AVRUPA BİRLİĞİ’NDE TEMEL DEĞERLERİN KORUNMASINDA ÇOK KATMANLI YAKLAŞIM: SİYASİ, YARGISAL VE MALİ ARAÇLARIN ETKİLEŞİMİ

Yıl 2025, Cilt: 15 Sayı: Prof. Dr. Peter HAY 90. Doğum Günü Özel Sayısı, 73 - 98, 23.01.2026

Mehmet Hanifi Bayram

Öz

Bu çalışma, Avrupa Birliği’nin (AB) temel değerlerinin (ABA m. 2) korunmasında geliştirilen çok katmanlı koruma mekanizmalarını siyasi, yargısal ve mali araçların etkileşimi çerçevesinde incelemektedir. AB, insan onuru, özgürlük, demokrasi, eşitlik, hukuk devleti ve insan haklarına saygı ilkeleri üzerine kurulu anayasal bir birlik olmakla birlikte, özellikle Macaristan ve Polonya örneklerinde görülen sistematik gerilemeler, Birliğin değer koruma kapasitesini yapısal olarak sınamıştır. Çalışmanın çıkış noktası, ABA m. 7’de öngörülen siyasi mekanizmanın yüksek oybirliği, karşılıklı vetolar ve siyasi dayanışma ilişkileri nedeniyle pratikte büyük ölçüde işlevsiz hâle geldiği tespitidir.
Bu çerçevede makale, önce m. 7’nin normatif içeriğini, Amsterdam, Nice ve Lizbon Antlaşmaları ışığında tarihsel gelişimini ve Polonya–Macaristan örneklerinde ortaya çıkan siyasi tıkanmayı analiz etmektedir. Devamında, Komisyon’un 2014 tarihli Hukuk Devleti Çerçeve Mekanizması, 2020/2092 sayılı Hukuk Devleti Koşulluluk Tüzüğü ve yıllık Hukuk Devleti Raporları üzerinden, siyasi yaptırım modelini çevreleyen önleyici ve tamamlayıcı araçların nasıl inşa edildiği ortaya konulmaktadır. Üçüncü bölüm, ABA m. 19/1 ve AB Temel Haklar Şartı m. 47 temelinde gelişen ABAD içtihadına odaklanarak, hukuk devleti ilkesinin ASJP, Komisyon/Polonya ve Macaristan/Polonya – Parlamento ve Konsey kararlarıyla nasıl somutlaştırıldığını ve yargısal denetime elverişli bir standarda dönüştüğünü incelemektedir.
Çalışmanın kavramsal katkısı, “işlevsel somutlaştırma” kavramı etrafında şekillenmektedir. Bu kavram, soyut anayasal değerlerin doğrudan uygulanmaları yerine, onlarla işlevsel bağ kuran somut normlar (m. 19/1, Şart m. 47, 2020/2092 sayılı Tüzük) üzerinden uygulanabilir ve yaptırıma elverişli hâle gelmesini ifade etmektedir. Sonuç olarak makale, AB’nin değerler rejiminin, m. 7 mekanizmasının siyasal tıkanmışlığını aşarak çok katmanlı ve işlevsel bir yapıya dönüştüğünü ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Avrupa Birliği , hukuk devleti , ABA madde 7 , koşulluluk mekanizması , hukuk devleti mekanizması , işlevsel somutlaştırma , temel değerler

THE MULTI-TIERED SAFEGUARD OF EU FUNDAMENTAL VALUES: POLITICAL, JUDICIAL AND FINANCIAL MECHANISMS IN INTERACTION

Öz

The European Union (EU) is founded on the values listed in Article 2 TEU—human dignity, freedom, democracy, equality, the rule of law and human rights—which constitute the constitutional identity and normative legitimacy of the Union. Yet the last decade has witnessed systematic rule-of-law backsliding in several member states, most notably Hungary and Poland, exposing the structural limits of the EU’s value-protection architecture. This article proceeds from the observation that the political mechanism under Article 7 TEU, constrained by unanimity requirements and mutual political shielding, has become largely ineffective.
Against this backdrop, the article examines how the EU has progressively constructed a multi-layered protection regime combining political, judicial and financial instruments. It first analyses the normative basis and evolution of Article 7—from its introduction in the Amsterdam Treaty, through the preventive dimension added by Nice, to its post-Lisbon consolidation and subsequent political deadlock. It then turns to complementary preventive tools, including the Rule of Law Framework, the 2020/2092 Rule of Law Conditionality Regulation and the Annual Rule of Law Reports. Finally, it explores how the Court of Justice of the European Union (CJEU), through Article 19(1) TEU and Article 47 of the Charter, has transformed the rule of law into a justiciable and enforceable standard, as illustrated by cases such as ASJP, Commission v Poland and the joined Hungary/Poland v Parliament and Council judgments.
The article develops the concept of functional concretisation to describe how abstract constitutional values become operational not through Article 2 TEU directly, but via norms functionally linked to them—effective judicial protection (Article 19(1) TEU), fair trial guarantees (Article 47 CFR) and budgetary conditionality (Regulation 2020/2092). The analysis shows that, despite the political paralysis of Article 7, the EU has reconstructed its values regime through interconnected judicial and financial pathways, thereby strengthening the enforceability and resilience of the rule of law within the Union’s multi-level constitutional order.

Anahtar Kelimeler

European Union , rule of law , fundamental values , Article 7 TEU , judicial review , rule of law conditionality , rule of law reports , functional concretisation

Kaynakça

• “2024 Rule of Law Report - European Commission”, (erişim tarihi: 28.07.2025), https:// commission.europa.eu/strategy-and-policy/policies/justice-and-fundamental-rights/ upholding-rule-law/rule-law/annual-rule-law-cycle/2024-rule-law-report_en.
• Associação Sindical dos Juízes Portugueses contre Tribunal de Contas, Affaire C-64/16 (Cour de justice février 2018).
• “Avrupa Komisyonu AB’de hukuk devleti ilkesinin korunmasına yönelik bir teklif sundu”, 09.03.2014, https://bulten.ikv.org.tr/?ust_id=5333&id=5345.
• “Avrupa Parlamentosu, AB üyesi Macaristan’a soruşturma başlatıyor”, BBC News Türkçe, (erişim tarihi: 28.07.2025), https://www.bbc.com/turkce/39951609.
• Bayram, Mehmet Hanifi, Avrupa Birliği Hukuku Dersleri, 8. bs., Seçkin, 2025.
• Bayram, Mehmet Hanifi, “Avrupa Birliği’nin Dayandığı Değerlerin Korunması”, Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi, 2018, 67-82, doi:10.18771/mdergi.437334.
• Berramdane, Abdelkhaleq, Jean Rossetto, Droit de l’Union européenne: institutions et ordre juridique, 3. bs., Issy-les-Moulineaux: LGDJ, 2017.
• Bertoncini, Yves, Xavier Lardoux, “L’Europe face à l’Autriche : des leçons de morale aux leçons politiques?”, Esprit (1940-), Sayı 264 (6), (2000), s. 176-84, http://www.jstor. org/stable/24279917.
• Bonnecarrere, Philippe, Jean-Yves Leconte, “L’État de droit dans l’Union européenne”, Rapport d’information, Paris: Senat (France), 18.03.2021, http://www.senat.fr/rap/ r20-457/r20-457_mono.html#toc0.
• Borger, Vestert, “Constitutional Identity, the Rule of Law, and the Power of the Purse: The ECJ Approves the Conditionality Mechanism to Protect the Union Budget: Hungary and Poland v. Parliament and Council”, Common Market Law Review, Cilt 59, Sayı Issue 6, (2022), s. 1771-1802, doi:10.54648/cola2022118.
• “Chronologie - L’article 7: de son adoption à nos jours”, Consilium, (erişim tarihi: 28.07.2025), https://www.consilium.europa.eu/fr/policies/article-7-procedures/ timeline-the-story-of-article-7/.
• Commission européenne contre République de Pologne, Affaire C-204/21 (Cour de justice juin 2023).
• “Communication from the Commission to the European Parliament and the Council a New EU Framework to Strengthen the Rule of Law”, Commission européenne, 2014, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex:52014DC0158.
• Delile, Jean-Félix, “Le respect de l’État de droit et du principe de primauté est une obligation indérogeable en droit de l’Union européenne (CJUE, 5 juin 2023, aff. C-204/21, Commission c/ Pologne, indépendance et vie privée des juges)”, Chronique de droit de l’Union européenne, La lettre juridique, septembre 2023, 01.2023, https://www. lexbase.fr/article-juridique/99918718-chronique-chronique-de-droit-de-lunion-europ eenne-janvier-juin-2023.
• Dost, Süleyman, Uluslararası İnsan Hakları Hukukunda Ayrımcılık Yasağı, Ankara: Yetkin Yayınları, 2024.
• “État de droit: la Commission européenne prend des mesures pour défendre l’indépendance de la justice en Pologne”, Text, European Commission - European Commission, (erişim tarihi: 28.07.2025), https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/fr/ ip_17_5367.
• Hongrie contre Parlement européen et Conseil de l’Union européenne, Affaire C-156/21 (Cour de justice février 2022).
• Jacqué, Jean-Paul, Droit institutionnel de l’Union européenne, 10e éd., Paris-La Défense: Lefebvre Dalloz, 2023.
• Labayle, Simon, “De Rome à Lisbonne, du projet politique aux valerus ... Festina lente ...”, Revue de l’Union Européenne, Sayı 617, (2018), s. 199-205.
• Labayle, Simon, “L’appréhension des valeurs dans la jurisprudence récente du juge de l’Union. Une approche spécifique, au coeur de l’Europe du droit”, Revue québécoise de droit international, Cilt 1, Sayı 1, (2020), s. 517-32, doi:10.7202/1078552ar.
• Ladenburger, Clemens, Pierre Rabourdin, “La constitutionnalisation des valeurs de l’Union - Commentaires sur la genèse des articles 2 et 7 du traité sur l’Union européenne”, Revue de l’Union Européenne, Sayı 657, (2022), s. 231-39.
• Mehdi, Rostane, “Heurs et malheurs de l’État de droit, l’Union européenne au défi d’une crise essentielle”, Revue de l’Union européenne, Sayı 657, (2022), s. 240, https://shs. hal.science/halshs-03632611.
• Pierre-Caps, Stephane, “Crise des valeurs de l’Union européenne ou crise des valeurs nationales ?”, Revue de l’Union européenne, Sayı 610, (2017), s. 402, https://shs.hal. science/halshs-02202822.
• “Polonya AB’deki oy hakkını kaybedebilir”, (erişim tarihi: 28.07.2025), https://www. aa.com.tr/tr/dunya/polonya-abdeki-oy-hakkini-kaybedebilir/1010340.
• Recours en manquement au titre de l’article 258 TFUE, Dans l’affaire C‑286/12 (CJUE 06 Kasım 2012).
• Règlement (UE, Euratom) 2020/2092 du Parlement européen et du Conseil du 16 décembre 2020 relatif à un régime général de conditionnalité pour la protection du budget de l’Union, Cilt 433I OJ L § (2020), http://data.europa.eu/eli/reg/2020/2092/ oj/fra.
• République de Pologne contre Parlement européen et Conseil de l’Union européenne, Affaire C-157/21 (Cour de justice février 2022).
• Résolution du Parlement européen du 17 mai 2017 sur la situation en Hongrie (2017/2656(RSP)) (2017), https://eur-lex.europa.eu/legal-content/FR/ ALL/?uri=CELEX:52017IP0216.
• Sargentini, Judith, “On a Proposal Calling on the Council to Determine, Pursuant to Article 7(1) of the Treaty on European Union, the Existence of a Clear Risk of a Serious Breach by Hungary of the Values on Which the Union is Founded (2017/2131(INL))”, 2017.