TÜRKİYE’DE YÜKSEKÖĞRENİM GÖREN YABANCI ÖĞRENCİLERİN HUKUKİ STATÜSÜNE DAİR BİR İNCELEME

Öz

Bu çalışma ile Türkiye’de yükseköğrenim gören yabancı öğrencilerin hukuki statüleri, ikamet izinleri, çalışma hakları ve toplumsal uyum süreçleri çok boyutlu bir şekilde ele alınmıştır. Türkiye’nin jeopolitik konumu ve küreselleşmenin etkisiyle artan uluslararası öğrenci göçü, konunun hem hukuki hem de sosyolojik açıdan derinlemesine incelenmesini zorunlu kılmıştır. Çalışmanın temel araştırma sorusu; 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (YUKK) çerçevesinde şekillenen öğrenci ikamet izni ve çalışma hakları sisteminin mevcut beklentileri karşılamadaki yeterliliği ile sistemin küresel rekabet gücü bağlamında hangi yönlerden geliştirilebileceğidir. Çalışmada öncelikle, öğrenci ikamet izninin genel çerçevesi, muafiyet halleri, başvuru süreçleri ve diğer ikamet türleriyle olan geçişlilik durumu doktrinel bir yaklaşımla ele alınmıştır. Ayrıca öğrencilerin sınırlı çalışma hakları ve bu hakların uygulamadaki yansımaları değerlendirilmiştir. Araştırmanın odak noktalarından birini oluşturan karşılaştırmalı hukuk bölümünde ise; Amerika Birleşik Devletleri, Fransa ve Almanya’nın yabancı öğrenci kabul sistemleri, ikamet izni, vize-statü ayrımları ve özellikle mezuniyet sonrası istihdam hakları incelenmiştir. Yapılan analizler ile Türkiye’nin eğitim sürecini idari olarak düzenlemekteki mevzuat yönünden fiilen başarısı ele alınmıştır. Ayrıca Türk eğitim-öğretim sisteminden mezun olan yabancıların stratejik bir insan sermayesi olarak yerel işgücü piyasasına entegre olma hali özellikle Amerika Birleşik Devletleri, Fransa ve Almanya ile karşılaştırılarak ele alınmıştır. Çalışmanın son bölümünde ise, hukuki statünün hayata yansıması olan sosyokültürel uyum süreci ele alınmıştır. Dil, din ve etnik köken gibi kültürel farklılıkların, öğrencilerin Türkiye’deki yaşam deneyimlerini, aidiyet duygularını ve hukuki güvenlik algılarını nasıl şekillendirdiği sosyolojik bulgularla incelenmiştir. Sonuç itibarıyla, Türkiye’de nitelikli yabancı beyin göçünün kalıcı bir ekonomik ve sosyal değere dönüştürülebilmesi için; mevzuatta daha net düzenlemeler yapılması, idari süreçlerin öngörülebilir kılınması ve mezunların istihdamını kolaylaştıracak bütüncül bir entegrasyon politikasının hayata geçirilmesinin hukuki belirlilik ilkesi açısından zorunlu görünmekte olduğu vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Yabancı Öğrenciler
• Öğrenci İkamet İzni
• Yabancıların Çalışma Hakkı
• Karşılaştırmalı Yabancılar Hukuku
• Öğrenci Kültürel Uyumu
• Uluslararası Öğrenci Hareketliliği
• İnsan Sermayesi

AN ANALYSIS OF THE LEGAL STATUS OF FOREIGN STUDENTS PURSUING HIGHER EDUCATION IN TURKEY

Öz

This study comprehensively examines the legal status, residence permits, work rights, and social integration processes of international students pursuing higher education in Türkiye. Türkiye’s geopolitical location and the increasing international student migration due to globalization have necessitated an in-depth examination of the issue from both legal and sociological perspectives. The main research question of the study is to assess the adequacy of the student residence permit and work rights system, shaped within the framework of the Law No. 6458 on Foreigners and International Protection, in meeting current expectations, and in what ways the system can be improved in the context of its global competitiveness. The study first examines the general framework of student residence permits, exemption cases, application processes, and their interoperability with other types of residence permits from a doctrinal perspective. Furthermore, the limited work rights of students and their practical implications are evaluated. In the comparative law section, which constitutes one of the research’s focal points, the student admission systems, residence permits, visa-status distinctions, and especially post-graduation employment rights of the United States, France, and Germany are examined. The analyses conducted examine Türkiye’s practical success in regulating the education process through legislation. Furthermore, the integration of international graduates from the Turkish education system into the local labor market as strategic human capital is discussed, particularly in comparison with the United States, France, and Germany. The final section of the study addresses the socio-cultural adaptation process, which is a reflection of legal status in real life. Sociological findings examine how cultural differences such as language, religion, and ethnicity shape students’ life experiences in Türkiye, their sense of belonging, and their perception of legal security. In conclusion, it has been emphasized that, in order for the brain drain of qualified foreign talent in Türkiye to be transformed into a lasting economic and social value, clearer regulations in legislation, making administrative processes predictable, and implementing a holistic integration policy that will facilitate the employment of graduates are essential in terms of the principle of legal certainty.

Anahtar Kelimeler

• International Students
• Student Residence Permit
• Student Work Permit
• Comparative Foreigners’ Law
• Student Cultural Integration
• International Student Mobility
• Human Capital

Kaynakça

1. Açıkgöz, Meral ve Arıner, Onur Hakkı. “Turkey’s New Law On Foreigners and International Protection: An Introduction”, Turkish Migration Studies Group, Briefing Paper 2, Turkish Migration Studies Group (TurkMiS) University of Oxford (2014).
2. Adıgüzel, Yusuf. Göç Sosyolojisi. Ankara: Nobel Yayınları, 2018.
3. Akıncı, Mehmet Ali. 2014, “Fransa’daki Türk göçmenlerinin etnik ve dinî kimlik algıları”, Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, S. 70 (2014): 29-58.
4. Alacakaptan, Ahmet Can. “Türk Yabancılar Hukukunda ve Uygulamada İkamet İzinleri”, Bahçeşehir Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 19, S. 219 (2024): 447-477.
5. Aliyev, R. ve Öğütülmüş, S. “Türkiye’deki yabancı uyruklu öğrencilerin kültürlerarası etkileşim algısının incelenmesi”, 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum Dergisi, 4, S. 12 (2015): 49-71.
6. Annaberdiyev, D. “Türkiye’de Eğitim Gören Türk Cumhuriyetleri ve Türk Üniversite Öğrencilerinin Psikolojik Yardım Arama Tutumları, Psikolojik İhtiyaçları ve Psikolojik Uyumlarının Bazı Değişkenler Açısından İncelenmesi” Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2006.
7. Arıner, Onur Hakkı. “Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun 5 Yılı: Uygulamadaki Sorunlar ve Çözüm Önerileri”, Tesev Değerlendirme Notları, https://www. tesev.org.tr/wp-content/uploads/Onur.Ariner.yabancilar.ve_.uluslararasi.krouma. kanununun.5.yili_.pdf.
8. Arslan, Şule. Yabancıların Türkiye’de İkamet ve Seyahat Hakkı. 1. Baskı, İstanbul: Onikilevha Yayıncılık, 2018.

9. Aybay, Rona ve Dardağan, Esra Gül. Yabancılar Hukuku. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2010.
10. Aykan, Bahar. “Kültürel miras hakkı, Kültürel mirasa insan haklar› temelli güncel yaklaşımlar”, Alternatif Politika, 10, S. 2 (2018): 231-252.
11. Baş, Halim ve Eti, Serkan. “Türkiye’de Uluslararası Öğrencilerin İstihdamı: Hukuki Boyut ve Koşullara Dair Bir Araştırma”, Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 20, S. 46 (2020): 105-132.
12. Bayraktaroğlu Özçelik, Gülüm. “Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu Hükümleri Uyarınca Yabancıların Türkiye’den Sınır Dışı Edilmesi”, TBBD, S. 108 (2013): 211- 258.
13. Beine, Michel, Noël, Romain ve Ragot, Lionel. “Determinants of the international mobility of students.” Economics of Education Review 41, (2014): 40-54.
14. Bolsmann, C. ve Miller, H. “International Student Recruitment to Universities in England: Discourse, Rationales and Globalisation”, Globalisation, Societies and Education, 6, S. 1 (2008): 75-88.
15. Bolsmann, C. ve Miller, H. “International Student Recruitment: South African Rationales” Journal of Higher Education in Africa 6, S. 2-3 (2008): 211-231.
16. Can, Hacı. “Yabancıların Hukuki Durumları Bağlamında Ortaya Çıkan Anayasal Meseleler”, Anayasa Yargısı, 40, S. 2 (2023): 25-85.
17. Castles, Stephen, de Haas, Hein ve Miller, Mark J. The Age of Migration: International Population Movements in the Modern World. 6. Baskı, New York: Guilford Press, 2020.
18. Çelikel, Aysel ve Öztekin Gelgel, Günseli. Yabancılar Hukuku. 28. Baskı, İstanbul: Beta Yayıncılık, 2024.
19. Çevirme, Hülya. “Türkçe ve Türk kültürü dersi üzerine bir araştırma: Bremen örneği”, Türkçe’nin Eğitimi-Öğretimi Üzerine Yazılar. Ankara: Pegem Yayınları, 2018.
20. Çiçekli, Bülent. Yabancılar ve Mülteci Hukuku. Ankara, Seçkin Yayınevi, 2014.
21. Çörtoğlu Koca, Sema. “Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu Uyarınca Yabancıların Türkiye’de İkameti ve Uzun Dönem İkamet İznine İlişkin Değerlendirmeler”, Ankara Barosu Dergisi, 1, S. 2 (2016): 41-88.
22. Dardağan, Esra Gül. “An Overview Discussion of the New Turkish Law On Foreigners and International Protection”, PERCEPTIONS, XVIII, S. 3 (2013): 109-128.
23. Devlet Planlama Teşkilatı, 1995, Dünyada Küreselleşme ve Bölgesel Entegrasyonlar (At, Nafta, Pasifik) ve Türkiye (At, Efta, Kei, Türk Cumhuriyetleri, İslam Ülkeleri, Eco) İlişkileri Özel İhtisas Komisyonu. Türkiye - Türk Cumhuriyetleri İlişkileri Raporu Özeti. Ankara, Devlet Planlama Teşkilatı.
24. Doğan, Vahit. Türk Yabancılar Hukuku. 8. Baskı, Ankara: Savaş Yayınevi, 2024.
25. Düzgün, Şaban Ali. Din, Birey ve Toplum. Ankara: Akçağ Yayınları, 2012.
26. Ekşi, Nuray. Yabancılar ve Uluslararası Koruma Hukuku. İstanbul: Beta Yayıncılık, 2014.
27. Erten, Rifat. “Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu Hakkında Genel Bir Değerlendirme”, GÜHFD XIX, S. 1 (2015) 3-51.
28. Esen, Emre. Türk Hukukunda Yabancıların İkamet İzinleri. 1. Baskı, İstanbul: Beta Yayıncılık, 2019.
29. Gamze Aydoğdu, Yabancıların Türkiye’de İkamet ve Seyahat Özgürlüğü” Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2017.
30. Gören, Zafer. “Genel Eşitlik İlkesi”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, 22, S. 3, 3280.
31. Gözler, Kemal. “Üniversitelerde Yabancı Öğrenci Sayısı Sorunu”, Türk Anayasa Hukuku Sitesi (2019), Erişim Tarihi: Temmuz 12, 2025, https://www.anayasa.gen.tr/yabanciogrenci. htm.
32. Güner, Cemil. “Yetkili Makam Kararıyla Genel Yoldan Türk Vatandaşlığının Kazanılmasında Öğrenci Olmanın Etkisi”, YBHD 2016/2 (2016): 291-332.
33. Halıcı, Saliha. “Türkiye’de Yabancıların Eğitim ve Öğretim Hakkı” Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2017.
34. Halıcı, Saliha. “Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu Uyarınca Öğrenci İkamet İzni”, Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 25, S. 2 (2017): 405-448. (Öğrenci İkamet İzni).
35. Huang, I., Raimo, V. ve Humfrey, C. “Power and Control: Managing Agents for International Student Recruitment in Higher Education” Studies in Higher Education 41, S. 8 (2016): 1333-1354.
36. Kaya, Emir. “Eğitim Hakkı ve Özgürlüğünün Temeli Olarak Tercih Hakkı”, TAAD 6, S. 21 (2015): 123-167.
37. Koydemir, S. ve Schütz, A. “Almanya’daki Türk göçmenlerde yaşam doyumu: Kültürel kimlik ve benlik kurgularının rolü”, Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 5, S. 42 (2015): 208-220.
38. Li Z. and Lowe, J. “Mobile Student to Mobile Worker: the Role of Universities in the ‘War of Talent’”, British Journal of Sociology of Education 37, S. 1 (2016): 11-29.
39. Malinowsky, B. İnsan ve kültür (F. Gümüş, Çev.). Ankara: Verso Yayınları, 1990.
40. Namlı Altıntaş, İrem ve Alkar, Elif. “Yabancı Uyruklu Üniversite Öğrencilerinin Türk Kimliği ve Vatandaşlığı ile İlgili Algı ve Deneyimleri”, Yükseköğretim Dergisi, 12, S. 2 (2022): 245-256. (Türk Kimliği Deneyimleri).
41. O’Connor, Sinéad. “Problematising Strategic Internationalisation: Tensions and Conflicts Between International Student Recruitment and Integration Policy in Ireland” Globalisation, Societies and Education, 16, S. 3 (2018): 339-352.
42. Oğuz, M. Öcal. Somut Olmayan Kültürel Mirasın Geleceği. Ankara: Geleneksel Yayınları, 2013.
43. Oral, Belgin ve Çetinkaya, Fevziye. “Sosyolojik Bir Olgu Olarak Göç, Tanım, Nedenleri ve Göç Kurumları”, Türkiye Klinikleri 3, S. 1 (2017): 1-8.
44. Özbek, N. Türkiye’deki Yabancıların Öğrenim ve Öğretim Özgürlüğü. Ankara: Mülkiyeliler Birliği Vakfı Yayınları, 2000.
45. Özkan, Işıl. Göç ve Vatandaşlık Hukuku. 1. Baskı, Ankara: Seçkin Yayınları, 2022.
46. Öztürk, Necla, Kuşçu, Döndü ve Tufan, Utku. “Yabancıların Türkiye’de İkamet ve Seyahatine İlişkin Uygulamada Karşılaşılan Bazı Sorunlar”, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 12, S. 2 (2021): 703-719.
47. Özünel Ölçer, Evrim. “İnsanlar, gezegen ve refah için bir eylem planı: Somut olmayan kültürel miras ve 2030 sürdürülebilir kalkınma hedeflerine eleştirel yaklaşım”, Milli Folklor Dergisi, 29, S. 116 (2017): 18-30.
48. Poyraz, Mehmet Aytaç. “Türk Hukukunda Yabancıların İkameti” Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Fatih Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2015.
49. Poyraz, Mehmet Aytaç. “Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu Çerçevesinde Aile İkamet İzni”, Fatih Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 3, S. 1 (2015): 77-96.
50. Robertson, S. “Corporatisation, Competitiveness, Commercialization: New Logics in the Globalizing of UK Higher Education.” Globalisation, Societies and Education 8, S. 2 (2010): 191-203.
51. Rüzgar, Muhammed Emir. “Yurt Dışında Yükseköğrenim Gören Türk Öğrenciler Üzerine Bir Araştırma”, Yükseköğretim ve Bilim Dergisi 10, S. 1 (2020): 193-204.
52. Sargın, F.: “Türkiye’de Öğrenim Gören Yabancı Öğrencilerin Türkiye’ye Giriş, Türkiye’de İkamet Etme ve Çalışma Hakları”, MHB, Yılmaz Altuğ’a Armağan, S. 1-2, 1997-1998.
53. Solak, Fahri. “Yabancıların Temel Hak ve Özgürlüklerinin Bireysel Başvuru Yoluyla Korunması” Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Medipol Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2020.
54. Soylu, Alper. “Türkiye’de İkamet İzni Harçları: Hukuki Çerçeve, Uygulama Esasları ve Sona Erme Hallerinde İade”, Journal of Migration and Political Studies 3, S. 2 (2025): 145-169.
55. Takır, Aygil ve Özerem, Ayşen. “Göçle gelen yabancı uyruklu öğrencilerin, okul ortamında karşılaştıkları sorunlar”, Folklor/Edebiyat, 25, S. 97-1 (2019): 659-678.
56. Tanrıkulu, Murat. Coğrafya ve Kültür (Mekân-Kültür-Tarih-Coğrafi İşaret). Ankara: Pegem Yayınları, 2018.
57. Tavkul, Ufuk. Kafkasya’da Kültürel Etkileşim. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2018.
58. Teksoy, Barış. “6458 Sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanununa Göre Yabancıların Vize Alma Zorunluluğu”, AÜHFD 62, S. 3 (2013): 855-906.
59. Usborne, E. ve Sablonnière, R. “Understanding my culture means understanding myself: The function of cultural identity clarity for personal identity clarity and personal psychological well-being”, Journal for the Theory of Social Behaviour, 44, S. 4 (2014): 436-458.
60. Uslu, Mustafa Semih. “Türk Yabancılar Hukuku Bakımından Aile İkamet İzni”, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2022.
61. Uygur, Nermi. Kültür Kuramı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2022.
62. Ünveren Kapanadze, Dilek. “Toplumsal Bellek Bağlamında Kültür, Dil ve Öğretimi”, Akademisyen Yayınevi Bilimsel Araştırmalar Kitabı. Ankara: Akademisyen Yayınevi, 2018, 299-323.
63. Ünveren Kapanadze, Dilek. “Türkçe öğretiminde anlama becerisinin gelişiminde kültürel bağlamda bir yöntem önerisi: Salur Kazan’ın evinin yağmalanması örneği”, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 23, S. 1 (2019): 289-310.
64. William R. Bascom, “Halk bilimi (folklor) ve antropoloji”, G. Eker, M. Ekici, Ö. Oğuz, & N. Özdemir (Çev. Ed.), Halkbiliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar İçinde (s. 451-468), Ankara: Milli Folklor Yayınları, 2003.
65. Yamakoğlu, C. Kültür unsurları, Uluslararası Üçüncü Türk Kültür Kongresi Bildirileri 25-29 Eylül 1993. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 1999.