, Hamide ve Yavuz, Yağız. “Ceza Muhakemesinde Suç Şüphesi ve Dereceleri.”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, 30, S. 2 (2024): 462-485.