TÜRK MAHKEMELERİNİN YETKİLENDİRİLDİĞİ MİLLETLERARASI YETKİ SÖZLEŞMELERİNE HMK M. 17-18 HÜKÜMLERİNİN UYGULANMASININ ELEŞTİRİSİ

Öz

Yabancı mahkemelerin yetkilendirildiği milletlerarası yetki sözleşmelerine Türk mahkemelerince etki tanınması için gereken şartların neler olduğu 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) m. 47 hükmünde düzenlenmiştir. Ancak hukukumuzda Türk mahkemelerinin yetkilendirildiği milletlerarası yetki sözleşmelerinin taşıması gereken şartların neler olduğuna ilişkin özel bir düzenleme bulunmamaktadır. Bu nedenle, iç hukukta yetki sözleşmelerinin geçerliliğini düzenleyen 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m. 17-18 hükümleri, MÖHUK m. 40’ın atfıyla bu amaca hizmet edecek şekilde de uygulanmaktadır. Ancak iç hukuk bakımından önem taşıyan meseleler gözetilerek kaleme alınan bu hükümlerin, yabancılık unsuru içeren ilişkilerde milletlerarası yetki sözleşmeleri bakımından da uygulanmasının ne derece uygun olduğu kanımızca önemli bir soru işaretidir. Bu çalışmada, HMK m. 17-18’de yer alan şartlara ilişkin olarak üç noktanın milletlerarası yetki sözleşmeleri açısından sorun teşkil ettiği fikrinden hareket edilmekte ve konu, sorunlu olduğu düşünülen bu üç nokta olan yetki sözleşmesi taraflarının tacir veya kamu tüzel kişisi olma zorunluluğu, yetkilendirilen mahkeme veya mahkemelerin gösterilmesi zorunluluğu ve yabancı mahkemelerin münhasır yetkisinin dikkate alınmasına imkân tanınmaması özelinde incelenmektedir. Bu kapsamda, bu üç noktaya ilişkin olarak HMK m. 17-18 hükümlerinin yarattığı sorunlar ortaya konacak ve bu sorunlara dair çözüm önerilerimiz sunulacaktır. Tüm bu incelemeler çerçevesinde, HMK m. 17-18’in yabancılık unsuru barındıran ilişkilerde Türk mahkemelerinin yetkilendirildiği milletlerarası yetki sözleşmeleri bakımından da uygulanmasının isabetsiz bir yaklaşım olduğu yönündeki kanaatimiz izah edilmeye çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Milletlerarası usul hukuku
• Milletlerarası yetki
• Milletlerarası yetki sözleşmesi
• İç hukukta yetki sözleşmesi
• Milletlerarası yetki sözleşmesinin geçerliliği

CRITIQUE OF THE APPLICATION OF ARTICLES 17-18 OF THE TURKISH CODE OF CIVIL PROCEDURE TO INTERNATIONAL JURISDICTION AGREEMENTS CONFERRING JURISDICTION ON TURKISH COURTS

Öz

The conditions under which Turkish courts give effect to international jurisdiction agreements conferring jurisdiction on foreign courts are governed by Article 47 of the Law on Private International Law and International Procedural Law No. 5718 (MÖHUK). However, Turkish law does not contain any specific provision regulating the conditions that international jurisdiction agreements conferring jurisdiction on Turkish courts must satisfy. For this reason, the provisions of Articles 17 and 18 of the Code of Civil Procedure numbered 6100 (HMK), which govern the validity of jurisdiction agreements under domestic law, are also applied to international jurisdiction agreements by virtue of the reference contained in Article 40 of MÖHUK. Yet it remains an open question to what extent these provisions -drafted with purely domestic considerations in mind-are suitable for agreements conferring international jurisdiction in relations involving a foreign element. This paper argues that three aspects of the conditions laid down in Articles 17 and 18 of HMK give rise to difficulties in the context of international jurisdiction agreements. These are: (i) the requirement that the parties to the jurisdiction agreement be merchants or public legal entities; (ii) the requirement to designate the specific court or courts; and (iii) the disregard of the possibility of taking into account the exclusive jurisdiction of foreign courts. In this regard, the paper outlines the problems arising from Articles 17 and 18 of HMK in respect of these three points and proposes potential solutions. Within this analytical framework, the paper will seek to explain our view on whether Articles 17 and 18 of HMK should also apply to international jurisdiction agreements conferring jurisdiction on Turkish courts in relations involving a foreign element.

Anahtar Kelimeler

• International procedural law
• International jurisdiction
• International jurisdiction agreement
• Domestic jurisdiction agreement
• Validity of international jurisdiction agreements

Kaynakça

1. Akduman, Ebru. “Türk Mahkemelerinin Münhasır Yetkisi”, Terazi Hukuk Dergisi 15, S. 163 (2020): 466-480.
2. Akıncı, Ziya. Milletlerarası Özel Hukuk. İstanbul: Vedat Kitapçılık, 2020.
3. Akkan, Mine. “§3. Mahkemeler”, Editör Hakan Pekcanıtez, Muhammet Özekes, Mine Akkan ve Hülya Taş Korkmaz. Pekcanıtez Usul Medeni Usul Hukuku, C. 1. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2017.
4. Arslan, İlyas. “Yabancı Mahkemeler Lehine Yapılan Yetki Anlaşmasında Seçilen Mahkemenin Belirli Olmamasından Kaynaklanan Meseleler”, Public and Private International Law Bulletin 40, S. 1 (2020): 299-352.
5. Aşık, İbrahim. “Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na Göre Yetki Sözleşmesi”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, S. 97 (2011): 11-48.
6. Atalı, Murat ve Ermenek, İbrahim. Medenî Usûl Hukuku. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2024.
7. Avşar, Melis. Milletlerarası Usul Hukukunda Mahkemelerin Yetkisinin Belirlenmesinde Tarafların İrade Serbestisi. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2021.
8. Bolayır, Nur. “Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na Göre Yetki Sözleşmeleri”, İstanbul Barosu Dergisi 85, S. 5 (2011): 131-147.

9. Bolayır, Nur. Medeni Usul Hukukunda Yetki Sözleşmeleri. İstanbul: Beta Yayıncılık, 2009.
10. Brosch, Marlene ve Kahl, Leon Marcel. “Article 25”, Editör Marta Requejo Isidro. Brussels I Bis: A Commentary on Regulation (EU) No 1215/2012. Cheltenham: Edward Elgar Publishing, 2022.
11. Budak, Ali Cem. “Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na Göre Yetki Sözleşmesi”, Medenî Usûl ve İcra İflas Hukuku Dergisi 8, S. 21 (2012): 1-25.
12. Çelikel, Aysel ve Erdem, B. Bahadır. Milletlerarası Özel Hukuk. İstanbul: Beta Yayıncılık, 2024.
13. Demir Gökyayla, Cemile. Ticari Uyuşmazlıklarda Türk Mahkemelerinin Milletlerarası Yetkisi. İstanbul: Vedat Kitapçılık, 2021.
14. Demirkol, Berk. Milletlerarası Yetki Anlaşmaları. İstanbul: Vedat Kitapçılık, 2018.
15. Doğan, Vahit, Yılmaz, Alper Çağrı ve Ayhan İzmirli, Lale. Milletlerarası Özel Hukuk. Ankara: Savaş Yayınevi, 2025.
16. Ekşi, Nuray. Türk Mahkemelerinin Milletlerarası Yetkisi. İstanbul: Beta Yayıncılık, 2000.
17. Erkan, Mustafa. “HMK Değişikliklerinin İhtiyati Tedbir Kararlarına Etkisinin Milletlerarası Usul Hukuku Açısından İncelenmesi”, Editör Erdal Abdulhakimoğulları, Mübariz Yolçiyev ve Yalçın Şahinkaya. Hukuk Biliminin Güncel Sorunları III. Uluslararası Kongre Bildiri Kitabı. Ankara: Adalet Yayınevi, 2012.
18. Esen, Emre. “Critique of a Turkish Court of Cassation Decision on the Validity of Choiceof- Law and Choice-of-Forum Clauses in an Insurance Agreement”, Annales de la Faculté de Droit d’Istanbul 42, S. 59 (2010): 365-375.
19. Huysal, Burak ve Şermet Süzen, Begüm. “Tanıma ve Tenfiz Davalarında Kararı Veren Mahkemenin Yetkisinin İncelenmesi”, Editör Süheyla Balkar Bozkurt. Yabancı Mahkeme ve Hakem Kararlarının Tanınması ve Tenfizinde Güncel Gelişmeler. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2018.
20. İrge Erdoğan, Burcu. Milletlerarası Usul Hukukunda Yetki Anlaşmaları. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2021.
21. Karademir Aydemir, Dilek. Medeni Usul Hukukunda Mahkemelerin Yetkisi. Ankara: Adalet Yayınevi, 2019.
22. Kırlı Aydemir, Deniz Defne. Milletlerarası Usul Hukukunda İhtiyati Tedbirler. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2013.
23. Magnus, Ulrich. “Article 25”, Editör Ulrich Magnus ve Peter Mankowski. Brussels Ibis Regulation, C. 1. Köln: Verlag Otto Schmidt, 2016.
24. Nomer, Ergin. Devletler Hususi Hukuku. İstanbul: Beta Yayıncılık, 2021.
25. Özdemir Kocasakal, Hatice. Doğrudan Uygulanan Kurallar ve Sözleşmeler Üzerindeki Etkileri. İstanbul: Galatasaray Üniversitesi Yayınları, 2001.
26. Özdemir Kocasakal, Hatice. “Hukuk Muhakemeleri Kanunu’ndaki Yetki Sözleşmesine İlişkin Hükümlerin Yabancılık Unsuru Taşıyan Uyuşmazlıklar Açısından Uygulanmasının Yerinde Olup Olmadığının Değerlendirilmesi”, Editör Sibel Özel, Mustafa Erkan ve Hatice Selin Pürselim. MÖHUK’ta Reform. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2023.
27. Özel, Sibel. “Haksız Fiillere İlişkin Davalarda Türk Mahkemelerinin Yetkisini Belirleyen HMK m. 16 Kuralının Karşılaştırmalı Hukuk Açısından Değerlendirilmesi”, Bahçeşehir Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kazancı Hakemli Hukuk Dergisi 8, S. 91-92 (2012): 7-37.
28. Özel, Sibel. “Yabancılık Unsuru Taşıyan Bireysel İş Sözleşmelerinden Kaynaklanan Uyuşmazlıklarda Türk Mahkemelerinin Yetkisi: MÖHUK m. 44”, Bahçeşehir Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 14, S. 179-180 (2019): 1351-1382.
29. Özel, Sibel, Erkan, Mustafa, Pürselim, Hatice Selin ve Karaca, Hüseyin Akif. Milletlerarası Özel Hukuk. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2024.
30. Sargın, Fügen. Milletlerarası Usul Hukukunda Yetki Anlaşmaları. Ankara: Yetkin Yayınları, 1996.
31. Sargın, Fügen. Türk Milletlerarası Usûl Hukuku. Ankara: Yetkin Yayınları, 2024.
32. Sarıöz, Ayşe İpek. “HMK’nın 16. Maddesi Uyarınca Haksız Fiillerden Doğan Uyuşmazlıklarda Yetkili Mahkemenin Tespiti ve Hükmün Türk Milletlerarası Usul Hukuku Açısından Değerlendirilmesi”, Maltepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 11, S. 1 (2012): 155-183.
33. Süral, Ceyda. “Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun Türk Mahkemelerinin Milletlerarası Yetkisine Etkisi”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, S. 100 (2012): 167-216.
34. Süzen, Begüm. Tanıma ve Tenfiz Davalarında Kararı Veren Mahkemenin Yetkisinin Denetimi. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2016.
35. Şanlı, Cemal, Esen, Emre ve Ataman Figanmeşe, İnci. Milletlerarası Özel Hukuk. İstanbul: Beta Yayıncılık, 2023.
36. Tanrıver, Süha. Medenî Usûl Hukuku, C. 1, Ankara: Yetkin Yayınları, 2016.
37. Tek, Gülen Sinem. “Tüketici Mahkemelerinin Görevi, Yetkisi ve Tüketici Mahkemelerinde Yapılan Yargılamanın Usulü” Bahçeşehir Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kazancı Hakemli Hukuk Dergisi 8, S. 99-100 (2012): 127-171.
38. Tekinalp, Gülören. Milletlerarası Özel Hukuk Bağlama ve Usul Hukuku Kuralları. İstanbul: Vedat Kitapçılık, 2020.
39. Tiryakioğlu, Bilgin. “Yabancı Unsurlu Uyuşmazlıklarda Türk Mahkemelerinin İhtiyati Tedbir Kararı Alma Yetkisi”, Public and Private International Law Bulletin 40, S. 2 (2020): 917-935.
40. Tütüncübaşı, Uğur. Yabancı Çekişmesiz Yargı Kararlarının Türk Hukukunda Tanınması. Ankara: Adalet Yayınevi, 2014.
41. Yılmaz, Ejder. Hukuk Sözlüğü. Ankara: Yetkin Yayınları, 2011.
42. Yılmaz, Gizem. “Milletlerarası Özel Hukukta Yetki Sözleşmeleri”, Editör Sibel Özel ve Hatice Selin Pürselim. Milletlerarası Tahkim ve Usul Hukukuna İlişkin Güncel Meseleler. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2022.
43. Yöney, Can. Milletlerarası Usul Hukukunda Münhasır Yetki. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2024.