KANUNA KARŞI HİLENİN MİLLETLERARASI ÖZEL HUKUK BOYUTU

Yıl 2025, Cilt: 15 Sayı: Prof. Dr. Peter HAY 90. Doğum Günü Özel Sayısı, 447 - 480, 23.01.2026

Elif Selen Batıgün

Öz

Çalışmamız, kanunlar ihtilafı hukukunda kanuna karşı hile (fraus legis) olgusunu kavramsal temeli, şartları, türleri, sonuçları ve hileye karşı çözüm önerileriyle birlikte, Türk hukuku ekseninde ve karşılaştırmalı bir perspektifle incelemektedir. Oldukça eski bir hukuki kurum olan kanuna karşı hile (law evasion, fraus legis, fraude à la loi, Gesetzesumgehung), günümüzde genel anlamıyla, hukuk düzeninde açıkça yasaklanmamış bir işlemin yapılması yoluyla, aslında hukukun yasakladığı bir sonucun elde edilmesi ya da emredici hükümlerden kaçınılmasının amaçlanması şeklinde tanımlanabilir. Bu bağlamda, ilgililerin belirli bir hukuk kuralını doğrudan ihlal etmeksizin, o kuralı bilinçli biçimde, taşıdığı amaç (ratio legis) ile bağdaşmayacak bir tarzda kullanarak hukuku kötüye kullandıkları durumlar söz konusudur. Kanunlar ihtilafı hukukundaki kanuna karşı hile ise genel kanuna karşı hilenin özel bir şekli olarak, bağlama kuralları gereği uygulanması gereken hukukun, bağlama noktasının değiştirilmesi suretiyle bertaraf edilmesi şeklinde ortaya çıkmaktadır. Bu durum, yalnızca uygulanacak hukukun değiştirilmesi yoluyla, normalde geçerli olacak hukuk kuralına aykırı bir sonucun elde edilmesi anlamına gelmektedir. İncelememiz, yabancılık unsuru içeren ilişkilerde uygulanacak hukuku belirleyen bağlama kurallarının; ikametgâh, mutad mesken, vatandaşlık, işlemin yapıldığı yer veya eşyanın bulunduğu yer gibi bağlama noktaları üzerinden taraf iradelerince bilinçli biçimde değiştirilmesi ya da değiştirilmiş gibi gösterilmesi yoluyla, normalde uygulanacak maddi hukukun bertaraf edilebildiği tespitinden hareket etmektedir. Bu doğrultuda çalışmamızda kanunlar ihtilafı hukukunun genel sistematiği de göz önünde bulundurularak kanuna karşı hilenin hangi hallerde ortaya çıkabileceği; gerçek, gerçek olmayan ve milletlerarası usul hukuku kurallarından yararlanmak suretiyle yapılan hile çeşitleri ve hileye örnek teşkil edebilecek haller ekseninde incelenmiştir. İncelememiz sırasında öğretide yer verilen sair hile çeşitlerinin uygulamada nasıl ortaya çıktığının açıklanabilmesi adına ilgililerin hile kastıyla değiştirdikleri vasıtalar özelinde de ayrıca değerlendirme yapılmıştır. Bu çerçevede hilenin sonuçları ve hilenin tespiti halinde alınabilecek önlemlere de yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Kanuna Karşı Hile , Gerçek Kanuna Karşı Hile , Gerçek Olmayan Kanuna Karşı Hile , Bağlama Noktaları , Kamu Düzeni

FRAUD AGAINST THE LAW IN PRIVATE INTERNATIONAL LAW

Öz

Our study examines the phenomenon of fraus legis (evasion of law) in private international law—its conceptual basis, conditions, types, consequences, and possible remedies—within the framework of Turkish law and from a comparative perspective. Fraus legis (law evasion, fraus legis, fraude à la loi, Gesetzesumgehung), a long-established legal institution, may today be broadly defined as the attainment of a result prohibited by law, or the circumvention of mandatory provisions, through the performance of an act that is not expressly prohibited by the legal order. In this sense, it refers to situations in which individuals, without directly violating a specific legal rule, deliberately manipulate that rule in a manner inconsistent with its underlying purpose (ratio legis), thereby engaging in an abuse of law.
In the context of private international law, fraus legis constitutes a specific form of the general doctrine, arising where the law designated by a conflict-of-laws rule is set aside by altering the connecting factor. This essentially entails obtaining a result contrary to the legal rule that would normally apply, solely by changing the applicable law. Our analysis proceeds from the observation that, in relationships containing a foreign element, the substantive law normally applicable under the relevant connecting factors—such as domicile, habitual residence, nationality, place of the transaction, or location of the property—may be displaced through the intentional modification of these factors, or by creating the appearance that they have been modified, in line with the parties’ will.
Accordingly, taking into account the general framework of private international law, our study examines the circumstances under which fraus legis may arise; the different forms it may take, namely genuine, non-genuine, and those involving the exploitation of international procedural law rules; as well as examples of situations that may constitute such evasion. In the course of the analysis, particular attention is given to the specific means altered by the parties with the intent to evade the law, so as to illustrate how various types of fraus legis identified in the literature may manifest in practice. In this context, the consequences of evasion and the measures that may be taken upon its detection are also addressed.

Anahtar Kelimeler

Fraus Legis , Actual Fraus Legis , Apparent Fraus Legis , Connecting Factors , Public Policy

Kaynakça

• Akipek, Jale ve Akıntürk, Turgut. Türk Medeni Hukuku, Başlangıç Hükümleri. İstanbul: Beta Yayıncılık, 2007.
• Aygün, Mesut. “Yabancılık Unsurunun Mahiyeti ve Yargılamadaki Rolü.” Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 16, Özel Sayı (2014): 1025-1066.
• Babusiaux, Ulrike, Baldus, Christian, Ernst, Wolfgang, Meissel, Franz-Stefan, Platschek, Johannes ve Rüfner, Thomas. Handbuch des Römischen Privatrechts. Tübingen: Mohr Siebeck, 2023.
• Berger, Klaus Peter. Internationales Privatrecht. Köln: Central Rechtswissenschaftliche Fakultät der Universität zu Köln, 2022.
• Berki, Osman Fazıl. “Devletler Hususi Hukukunda Kanuna Karşı Hile.” Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 1, 2 (1944): 406-423.
• Bogdan, Micheal. Private International Law as Component of the Law of the Forum. Hague Academy of International Law, Recueil des cours, 2011.
• Can, Hacı. Milletlerarası Özel Hukuk. 6. Baskı. Ankara: Adalet Yayınevi, 2023.
• Chu, Yuchen. “Research on Evasion of Law in Private International Law.” BCP Social Sciences & Humanities 21 (2023): 745-749.
• Crawford, Elizabeth B. ve Carruthers, Janeen M. International Private Law: A Scots Perspective. 3. Bası. Edinburgh: W. Green, 2006.
• Çelikel, Aysel ve Erdem, Bahadır. Milletlerarası Özel Hukuk. 18. Baskı. İstanbul: Beta Yayınevi, 2024.
• Demirsatan, Barış. “İrade Beyanlarının Yorumlanması Bakımından Muvazaa.” Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 26, 2 (2020): 1220-1241.
• Doğan, Vahit, Yılmaz, Alper Çağrı ve İzmirli Ayhan, Lale. Milletlerarası Özel Hukuk. 10. Baskı. Ankara: Savaş Kitabevi, 2024.
• Eren, Fikret. Borçlar Hukuku Genel Hükümler. Ankara: Yetkin Yayınları, 2021.
• Fawcett, J. J. “Evasion of Law and Mandatory Rules in Private International Law.” Evasion of Law and Mandatory Rules in Private International Law 49, 1 (1990): 44-62.
• Foote, John Alderson. Private International Jurisprudence. 4th ed. London: Stevens and Haynes, 1914.
• Güngör, Gülin. Türk Milletlerarası Özel Hukuku. 3. Baskı. Ankara: Yetkin Yayınları, 2022.
• Hoffmann, Bernd von, Thorn, Karsten ve Firsching, Karl. Internationales Privatrecht einschließlich der Grundzüge des Internationalen Zivilverfahrensrechts. Münih: Verlag C.H. Beck, 2007.
• Lorenz, Stephan. Vorlesung Internationales Privatrecht (IPR). Münih: LMUM Publishing, 2023.
• Maury, Jacques. “Kanunlar İhtilafı Mesaili.” İstanbul Hukuk Mecmuası 14, 3-4 (1948): 644-668.
• Nomer, Ergin. Devletler Hususi Hukuku. 23. Baskı. İstanbul: Beta, 2021.
• Özel, Sibel, Erkan, Mustafa, Pürselim, Hatice Selin ve Karaca, Hüseyin Akif. Milletlerarası Özel Hukuk. 2. Baskı. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2023.
• Römer, Gustav. Gesetzesumgehung im deutschen internationalen Privatrecht. Berlin: De Gruyter, 1955.
• Rüfner, Thomas. The Max Planck Encyclopedia of European Private Law. Oxford: Oxford University Press, 2012.
• Rütten, Michael. Gesetzesumgehung im internationalen Privatrecht. Zürih: Schulthess, 2003.
• Sarıakçalı, Turgay. “İnternet Üzerinden Akdedilen Sözleşmelere Uygulanacak Hukuk.” Public and Private International Law Bulletin, Prof. Dr. Cemal Şanlı’ya Armağan 40, 1 (2020): 247-297. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınevi.
• Seviğ, Muammer Raşit ve Seviğ, Vedat Raşit. Devletler Hususi Hukuku. 3. Baskı. İstanbul: İsmail Akgün Matbaası, 1962.
• Siehr, Kurt. Evasion of Law. Michigan: Max-Eup, 2012.
• Şanlı, Cemal, Esen, Emre ve Ataman Figanmeşe, İnci. Milletlerarası Özel Hukuk. 11. Baskı. İstanbul: Beta, 2024.
• Tekinalp, Gülören. Milletlerarası Özel Hukuk Bağlama Kuralları. 11. Bası. İstanbul: Vedat Kitapçılık, 2011.
• Topçuoğlu, Hamide. Kanuna Karşı Hile. İzmit: Selülöz Yayınevi, 1950.
• Tunçomağ, Kenan. Türk Borçlar Hukuku, Cilt 1, Genel Hükümler. İstanbul: Sermet Yayınevi, 1976.
• Uluocak, Nihal. Kanunlar İhtilafı. İstanbul, 1971.
• Von Savigny, Friedrich Carl (Çeviren: Guthrif, William). A Treatise on the Conflict of Laws and the Limits of Their Operation in Respect of Place and Time. 2. Bası. Edinburgh: T. & T. Clark, Law Publishers, 1880.