MAHKEMENİN TARAFSIZLIĞI VE HAKİMİN AYNI DOSYADA FARKLI GÖREVLER ALMASI

Yıl 2025, Cilt: 15 Sayı: 1, 179 - 224, 15.07.2025

Aras Turay

https://doi.org/10.54704/akdhfd.1672512

Öz

Bireylerin yasayla kurulmuş, bağımsız ve tarafsız mahkeme önünde yargılanma hakkı adil yargılanma hakkı kapsamındaki temel güvencelerden biridir. Mahkemenin tarafsızlığı, yargısal uyuşmazlığın çözümünde mahkemenin veya mahkeme üyelerinden bazılarının tarafların lehine veya aleyhine bir önyargı, görüş veya menfaate sahip olmaması şeklinde tarif edilebilecektir. Tarafsızlığın bu anlamda nesnel ve öznel boyutları bulunmaktadır. Öznel tarafsızlık mahkemeyi oluşturan üyelerin taraflı bir tutumunun olup olmadığı; nesnel tarafsızlık ise mahkemenin kurum olarak kişilerde tarafsız bir görünüme sahip olduğu konusundaki algıyla ilgilidir. Dolayısıyla nesnel tarafsızlık bakımından mahkemelerin tarafsızlığını koruyacağı güvencelerin varlığı da önem taşımaktadır. Dolayısıyla hakimlerin öznel anlamda tarafsız olması gibi nesnel anlamda da tarafsız görünmelerini sağlayacak güvencelerle donatılmış olması da gerekmektedir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nda (“CMK”) hakimin tarafsızlığı, hakimin çekinmesi, yasaklılık ve ret müesseseleri ile teminat altına alınmıştır. Buna göre bazı durumlarda hakim kanunda öngörülen sebeplerle muhakeme sürecinde rol oynamayacakken, bazı durumlarda tarafsızlığı şüpheye düştüğü için reddedilebilecektir.
Hakim ve dolayısıyla mahkemenin tarafsızlığına ilişkin önemli bir mesele hakimlerin görülmekte olan davayla ilgili daha önce ayrı bir rolde görev almalarıdır. Bazı durumlarda karar verme mekanizmasındaki hakimler, muhakeme sürecinde birden çok farklı rolde dosyaya el atabilmektedirler. Hakimin daha önceden dosya üzerinde belirli işlemleri yapması tarafsızlığını etkileyebilecek bir haldir. Gerek Anayasa Mahkemesi gerekse Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatları dikkate alındığında hakimin dosyanın önceki aşamalarında görev alması, muhakeme sürecinin gidişatını veya esasını etkileyecek etkili bir rol oynaması halinde tarafsızlık güvencesine aykırılık teşkil edebilecektir. Bu durumla ilgili 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 23. maddesinde belirli yasaklılık halleri öngörülmüştür. Buna karşılık adil yargılanma hakkı kapsamında mahkemenin tarafsızlığı bakımından ilgili CMK m. 23 yeterli güvenceyi sağlamamaktadır.
Çalışmamızda yargı görevi yapanın daha sonradan hakim olarak bir uyuşmazlıkta görevlendirilmesinin, adil yargılanma hakkının temel güvencelerinden biri olan mahkemenin tarafsızlığı ile bağdaşıp bağdaşmadığı ele alınacaktır. Bu kapsamda mahkemenin tarafsızlığının güvence altına alınması bakımından mevcut normların yeterliliği değerlendirilecek ve olması gereken hukuk bakımından önerilerde bulunulacaktır.

Anahtar Kelimeler

Tarafsızlık , Adil Yargılanma Hakkı , Yasaklılık , Hakimin Reddi , Hakimin Çekinmesi

Etik Beyan

Bu makale, 14. Uluslararası Suç ve Ceza Film Festivali’nde (Adil Yargılanma Hakkı) (22 – 30 Kasım 2024), sunulan özet tebliğin, genişletilerek ve gözden geçirilerek makale haline dönüştürülmüş halidir.

IMPARTIALITY OF THE COURT AND THE DIFFERENT ASSIGNMENTS OF THE JUDGE IN THE SAME CASE

Öz

The right of persons to be tried before an independent and impartial court established by law is one of the fundamental guarantees within the scope of the right to a fair trial. Impartiality of the court can be defined as the absence of bias, opinion or interest of the court or some of its judges in favor of or against the parties in the resolution of the dispute. In this sense, impartiality has objective and subjective dimensions. Subjective impartiality is related to whether the members of the court have a biased attitude, while objective impartiality is related to the impression that the court as an institution has an impartial appearance. Therefore, the existence of guarantees to protect the impartiality of the courts is also important in terms of objective impartiality. Therefore, judges should not only be impartial in the subjective sense, but also be equipped with guarantees to ensure that they appear impartial in the objective sense. In the Code of Criminal Procedure No. 5271 (‘CPC’), the impartiality of the judge is secured by the procedures of self-disqualification, exclusion and disqualification of the judge. Accordingly, in some cases, a judge may not take part in the judicial process for reasons stipulated in the law, while in other cases he/she may be dismissed because his/her impartiality is in doubt.
An important issue regarding the impartiality of the judge, and therefore the court, is the fact that judges have previously served in a different role in relation to the case under proceedings. In some cases, judges in the decision-making mechanism may be involved in the case in several different roles during the judicial process. The fact that the judge has previously taken certain actions on the case file is a situation that may affect his/her impartiality. Considering the jurisprudence of both the Constitutional Court and the European Court of Human Rights, the fact that the judge took part in the previous stages of the file may constitute a violation of the guarantee of impartiality if he/she plays an effective role that will affect the course or merits of the judgement process. Article 23 of the Code of Criminal Procedure No. 5271 regulates certain cases of exclusion. However, Article 23 of the Criminal Procedure Code does not provide sufficient assurance in terms of the impartiality of the court within the scope of the right to a fair trial.
In our study, it will be analyzed whether the assignment of a judicial officer who has been assigned a different position in the previous stages of the proceedings as a judge in the next stage is incompatible with the impartiality of the court, which is one of the basic guarantees of the right to a fair trial. In this context, the adequacy of the current norms in terms of ensuring the guarantee of the impartiality of the court will be evaluated and suggestions will be made in terms of de lege ferenda.

Anahtar Kelimeler

Impartiality , Right to a Fair Trial , Exclusion , Disqualification of Judge , Self-disqualification of Judge

Kaynakça

• Algan Canseven, Hazal. Ceza Muhakemesinde Kanun Yoluna Başvuru Hakkı. 1. bs. İstanbul: On İki Levha, 2024.
• Aygün Karakoyunlu, Ülkem. Türk Ceza Muhakemesi Hukukunda Hâkimin Yasaklılığı Reddi ve Çekinmesi. 1. bs. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2024.
• Centel, Nur. Ceza Muhakemesi Hukukunda Hakimin Tarafsızlığı. 1. bs. İstanbul: Kazancı, 1996.
• Centel, Nur, ve Hamide Zafer. Ceza Muhakemesi Hukuku. 15. bs. İstanbul: Beta Yayıncılık, 2023.
• Demirkol, Ferman. Yargı Bağımsızlığı. 1. bs. İstanbul: Kazancı, 1991.
• Doğru, Osman, ve Atilla Nalbant. İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi Açıklama ve Önemli Kararlar. 2. bs. C. 1. İstanbul: Legal Yayıncılık, 2012.
• Dülger, Murat Volkan, ve Şaban Cankat Taşkın. Ceza Muhakemesi Hukuku. 2. bs. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2024.
• Ersoy, Uğur. Ceza Muhakemesi Hukuku. 1. bs. Ankara: Adalet Yayınevi, 2024.
• Feyzioğlu, Metin. “5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu Hakkında Bazı Tespit ve Değerlendirmeler”. Türkiye Barolar Birliği Dergisi, sy 62 (2006).
• Feyzioğlu, Metin. Ceza Muhakemesi Hukukunda Tanıklık. 1. bs. Ankara: US-A Yayıncılık, 1996.
• Gökcen, Ahmet, Murat Balcı, Mehmet Emin Alşahin, ve Kerim Çakır. Ceza Muhakemesi Hukuku. 6. bs. Ankara: Adalet Yayınevi, 2022.
• Gray, John. Lawyers Latin. 1. bs. Londra: Robert Hale, 2006.
• Günay, Erhan. Hakimin Yasaklılığı Reddi ve Hukuki Sorumluluğu. 1. bs. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2018.
• Harris, David, Michael O’Boyle, Ed Bates, ve Carla Buckley. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Hukuku. Çeviren Mehveş Bingöllü Kılcı ve Ulaş Karan. 4. bs. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, t.y.
• İnceoğlu, Sibel. İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi Kararlarında Adil Yargılanma Hakkı. 3. bs. İstanbul: Beta Yayıncılık, 2008.
• İnceoğlu, Sibel. Yargı Bağımsızlığı ve Yargıya Güven Ekseninde Yargıcın Davranış İlkeleri. 1. bs. İstanbul: Beta Yayıncılık, 2008.
• Karakehya, Hakan. Ceza Muhakemesi Hukuku. 4. bs. Ankara: Nisan Kitabevi, 2022.
• Knauer, Christophe, Hans Kudlich, ve Harmut Schneider. Münchener Kommentar zur StPO. 2. bs. Münih: C.H. Beck, 2024.
• Kolcu, Selahattin. Adil Yargılanma Hakkı Boyutuyla Ceza Muhakemesi Hukukunda Hakimin Davaya Bakamaması ve Reddi. 1. bs. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2020.
• Ömeroğlu, Ömer. Ceza Muhakemesinde Hakim ve Savcının Yasaklılığı. 1. bs. Bursa: Ekin Basım Yayın Dağıtım, 2012.
• Örs, Cengiz Ozan. “Ceza Yargıcının Tarafsızlığı”. Ceza Hukuku Dergisi 13, sy 37 (Ağustos 2018).
• Özbek, Veli Özer, Koray Doğan, ve Pınar Bacaksız. Ceza Muhakemesi Hukuku. 15. bs. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2022.
• Özen, Mustafa. Öğreti ve Uygulama Işığında Ceza Muhakemesi Hukuku. 7. bs. Ankara: Adalet Yayınevi, 2025.
• Öztürk, Bahri, Durmuş Tezcan, Mustafa Ruhan Erdem, Özge Sırma Gezer, Yasemin F. Saygılar, Esra Alan, Özdem Özaydın, Efser Erden Tütüncü, ve Mehmet Can Tok. Nazari ve Uygulamalı Ceza Muhakemesi Hukuku. 17. bs. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2023.
• Sınar, Hasan. “AİHS m. 6 Işığında Türk Ceza Muhakemesi Hukukunda Kanunla Kurulmuş, Bağımsız ve Tarafsız Mahkeme Önünde Yargılanma Hakkı” 10, sy 28 (Ağustos 2015).
• Şahin, Cumhur, ve Neslihan Göktürk. Ceza Muhakemesi Hukuku. 14. bs. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2023.
• Tuncer, Sezin Duygu. 5271 Sayılı Ceza Muhakemesi Kanununda Hâkimin Yasaklılığı Reddi ve Çekinmesi. 1. bs. Ankara: Lykeion Yayıncılık, 2021.
• Turan, Hüseyin. İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesinde ve Türk Hukukunda Adil Yargılanma Hakkı. 1. bs. Ankara: Adalet Yayınevi, 2016.
• Turhan, Faruk. “Doktrin ve Uygulama Işığında Ceza Muhakemesinde Hakimin Tarafsızlığı ve Görev Yasakları”. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi XXII, sy 4 (2018).
• Ünver, Yener, ve Hakan Hakeri. Ceza Muhakemesi Hukuku. 20. bs. C. I. Ankara: Adalet Yayınevi, 2023.
• Yenisey, Feridun, ve Nuhoğlu, Ayşe. Ceza Muhakemesi Hukuku. 10. bs. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2022.
• De Cubber v. Belgium App no 9186/80 (ECHR, 26 Ekim 1984)
• Diennet v. France App no 18160/91 (ECHR, 26 Eylül 1995)
• Drago Tadić v. Croatia App no 25551/18 (ECHR, 28 Kasım 2023)
• Fazlı Aslaner v. Turkey App no 36073/04, (ECHR, 4 Mart 2014)
• Fey v. Austria App no 14396/88, (ECHR, 24 Şubat 1993)
• Ilnseher v. Germany [GC] App no 10211/12 and 27505/14, (ECHR, 4 Aralık 2018)
• Karakoç and Others v. Turkey App no 27692/95, 28138/95 and 28498/95, (ECHR, 15 Ekim 2002)
• Kyprianou v. Cyprus [GC] App no 73797/01, (ECHR, 15 Aralık 2005)
• Morice v. Frace [GC] App no 29369/10, (ECHR, 24 Nisan 2015)
• Oberschlick v. Austria App no 11662/85, (ECHR, 23 Mayıs 1991)
• Piersack v. Belgium App no 8692/79, (ECHR, 1 Ekim 1982)
• Ringeisen v. Austria App no 2614/65, (ECHR, 16 Temmuz 1971)
• Saakashvili v. Georgia App no 6232/20 and 22394/20, (ECHR, 23 Mayıs 2024)
• Saint-Marie v. France App no 12981/87, (ECHR, 16 Aralık 1992)
• Thomann v. Switzerland App no 17602/91, (ECHR, 10 Haziran 1996)
• Tsulukidze and Rusulashvili v. Georgia App no 44681/21 (ECHR, 29 Ağustos 2024)
• Ugulava v. Georgia (No. 2) App no 22431, (ECHR, 1 Şubat 2024)
• Anayasa Mahkemesi, Murat Ayna Başvurusu, 2014/15986, 25.06.2015
• Anayasa Mahkemesi, Gökhan Yılmaz Başvurusu, 2013/2130, 21/04/2016
• Anayasa Mahkemesi, Serkan Şeker Başvurusu, 2017/15118, 02/06/2020
• Anayasa Mahkemesi, E. 2021/49, K. 2021/96, 16/12/2021
• Anayasa Mahkemesi, Başvuru No: 22/61190, 18/08/2022 (Kabul edilemezlik kararı)
• YİBGK, 05/12/1977, E. 1977/2, K. 1977/3
• YCGK, 03/03/2009, E. 2009/3-21, K. 2009/46
• YCGK, 21/12/2010, E. 2010/11-246, K. 2010/266
• YCGK, 07/06/2011, E. 2011/1-75, K. 2011/114
• YCGK, 20/09/2011, E. 2011/4-150, K. 2011/177
• YCGK, 27/09/2011, E. 2011/13-250, K. 2011/190
• YCGK, 04/02/2014, E. 2013/1-538, K. 2014/29
• YCGK, 04/02/2014, E. 2013/1-538, K. 2014/29
• YCGK, 01/12/2015, E. 2014/337, K. 2015/434
• YCGK, 08/05/2018, E. 2016/16-1155, K. 2018/208
• YCGK, 05/06/2018, E. 2017/8-880, K. 2018/270
• YCGK, 03/11/2020, E. 2019/5-600, K. 2020/436
• YCGK, 14/12/2021, E. 2020/16-339, K. 2021/631
• YCGK, 07/06/2022, E. 2019/14-642, K. 2022/420
• YCGK, 06/12/2022, E. 2020/14-278, K. 2022/774
• Y1.CD, 13/01/2010, E. 2009/10007, K. 2010/4
• Y2.CD, 23/02/2021, E. 2020/31007, K. 2021/3906
• Y3.CD, 28/01/2019, E. 2018/12223, K. 2019/1329
• Y3.CD, 23/09/2021, E. 2021/7938, K. 2021/9052
• Y3.CD, 16/02/2022, E. 2021/18312, K. 2022/665
• Y3.CD, 18/04/2022, E. 2022/15767, K. 2022/2049
• Y3.CD, 30/11/2022, E. 2021/17593, K. 2022/8729
• Y3.CD, 08/02/2023, E. 2021/11226, K. 2023/396
• Y4.CD, 08/03/2018, E. 2018/1161, K. 2018/4747
• Y4.CD, 09/10/2019, E. 2019/5673, K. 2019/15475
• Y5.CD, 04/04/2013, E. 2013/4630, K. 2013/2733
• Y8.CD, 08/02/2016, E. 2014/33889, K. 2016/1153
• Y8.CD, 23/12/2019, E. 2019/11211, K. 2019/15547
• Y8.CD, 08/01/2020, E. 2019/13433, K. 2020/259
• Y8.CD, 13/01/2020, E. 2019/13144, K. 2020/529
• Y8.CD, 16/01/2020, E. 2019/13069, K. 2020/965
• Y9.CD, 18/03/2013, E. 2012/4544, K. 2013/4098
• Y9.CD, 27/04/2017, E. 2017/1112, K. 2017/1062
• Y10.CD, 22/03/2006, E. 2006/2853, K. 2006/4288
• Y10.CD, 28/01/2008, E. 2007/16454, K. 2008/1229
• Y10.CD, 17/09/2009, E. 2009/13908, K. 2009/14477
• Y11.CD, 05/06/2009, E. 2008/9687, K. 2009/6984
• Y11.CD, 29/01/2010, E. 2009/12102, K. 2010/287
• Y11.CD, 19/09/2019, E. 2019/4322, K. 2019/6459
• Y12.CD, 05/04/2023, E. 2022/9751, K. 2023/1104
• Y13.CD, 13/06/2019, E. 2019/2282, K. 2019/10062
• Y14.CD, 18/02/2014, E. 2013/11851, K. 2014/1881
• Y15. CD, 03/10/2012, E. 2012/12095, K. 2012/42609
• Y15.CD, 02/11/2015, E. 2015/14194, K. 2015/30585
• Y16.CD, 02/04/2018, E. 2017/3071, K. 2018/1948
• Y16.CD, 03/07/2018, E. 2018/1179, K. 2018/2217
• Y16.CD, 24/04/2019, E. 2018/3166, K. 2019/2836
• Y16.CD, 09/07/2020, E. 2020/91, K. 2020/3668
• Y16.CD, 21/09/2020, E. 2019/4382, K. 2020/4185
• Y17.CD, 31/10/2019, E. 2019/10178, K. 2019/13706
• Y18.CD, 11/01/2017, E. 2015/19505, K. 2017/345
• Y19.CD, 15/03/2021, E. 2019/29083, K. 2021/2980
• 2001 Bangalor Yargı Etiği Taslak Belgesi: <https://www.hsk.gov.tr/Eklentiler/ Dosyalar/4a92e0cc-e94b-4912-aaf9-5dfc5b885e98.pdf> (E.T. 27/02/2025).
• Türk Yargı Etiği Bildirgesi: <https://rayp.adalet.gov.tr/Resimler/1/dosya/etik-bildirge. pdf> (E.T. 27/02/2025).
• www.kazanci.com.tr (E.T. 27/02/2025).
• karararama.yargitay.gov.tr (E.T. 27/02/2025).
• hudoc.echr.coe.int (E.T. 27/02/2025).
• www.mevzuat.gov.tr (E.T. 27/02/2025).
• www.anayasa.gov.tr (E.T. 27/02/2025).