İDARENİN UYGULAMALARINDA NEZAKET: AVRUPA DOĞRU İDARİ DAVRANIŞ YASASI AÇISINDAN BİR İNCELEME

Yıl 2025, Cilt: 15 Sayı: 1, 1 - 29, 15.07.2025

Sezin Öztoprak

https://doi.org/10.54704/akdhfd.1658091

Öz

İnsanlar arası ilişkilerde uyulması gerekli ve genel olarak olumlu olarak adlandırılabilecek olan bazı davranış biçimlerini anlatan nezaket kavramının, idarenin uygulamaları açısından da oldukça önemli bir yeri bulunmaktadır. Bunun en önemli nedeni, idarenin uygulamalarını gerçekleştiren kamu görevlilerinin de gerçek kişiler olmasıdır. Ayrıca, nezaket kavramı, etik ve erdem kavramlarıyla da yakın ilişki içinde bulunmakta olup erdemli davranışları ortaya çıkaracak olan sürekli ve nitelikli eğitimin nezaket içeren davranışları da kendiliğinden ortaya çıkaracağı göz ardı edilmemelidir. Buna ek olarak, Avrupa Doğru İdari Davranış Yasası’nın temelini oluşturan “iyi idare” ile de nezaket önemli bir ilişki içinde bulunmaktadır. Aslında, idarenin uygulamalarında nezaketin önemi tarihsel süreçte ilk çağlardan itibaren önemli düşünürler tarafından vurgulanmıştır. Yine, uygarlık tarihi açısından da nezaket önemli bir davranış biçimini ifade etmek üzere ele alınan bir kavram olmuştur.
Günümüzde ise nezaket, Avrupa Doğru İdari Davranış Yasası’nda bağımsız bir madde hükmünde ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Türkiye’de Kamu Denetçiliği Kurumu da idareye nezaket ilkesi ile ilgili olarak benzer tavsiyelerde bulunmuştur. Bu doğrultuda, nezaket, günümüzde iyi idare ilkeleri arasında yer alan önemli bir kavramdır. Bu kavram, Türkiye’de anayasal düzeyde ve özellikle Anayasanın 40/2 maddesi ile ve kamu görevlilerine ilişkin çeşitli kanun ve yönetmelik hükümleri ile ilişkilendirilebilmektedir. Danıştay’ın da “iyi idare” ve “iyi idare hakkı”na ilişkin kararlar veriyor olması, Türk hukukunda idarenin uygulamalarında nezaketin yerleşmesi açısından oldukça olumludur.
Bu çalışmada, nezaket temel olarak Avrupa Doğru İdari Davranış Yasası çerçevesinde incelenmiş ve söz konusu kavramın hukuk devleti ilkesi ve hak arama özgürlüğü ile ilişkisi açıklanmaya çalışılmıştır. Çalışmanın tümünde, Türk hukukundaki benzer düzenlemelere ve yargı kararlarına da yer verilmiş, idarenin uygulamalarında nezaket ilkesinin şekli davranış kurallarının ötesinde, özellikle iyi idare hakkını ve hak arama özgürlüğünü korumaya yönelik tarafları ortaya konmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Nezaket , İyi idare , İyi yönetişim , Kamu Denetçiliği Kurumu , Avrupa Doğru İdari Davranış Yasası

COURTESY IN PRACTISES OF ADMINISTRATION: A REVIEW WITHIN THE SCOPE OF THE EUROPEAN CODE OF GOOD ADMINISTRATIVE BEHAVIOUR

Öz

The concept of courtesy which refers to some manners that are binding in human relations and can generally be described declaratively also have an important role in the practices of administration. The most important reason of this is that public officials who carry out administrative practices are also naturel persons. Moreover, the concept of courtesy is hand in and glove with the concepts of ethics and virtue, and it should not be ignored that continuing and qualified education which breeds virtuous manners will also breed manners containing courtesy by itself. Additionally, courtesy is in an important relation with the concept of “good administration” which underlies the European Code of Good Administrative Behaviour. In fact, the importance of courtesy in the practices of administration has been emphasized by major philosophers since the early ages. Moreover, also in terms of civilization history, courtesy has been an concept which has been discussed to state an important manner.
Nowadays, courtesy is regulated in detail as an independent article in the European Code of Good Administrative Behaviour. Ombudsman Institution has also given similar advices to the administration about the principle of courtesy. In this context, courtesy is an important concept which take part among the principles of good administration. This concept can be associated with some rules at constitutional-level Turkey, particularly with Article 40/2 of the Constitution, and as well as various codes and regulations regarding public officials. The fact that there are court decisions of the Council of State related to “good administration” and the “right to good administration” is pretty constructive in terms of taking place of courtesy in the practices of administration in Turkish law.
In this study, courtesy has been analyzed within the scope of the European Code of Good Administrative Behaviour mainly and it has been tried to explain the relation between subject concept and the rule of law principle and right to legal remedies. In whole of the study, it has been included similar regulations in Turkish law and judicial decisions; it has been tried to reveal the sides of the courtesy principle in the pratices of administration which have especially been directed to protect the right to good administration and right to legal remedies beyond formal rules of conduct.

Anahtar Kelimeler

Courtesy , Good Administration , Good Governence , Ombudsman Institution , The European Code of Good Administrative Behaviour

Kaynakça

• Aksoylu, Özge. “Anayasa Md. 40/2’nin Uygulanmasına İlişkin Belirsizliklerin K. 2022/1 Sayılı Danıştay İçtihadı Birleştirme Kurulu Kararı Işığında Değerlendirilmesi”. YÜHFD C. XX, S. 1 (2023): 23-76.
• Akyılmaz, Bahtiyar. İdari Usul İlkeleri Işığında İdari İşlemin Yapılış Usulü. Ankara: Yetkin Yayınları, 2000.
• Akyılmaz, Bahtiyar. “Anayasal Esaslar Çerçevesinde Kamu Personeli Disiplin Hukuku ve Uygulamadaki Sorunlar”, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi C. 6, S. 2 (2002): 239-262.
• Akyılmaz, Bahtiyar. “İyi Yönetim ve Avrupa İyi Yönetim Yasası”. Ankara Hacı Bayram Veli Hukuk Fakültesi Dergisi C. 7, S. 2 (2003): 143-158.
• Akyılmaz, Bahtiyar. “İkibinli Yıllarda Türkiye’de İdari Usul: Yoksa Var mı?”. Danıştay ve İdarî Yargı Günü 148. Yıl Sempozyumu, (Ankara, Danıştay Yayınları No: 91, 2016): 201-232.
• Akyılmaz, Bahtiyar, Sezginer, Murat ve Kaya, Cemil. Türk İdare Hukuku. Ankara: Savaş Yayınevi, 2024.
• Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası, Erişim Tarihi: Mayıs 28, 2024, https://kararlarbilgibankasi. anayasa.gov.tr.
• Avrupa Ombudsmanı. Avrupa Doğru İdari Davranış Yasası (Belçika, Avrupa Birliği, 2015). Erişim Tarihi: Aralık 4, 2023, https://www.ombudsman.europa.eu/sv/publication/ tr/3510. (Avrupa Ombudsmanı Kitapçık)
• Bıyıklar, Bahar. “Hizmet İçi Eğitim Açısından Türk Kamu Yönetiminde Etik Eğitimi: İstanbul İlçe Belediyesinde Yapılan Araştırma”. Uluslararası Politik Araştırmalar Dergisi, C. 5, S. 1, (2019): 10-26.
• Boz, Selman Sacit, Yurdaer, Cihat ve Eraslan Yunus. “İdare Hukuku Boyutuyla İyi Yönetişim İlkesi: İyi İdare”. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi C. 27, S. 3 (2019): 497-532.
• Comte-Sponville, André. Büyük Erdemler Risalesi (Çeviren: Işık Ergüden). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2004.
• Çağlayan, Ramazan. “Genel İdârî Usûl Tartışmaları, Fransız İdârî Usûl Kânûnu ve Bu Kânunda İdârî Işlemlerin Kaldırılması ve Geri Alınması Üzerine Notlar”, İdare Hukuku ve İlimleri Dergisi, S. 21, (2022): 17-39.
• Çebi Buğdaycı, Melike Özge. “İdari Usul ve Dinlenilme Hakkı”, YBHD, S. 1 (2016): 25-46.
• Çoban Atik, Ayşegül. “İdari İşlemlerde Başvuru Yollarının Gösterilmesi ve İdari Yargıda Dava Açma Süresi Çerçevesinde Danıştay 13. Dairesinin 26.11.2014 Günlü ve E. 2014/3745, K. 2014/3772 Numaralı Kararının İncelenmesi”. 5. İdare Hukuku Buluşması - Danıştay Kararları İncelemeleri, (İstanbul 2019): 117-130.
• Dadaş, Emre ve Çelik, Dursun. “Kamu Denetçiliği Kurumunun Görev Alanına İlişkin Bir Değerlendirme”. Akdeniz Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 14, S. 2, (2024): 1061-1088.
• Danıştay Karar Arama. Erişim Tarihi: Mayıs 28, 2024, Haziran 12, 2025, https://karararama. danistay.gov.tr.
• Demir, Barış Meriç. XVIII. Yüzyıl Paris Salonlarında Kamusallık ile Nezaket İlişkisi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Eğitim Enstitüsü, Ankara 2020.
• Elias, Norbert. Uygarlık Süreci C. 1, Batılı Dünyevi Üst Tabakaların Davranışlarındaki Değişmeler (Çeviren Ender Ateşman). İstanbul: İletişim Yayınları, 2004.
• Erdoğan, Oğuzhan. “Avrupa Doğru İdari Davranış Yasası ve İyi Yönetim İlkeleri Üzerinden Yerel Yönetimlerde Reform”. SDÜHFD C. 10, S. 1 (2020): 221-242.
• Eriş, Engin Deniz ve Kocabıyık, Mustafa Said. “Nezaket: Örgütlerde Yönetici-Çalışan İlişkilerini Güçlendirici Bir Davranış”. Journal of Yasar University, C. 17, S. 65 (2022): 329-350.
• Erkal, Atila. “Türk ve Alman Hukukunda Gerekçe Yükümlülüğü”, Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi C. 17, S. 1 (2009): 120-150.
• Erkal, Atila. “İdari İşlemde Usul ve Şekil Sakatlıklarının Sonradan Düzeltilmesi ve Almanya Örneği”, Akdeniz Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi C. 11, S. 2 (2021): 183-208.
• Güncel Türkçe Sözlük. Erişim Tarihi: Aralık 4, 2023, https://sozluk.gov.tr.
• Günday, Metin. İdare Hukuku. Ankara: İmaj Yayınevi, 2017.
• Güriz, Adnan. Hukuk Felsefesi. Ankara: Siyasal Kitabevi, 2021.
• Hart, David K.. “The Virtuous Citizen, the Honorable Bureaucrat, and “Public” Administration”. Public Administration Review, C. 44, Özel Sayı: Citizenship and Public Administration (1984): 111-120.
• HukukTürk. Erişim Tarihi: Aralık 13, 2023, https://www.hukukturk.com.
• Kahraman, Mehmet ve Balkan, Ali. “Kamu Denetçiliği Kurumu Kararlarında Denetim Ölçütü Olarak Kullanılan İyi Yönetim İlkeleri”. Ombudsman Akademik, Y. 6, S. 12, (2020): 71-101.
• Kamu Denetçiliği Kurumu. İyi Yönetim İlkeleri Rehberi. Ankara: 2019. Erişim Tarihi: Aralık 5, 2023. https://paylasim.ombudsman.gov.tr/dokuman/documentuploads/iyiyonrtim- ilkeleri turkce /mobile / index. html #p=2. (KDK 2019).
• Kamu Denetçiliği Kurumu. Kamu Denetçiliği Kurumu Başvuru ve İyi Yönetim Rehberi. Ankara: 2022. Erişim Tarihi: Aralık 4, 2023, https://paylasim.Ombudsman.gov.tr/dokuman/ documentuploads/BasvuruveIy%C4%B1Yonetim/mobile/index.html.
• Karahanoğulları, Onur (Çeviren). “Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi’nin İyi İdare Konusunda Üye Devletlere CM/REC(2007)7 Sayılı Tavsiye Kararı”. Danıştay Dergisi Y. 37, S. 116 (2007): I-X.
• Karahanoğulları, Onur. İdari Yargı İdarenin Hukuka Zorlanması (Yargı Kararlarına Dayalı Bir İnceleme). Ankara: Turhan Kitabevi, 2019.
• Karakul, Selman. “İyi Yönetim ve İnsan Hakları İlişkisi Üzerine Değerlendirmeler”. Ombudsman Akademik Özel Sayı 1, Kamu Hizmetlerinde İyi Yönetim İlkeleri (Aralık 2018): 27-55.
• Kılıç, Emrullah. “İskoç Aydınlanmasında “Ben ve Başkası” İlişkisinin Yeni Düzeni: Nezaket”. Felsefe Dünyası Dergisi, S. 77 (2023): 112-139.
• Kırıcı, Feiza. Avrupa Örneğinden Hareketle İyi İdare, Yayımlanmamış Doktora Tezi. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Ankara 2023.
• Koç, Emin. “Türk Hukuku’nda Devlet İşlemlerine Karşı Başvuru Yollarını Gösterme Yükümlülüğü”. TBB Dergisi S. 145 (2019): 301-347.
• Kuçuradi, İoanna. “Etik ve ‘Etikler’”. TMH - Türkiye Mühendislik Haberleri S. 423 (2003/1): 7-9.
• Kuçuradi, İoanna. “Etik İlkeler ve Hukukun Temel Öncüleri Olarak İnsan Hakları”. İnsan Hakları: Kavramları ve Sorunları. Ankara: Türkiye Felsefe Kurumu, 2018.
• Metin, Yüksel. “Avrupa Birliği Temel Haklar Şartı”. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi C. 57, S. 4 (2002): 35-63.
• Nizamü’l-Mülk. Siyasetname. (Farsça aslından çeviren: Mehmet Taha Ayar), İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2017.
• Odyakmaz, Zehra ve Güzel, Oğuzhan. “İdarenin Uygulamaları Bakımından İdare, Etik ve Ahlâk”. Ankara Barosu Dergisi S. 3, (2013): 19-55
• Odyakmaz, Zehra ve Güzel, Oğuzhan. “İyi İdare Hakkı”. Akdeniz Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 7, S. 2 (2017): 13-37.
• Oğurlu, Yücel. “İdari Usul Kanunu Neden Acil ve Zorunludur?”, AÜEHFD C. IX, S. 1-2 (2005): 73-88.
• Özay, İl Han. Günışığında Yönetim. İstanbul: Alfa Yayınları, 1996.
• Özkan, Gürsel. “İdari Usul, İyi Yönetim Hakkı ve Türk Devlet Geleneğinde Yönetim Anlayışı”. Danıştay ve İdarî Yargı Günü 148. Yıl Sempozyumu, (Ankara, Danıştay Yayınları No: 91, 2016): 233-262.
• Özkaya, Yakup. “İyi Yönetim İlkeleri Çerçevesinde Belediyelerce Yürütülen Kamu Hizmetlerine İlişkin Kamu Denetçiliği Kurumu (KDK) Kararları Üzerine Nitel Bir Araştırma”. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi C. 25, S. 3, (2023): 1447-1473. Özmen, Fatma ve Güngör, Ali. “Eğitim Denetiminde Etik”. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, C. 9, S. 15, (2008): 137-155.
• Platon. Devlet. (Çevirenler: Sabahattin Eyüboğlu ve M. Ali Cimcoz). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2019.
• Ponce, Juli. “Good Administration and Administrative Procedures”. Indiana Journal of Global Legal Studies, C. 12, S. 2 (2005): 551-588.
• Şen, Mustafa Lütfi. “Liyakat İlkesi ve Türk Personel Sistemindeki Uygulaması”. Amme İdaresi Dergisi, C. 28, S. 1, (1995): 77-92.
• The European Code of Good Administrative Behaviour. Erişim Tarihi: Mayıs 28, 2024, https://cpvo.europa.eu/sites/default/files/documents/lex/Ombudsman_European_ Code_of_Good_Administrative_Behaviour.pdf.
• Ulusoy, Ali D. Yeni Türk İdare Hukuku. Ankara: Yetkin Yayınları, 2021. Yıldırım, Ramazan ve Çınarlı, Serkan. Türk İdâre Hukuku Dersleri, C. 1. Ankara: Adalet Yayınevi, 2021.
• Zeyrek, İlker. “Birey-İdare İlişkisi Bağlamında İyi İdare Hakkı ve Türk Pozitif Hukukundaki Görünümü”. TBB Dergisi S. 155 (2021): 295-329.