TAŞIYANIN HAPİS HAKKINA UYGULANACAK HUKUK

Yıl 2025, Cilt: 15 Sayı: Prof. Dr. Peter HAY 90. Doğum Günü Özel Sayısı, 247 - 266, 23.01.2026

Ekin Deniz İlhan

Öz

Deniz ticaretinin temel aktörlerinden biri olan taşıyan, navlun sözleşmesi uyarınca üstlendiği deniz yoluyla eşya taşıma borcunu, ekonomik menfaat sağlama amacıyla ifa eder. Bu edimin yerine getirilmesi çoğu zaman ciddi maliyet ve sorumluluklar gerektirdiğinden, taşıyanın sözleşmesel edimi karşılığında sahip olacağı hakların neler olduğu ve bu hakların nasıl güvence altına alındığı, maddi hukukta önemli bir tartışma konusu olmaktadır. Taşıyanın eşya üzerindeki ayni teminatları, diğer deniz hukuku meselelerindeki gibi çoğu zaman yabancılık unsuru barındırabilmektedir. Maddi hukuk bakımından ise Türk hukuku açısından, Türk Medeni Kanunu’nun 950 ila 953. maddelerinde düzenlenen hapis hakkı kurumuna başvurma imkânı tanınmıştır. Ayrıca Türk Ticaret Kanunu’nda navlun sözleşmesinden doğan eşya üzerinde hapis hakkına yer verilmiştir.
Taşıyanın navlun sözleşmesinden doğan hapis hakkı bakımından yabancılık unsuru, navlun sözleşmesi bakımından, eşyanın bulunduğu yer gibi pek çok durumda doğabilmektedir. Yabancılık unsurunun mevcut olduğu durumlarda, taşıyanın eşya üzerindeki hapis hakkı ve kanuni rehin hakkına uygulanacak hukukun tespiti gereklidir. Çalışmada taşıyanın eşya üzerindeki ayni teminatları için kabul edilen maddi hukukta kanuni düzenlemeler incelenmiştir, sonrasında uygulanacak hukuk konusunda açıklamalar yapılmıştır.
Yabancılık unsurunun mevcut olduğu durumda, hapis hakkının doğup doğmadığı değerlendirilirken öncelikle kimin malik olduğu konusuna cevap verilmesi gereklidir. Bu kapsamda çalışmada uygulanacak hukuk değerlendirilirken, ön mesele bakımından tespitin nasıl yapılması gerektiği konusuna odaklanılmıştır. Çalışmada, taşıyanın navlun sözleşmesinden doğan hapis hakkı hem maddi hukuk hem de milletlerarası özel hukuk boyutuyla incelenmekte; ayrıca karşılaştırmalı hukuk ışığında bağlama kuralı tespit edilmeye çalışılmıştır.
Çalışmanın amacı, öğretideki tartışmaları ve uygulamadaki belirsizlikleri analiz ederek, taşıyanın hapis hakkının uygulanacak hukuk bakımından uygulama alanını açıklığa kavuşturmaktır. Ek olarak, çalışma karşılaştırmalı hukuk perspektifinden de yararlanarak farklı hukuk sistemlerindeki düzenlemeleri değerlendirmekte ve Türk hukukundaki yaklaşımla benzerlik ve farklılıkları ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Taşıyanın Hapis Hakkı , Taşıyanın Hapis Hakkına Uygulanacak Hukuk , Ön Mesele , Lex Rei Sitae , Res in Transitu

THE APPLICABLE LAW TO THE CARRIER’S RIGHT OF RETENTION

Öz

As one of the principal actors in maritime trade, the carrier performs to oblige the transportation of goods under the contract of affreightment with the aim of economic benefits. Since the performance of this obligation often entails substantial costs and responsibilities, identifying the rights to which the carrier is entitled in return and determining such rights are secured, is significant matter within substantive law. The carrier’s real security rights over the goods, as in many other areas of maritime law, frequently involve a foreign element. In substantive law, Turkish law regulates the carrier the possibility of invoking the right of retention regulated under Articles 950 and 953 of the Turkish Civil Code. Additionally, the Turkish Commercial Code provides for a right of retention over goods arising from the contract of affreightment.
A foreign element with respect to the carrier’s right of retention arising from the contract of affreightment may emerge in various situations, such as the contract or the good. Where a foreign element exists, the applicable law governing the carrier’s right of retention and lien over the goods must be identified. In this study, the statutory provisions adopted in substantive law concerning the carrier’s real securities over the goods are examined.
In the presence of a foreign element, the assessment of the right of retention first depends on the owner. Accordingly, this study focuses on how such preliminary questions should be resolved. The carrier’s right of retention arising from the contract of affreightment is analyzed from both substantive law and private international law perspectives, and the study further seeks to determine the applicable law within the comparative law.
This study aims to clarify the applicable law on the carrier’s right of retention by examining doctrinal debates and practical uncertainties.

Anahtar Kelimeler

Carrier’s Right of Retention , Applicable Law to the Carrier’s Right of Retention , Preliminary Question , Lex Rei Sitae , Res in Transitu

Kaynakça

• Aytekin, Metin Uğur. Taşıyanın Navlun Sözleşmesinden Doğan Hakları ve Teminatları. Ankara: Seçkin Yayınları, 2019.
• Aybay, Rona ve Dardağan, Esra. Uluslararası Düzeyde Yasaların Çatışması. Ankara: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2011.
• Bayata Canyaş, Aslı. Avrupa Birliği ve Türk Hukuku Uyarınca Sözleşmeye Uygulanacak Hukuka İlişkin Genel Kural. Ankara: Adalet Yayınevi, 2012.
• Colinvaux, Raoul. Carver’s Carriage by Sea, Volume II. Londra: Stevens, 1995.
• Çağa, Tahir ve Kender, Rayegân. Deniz Ticareti Hukuku II: Navlun Sözleşmesi. İstanbul: On İki Levha Yayınları, 2009.
• Çetiner, Bilgehan. Hapis Hakkı. İstanbul: Filiz Kitabevi, 2010.
• Çelikel, Aysel ve Erdem, Bahadır. Milletlerarası Özel Hukuk. İstanbul: Beta Yayıncılık, 2024.
• Doğan, Vahit, Yılmaz, Alper Çağrı ve Ayhan İzmirli, Lale. Milletlerarası Özel Hukuk. Ankara: Savaş Yayınevi, 2025.
• Ertaş, Şeref, Cumalıoğlu, Emre ve Serdar, İlknur. Eşya Hukuku. İzmir: Barış Yayınları Fakülteler Kitabevi, 2021.
• Ergüne, Serkan. Hukukumuzda Taşınır Rehininin Özellikle Teslime Bağlı Taşınır Rehininin Kuruluşu. İstanbul: Filiz Kitabevi, 2002.
• Fawcett, North ve Cheshire: Private International Law. Oxford: Oxford University Press, 2017.
• Mart 2022 Tarihli Fransız Milletlerarası Özel Hukuk Kanunu Tasarısı. “Article 102.” Erişim Tarihi: Aralık 2, 2025. https://www.justice.gouv.fr/sites/default/files/migrations/ textes/art_pix/projet_code_droit_international_prive.pdf.
• Güngör, Gülin. Türk Milletlerarası Özel Hukuku. Ankara: Yetkin Yayınları, 2025.
• Garcimartín Alférez, Francisco J. Harmonisation of Conflict of Law Rules on Rights in Rem: A Guide to the Proposal of the European Group for Private International Law. Madrid, 2024.
• Girsberger, Daniel, Heini, Anton, Keller, Max, Kostkiewicz, Jolante Kren, Siehr, Kurt, Vischer, Frank ve Volken, Paul. Zürcher Kommentar zum IPRG. Zürich: Schulthess, 2004.
• İmre, Zahit. “Hapis Hakkı Üzerine Bir Tetkik.” İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası XVIII, (1952): 742-781.
• Kılıçoğlu, Ahmet. Eşya Hukuku. Ankara: Turhan Kitabevi, 2021.
• Nomer, Halûk N. ve Ergüne, Mehmet Serkan. Eşya Hukuku. İstanbul: On İki Levha Yayınları, 2017.
• Nomer, Ergin. Devletler Hususi Hukuku. İstanbul: Beta Yayıncılık, 2021.
• Oğuzman, Kemal, Seliçi, Özer ve Oktay-Özdemir, Saibe. Eşya Hukuku. İstanbul: Filiz Kitabevi, 2016.
• Okay, Sami. Deniz Ticaret Hukuku II. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1971.
• Özgenç, Zeynep. Milletlerarası Özel Hukukta Navlun Sözleşmesi. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi. Erişim Tarihi: Kasım 5, 2025. https://tez. yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp.
• Özel, Sibel, Erkan, Mustafa, Pürselim, Hatice Selin ve Karaca, Hüseyin Akif. Milletlerarası Özel Hukuk. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2024.
• Özel, Sibel. Uluslararası Alanda Kültür Varlıklarının Korunması. İstanbul: Alkım Yayıncılık, 1998.
• Bayraktaroğlu Özçelik, Gülüm. “Konişmentoya Bağlanan Eşya Üzerindeki Ayni Hakka Uygulanacak Hukukun Tespiti.” Ankara Barosu Dergisi 2008/2 (2008): 57-73.
• Regulation (EC) No 593/2008 of the European Parliament and of the Councıl of 17 June 2008 on the law applicable to contractual obligations (Rome I), Erişim Tarihi: Aralık 3, 2025, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32008R0593.
• Sirmen, Lale. Eşya Hukuku. Ankara: Yetkin Yayınları, 2018.
• Serozan, Rona. Medeni Hukuk. İstanbul: On İki Levha Yayınları, 2013.
• Swiss Federal Act on Private International Law, “Article 101”. Erişim Tarihi: Aralık 1, 2025. https://www.fedlex.admin.ch/eli/cc/1988/1776_1776_1776/en.
• Şanlı, Cemal, Esen, Emre ve Ataman Figanmeşe, İnci. Milletlerarası Özel Hukuk. İstanbul: Beta Yayıncılık, 2024.
• Tekinalp, Gülören. Milletlerarası Özel Hukuk: Bağlama ve Usul Hukuku Kuralları. İstanbul: Vedat Kitapçılık, 2020.
• Türkel, Doğuş Taylan. “Taşıyanın Hapis ve Rehin Hakkı.” Banka ve Ticaret Hukuku Dergisi 34, 2 (2018): 429.
• Tetley, William. Maritime Liens and Claims. Montreal: Blais, 1998.
• Ülgener, M. Fehmi. Çarter Sözleşmeleri I: Genel Hükümler ve Sefer Çarter Sözleşmesi. İstanbul: Der Yayınları, 2017.
• Yazıcıoğlu, Emine. Sigorta Aracıları Hukuku I. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2010.
• Yazıcıoğlu, Emine. Kender-Çetingil Deniz Ticareti Hukuku. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2022.