YATIRIM TAHKİMİNDE ZAMANAŞIMI: TÜRKİYE’NİN TARAF OLDUĞU İKİLİ YATIRIM ANLAŞMALARI BAĞLAMINDA BİR DEĞERLENDİRME

Öz

Uluslararası hukukta, uluslararası uyuşmazlıkların dava edilebilmesi için evrensel kabul görmüş bir zamanaşımı bulunmamaktadır. Zamanaşımına ilişkin bir bağlayıcı kuralın olmaması öngörülebilirliği ve hukuki güvenliği sarsıcı sonuçlara yol açabilir. Yatırımlardan kaynaklanan uyuşmazlıklarda, tahkim talebinin yapılması için uluslararası anlaşmalarda zamanaşımına ilişkin açık bir düzenleme olmadıkça talebin zamanaşımına uğrayıp uğramadığı hakem heyetlerinin takdirine kalmıştır. Bu, hakem veya hakemlerin zamanaşımına ilişkin iddialar hakkında karar verirken ev sahibi devletin iç hukukunda öngörülen zamanaşımını uygulayacakları anlamına gelmemektedir. Uluslararası yatırım anlaşmalarında açık bir hüküm olmadığı durumlarda bazı hakem kararlarında uluslararası hukukta kabul edilen hak düşürücü süre ilkesi kullanılarak zamanaşımına ilişkin taleplerin değerlendirildiği görülmektedir. 1959 yılında Almanya ile Pakistan arasında yapılan anlaşma ile açılan ikili yatırım anlaşmaları döneminden başlayarak 90’lı yıllara kadar yapılan anlaşmalarda, yatırım uyuşmazlığının tahkim yoluyla çözümü için yatırımcının tahkim talebini sunacağı süreyi sınırlandıran kurallara yer verilmemiştir. Birinci nesil anlaşmalar dönemi olarak adlandırılan bu dönem içinde yapılan ikili yatırım anlaşmaların ev sahibi devlet ile yatırımcı arasında bir denge tesis etmeden, mutlak olarak yatırımları koruma amacıyla akdedildikleri göz önüne alındığında zamanaşımına ilişkin kurallara yer vermemesi olağan karşılanmaktadır. 90’lı yıllardan sonra özellikle 2000 yılından itibaren ikili yatırım anlaşmalarında, başta ev sahibi devletlerin düzenleyici yetkileri ile ilgili olarak yeni bir yaklaşım benimsenmiştir. Denge dönemi olarak da adlandırılan bu dönemde yapılan anlaşmalara yeni nesil ikili yatırım anlaşmaları denmektedir. Bu dönemde yapılan bazı ikili yatırım anlaşmalarının uyuşmazlık çözümüne ilişkin hükümlerinde tahkim talebinin yapılabileceği sürenin üst limiti belirlenmiştir. Zamanaşımına ilişkin düzenlemelerin bu anlaşmaların uyuşmazlık çözümüne ilişkin maddelerde yer alması, öngörülen süre geçirildikten sonra yapılan tahkim başvurularının usulden, büyük bir ihtimalle yetkisizlik nedeniyle reddedileceği anlamına gelmektedir. Zira zamanaşımı ev sahibi devletin tahkime rızasını ya sınırlayan ya da koşula bağlayan bir işlev görmektedir. Türkiye’nin ikili yatırım anlaşmalarına Türkiye-Meksika ikili yatırım anlaşması ile 2013 yılında giren zamanaşımı hükümleri dünya çapındaki gelişmeleri yansıtmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Yatırım Tahkimi
• Uluslararası Yatırım Anlaşmaları
• Zamanaşımı
• Uyuşmazlık Çözümüne ilişkin Hükümler
• Tahkime Rıza

STATUTE OF LIMITATION IN INVESTMENT ARBITRATION: AN ASSESSMENT IN THE CONTEXT OF BILATERAL INVESTMENT TREATIES TO WHICH TÜRKİYE IS A PARTY

Öz

In international law, there is no universally accepted statute of limitations governing the initiation of international disputes. The absence of a binding rule on limitation periods may lead to outcomes that undermine foreseeability and legal certainty. In investment disputes, unless an international treaty expressly provides for a limitation period for bringing an arbitration claim, the question of whether a claim is time-barred is left to the discretion of arbitral tribunals. This does not mean, however, that arbitrators will apply the limitation rules under the domestic law of the host State when addressing objections based on limitation periods. Where international investment treaties do not contain explicit provisions on limitation periods, specific arbitral awards demonstrate that claims have been assessed through the application of the principle of extinctive prescription, which is recognized in international law. From the period beginning with the 1959 Agreement between Germany and Pakistan, marking the outset of bilateral investment treaties (BITs), until the 1990s, these treaties did not include rules limiting the time period within which an investor could submit a request for arbitration. Considering that BITs concluded during this period, referred to as the first generation, aimed to protect investments in an absolute manner without establishing a balance between the host State and the investor, it is not surprising that they did not contain limitation provisions. After the 1990s, and particularly from the early 2000s onward, a new approach emerged in BIT practice, especially concerning the regulatory ervet of host States. This period is referred to as the balancing era, and BITs concluded during this time are often described as new-generation BITs. During this period, some BITs began to include provisions in their dispute settlement clauses establishing a maximum time limit for initiating arbitration proceedings. The inclusion of limitation rules in these provisions means that arbitration claims filed after the expiry of the prescribed period will likely be dismissed at the jurisdictional stage, most probably due to a lack of consent. Indeed, limitation periods ervet o restrict or condition the host State’s consent to arbitration. The limitation provisions incorporated into Turkey’s BIT practice reflect these global developments.

Anahtar Kelimeler

• Investment Arbitration
• International Investment Agreements
• Statute of Limitation
• Dispute Settlement Provisions
• Consent to Arbitration

Kaynakça

1. Dolzer, Rudolf ve Schreuer, Christoph. Principles of International Investment Law. New York: Oxford University Press, 2012.
2. Ergene, Deniz. “Protection of Foreign Investments in Türkiye under International Law: Alignments and Dissociations with International Tendencies”, İzmir İktisad Dergisi, 38/2, (2023): 468-482.
3. Martinez-Fraga, Pedro J. ve Pampin, Joaquin Moreno. ‘Reconceptualizing the Statute of Limitations Doctrine in the International Law of Foreign Investment Protection: Reform Beyond Historical Legacies’ New York University Journal of International Law and Politics 50, 4, (2018), 789- 884.
4. Roberts, Anthea. “Incremental, Systemic, and Paradigmatic Reform of Investor-State Arbitration” American Journal of International Law 112, (2018): 1-24 SSRN: https:// ssrn.com/abstract=3189984 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.3189984
5. Sornarajah, Muthucumaraswamy. The International Law on Foreign Investment. 5th Edition, Cambridge: Cambridge University Press, 2021.
6. Şit Köşgeroğlu, Banu. “Model İkili Yatırım Anlaşmaları ve Türkiye’nin Model İkili Yatırım Anlaşması Taslağı”, TBB Dergisi 107, (2013): 143-172.
7. Tams, Christian J. ‘Waiver, Acquiescence and Extinctive Prescription’, in James Crawford and others (eds), Manuel de la Responsabilité Internationale, Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=1414188
8. Tiryakioğlu, Bilgin. “Extension of the Most Favoured Nation Clause to Dispute Settlement Provisions in Bilateral Investment Treaties Which Turkey is a Party of”, Public and Private International Law Bulletin 43, 1 (Temmuz 2023): 1-36. https://doi. org/10.26650/ppil.2023.43.1.1174730.

9. Vandevelde, Kenneth J. “A Brief History of International Investment Agreements”, U.C. Davis J. Int’l L. & Pol’y, 12, (2005): 158-194.
10. Hakem Kararları Caratube International Oil Company LLP and Mr. Devincci Salah Hourani v. Republic of Kazakhstan, ICSID Case No. ARB/13/13, Award, 27.11.2017, para 421 Erişim Tarihi: Kasım 11, 2025. https://www.italaw.com/sites/default/files/case-documents/ italaw9324.pdf.
11. CMS Gas Transmission Company v. The Republic of Argentina, Award 12.05.2005, ICSID Case No. ARB/01/8, Erişim Tarihi: Kasım 1, 2025. https://www.italaw.com/sites/ default/files/case-documents/ita0184.pdf.
12. Daimler v. Argentine Republic, Award, 22.08.2012: Erişim Tarihi: Kasım 8, 2025. https:// www.italaw.com/sites/default/files/case-documents/ita1082.pdf.
13. Emilio Agustín Maffezini v. The Kingdom of Spain, ICSID Case No. ARB/97/7, Award, 13.11.2000, para. 92-93 Erişim Tarihi: Kasım 11, 2025. https://www.italaw.com/sites/ default/files/case-documents/ita0481.pdf.
14. Luigiterzo Bosca v. Republic of Lithuania, PCA Case No. 2011-05, Award, 17.05.2013, para 120 Erişim Tarihi: Kasım 11, 2025. https://www.italaw.com/sites/default/files/ case-documents/italaw7179_1.pdf
15. Marco Gavazzi and Stefano Gavazzi v. Romania (“Gavazzi v. Romania”), Decision on Jurisdiction, Admissibility and Liability, ICSID Case No. ARB/12/25, 21 April 2014, para 147, Erişim Tarihi: Kasım 10, 2025. http://icsidfiles.worldbank.org/icsid/ICSIDBLOBS/ OnlineAwards/C2441/DC9888_En.pdf.
16. Metalclad Corporation v The United Mexican States, Award 25.8.2000, ICSID Case No. ARB(AF)/97/1, Erişim Tarihi: Kasım 11, 2025. https://www.italaw.com/sites/default/ files/case-documents/ita0510.pdf,
17. Salini Impregilo S.p.A. v. Argentine Republic, ICSID Case No. ARB/15/39, Decision on Jurisdiction and Admissibility, 23.2.2108, para 84. Erişim Tarihi: Kasım 10, 2025. https://www.italaw.com/sites/default/files/case-documents/italaw9546.pdf.
18. SGS Société Générale de Surveillance S.A. v. The Republic of Paraguay, ICSID Case No. ARB/07/29, Award, 10.02.2012, para 166, Erişim Tarihi: Kasım 10, 2025. https:// www.italaw.com/sites/default/files/case-documents/italaw1525.pdf
19. Técnicas Medioambientales Tecmed, S.A. v. The United Mexican States, Award 29.5.2003, ICSID Case No. ARB AF)/00/2, Erişim Tarihi: Kasım 1, 2025. https://www.italaw. com/sites/default/files/case-documents/ita0854.pdf.
20. Webuild S.p.A. (formerly Salini Impregilo S.p.A.) v. Argentine Republic, ICSID Case No. ARB/15/39, Decision on Jurisdiction and Admissibility, 23.2.2108, para 84 Erişim Tarihi: Kasım 11, 2025. https://www.italaw.com/sites/default/files/case-documents/ italaw9546.pdf
21. Internet Kaynakları ve Uluslararası Anlaşmalar
22. “Agreement Between the Government of Canada and the Government of Ukraine for the Promotion and Protection of Investments.” Erişim Tarihi: Kasım 5, 2025. https:// investmentpolicy.unctad.org/international-investment-agreements/treaty-files/640/ download.
23. “Agreement Between the Islamic Republic of Pakistan and Federal Republic of Germany on the Encouragement and Reciprocal Protection of Investments.” Erişim Tarihi: Kasım 7, 2025. https://investmentpolicy.unctad.org/international-investment-agreements/ treaty-files/5505/download.
24. “Amerika Birleşik Devletleri ile Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti Arasında Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunmasına İlişkin Anlaşma.” RG. 13.08.1989-20251.
25. “ASEAN Comprehensive Investment Agreement (ACIA) For the text of the Agreement.” Erişim Tarihi: Kasım 11, 2025. https://asean.org/wp-content/uploads/2020/12/ASEAN- Investment-Comprehensive-Agreement.pdf
26. “Common Market for Eastern and Southern Africa (COMESA) Investment Agreement for the text of the Agreement.” Erişim Tarihi: Kasım 12, 2025. https://www.comesa. int/wp-content/uploads/2020/10/English-Revised-Investment-agreement-for-the- CCIA-28.09.17-FINAL-after-Adoption-for-signing.pdf.
27. “Comprehensive and Progressive Agreement for Trans-Pacific Partnership (CPTPP) For the text of Chapter 9 of the Agreement.” Erişim Tarihi: Kasım 11, 2025. https://www. mfat.govt.nz/assets/Trade-agreements/TPP/Text-ENGLISH/9.-Investment-Chapter. pdf.
28. Devletler ile Diğer Devletlerin Vatandaşları Arasındaki Yatırım Uyuşmazlıklarının Çözümlenmesi Hakkında Sözleşme (ICSID Sözleşmesi), RG. 02.06.1988-19830.
29. “Dominican Republic-Central America Free Trade Agreement (CAFTA-DR).” Erişim Tarihi: Kasım 12, 2025. https://investmentpolicy.unctad.org/international-investment- agreements/treaty-files/7004/download. Enerji Şartı Sözleşmesi. RG. 06.02.2000-23956.
30. “Federal Almanya Cumhuriyeti ile Türkiye Cumhuriyeti Arasında Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunmasına İlişkin Anlaşma.” RG. 27.07.1963-11465.
31. “Gesetz zu dem Vertrag vom 25. November 1959 zwischen der Bundesrepublik Deutschland und Pakistan zur Forderung und zum Schutz von Kapitalanlagen.” Erişim Tarihi: Kasım 7, 2025. https://investmentpolicy.unctad.org/international-investment-agreements/ treaty-files/1387/download.
32. “North American Free Trade Agreement (Kuzey Amerika Serbest Ticaret Anlaşması)”. Erişim Tarihi: Kasım 8, 2025. https://www.italaw.com/sites/default/files/laws/italaw6187% 2814%29.pdf.
33. “Protocol Replacing the North American Free Trade Agreement with the Agreement Between Canada, the United States of America, and the United Mexican States.” Erişim Tarihi: Kasım 10, 2025. https://www.trade.gov/sites/default/files/2023-09/fulltext.pdf.
34. TC Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. Erişim Tarihi: Kasım 12, 2025. https://www.sanayi. gov.tr/anlasmalar/yktk/a11602.
35. “Treaty Between the Federal Republic of Germany and Pakistan for the Promotion and Protection of Investments.” Erişim Tarihi: Kasım 11, 2025. https://edit.wti.org/document/ show/b5da3ab9-31f4-4ded-b25a-82a7f4807035.
36. “Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Belarus Cumhuriyeti Hükümeti Arasında Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunmasına İlişkin Anlaşma.” RG. 13.12.2022-32042, Erişim Tarihi: Kasım 12, 2025. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2022/12/20221213-4. pdf.
37. “Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Birleşik Arap Emirlikleri Hükümeti Arasında Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunmasına İlişkin Anlaşma.” Erişim Tarihi: Kasım 13, 2025. https://investmentpolicy.unctad.org/international-investment-agreements/ treaty-files/8396/download.
38. “Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Birleşik Meksika Devletleri Hükümeti Arasında Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması Hakkında Anlaşma.” RG. 22.08.2017- 30162.
39. “Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Çin Halk Cumhuriyeti Arasında Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunmasına İlişkin Anlaşma.” RG. 01.05.1994-21921, Erişim Tarihi: Kasım 14, 2025. https://investmentpolicy.unctad.org/international-investmentagreements/ treaty-files/6143/download.
40. “Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Gana Cumhuriyeti Hükümeti Arasında Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunmasına İlişkin Anlaşma.” Erişim Tarihi: Kasım 14, 2025. https://investmentpolicy.unctad.org/international-investment-agreements/treaty-files/ 5845/download.
41. “Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Gürcistan Hükümeti Arasında Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunmasına İlişkin Anlaşma.” RG. 01.06.2021-31498, Erişim Tarihi: Kasım 12, 2025. https://investmentpolicy.unctad.org/international-investment-agreements/ treaty-files/6735/download.
42. “Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Hong-Kong Hükümeti Arasında Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunmasına İlişkin Anlaşma.” Erişim Tarihi: Kasım 13, 2025. https://investmentpolicy. unctad.org/international-investment-agreements/treaty-files/8514/download.
43. “Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Kolombiya Cumhuriyeti Arasında Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunmasına İlişkin Anlaşma.” Erişim Tarihi: Kasım 14, 2025. https://investmentpolicy.unctad.org/international-investment-agreements/treaty- files/6684/download.
44. “Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Litvanya Cumhuriyeti Hükümeti Arasında Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunmasına İlişkin Anlaşma.” Erişim Tarihi: Kasım 13, 2025. https://investmentpolicy.unctad.org/international-investment-agreements/treaty- files/6041/download.
45. “Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Özbekistan Cumhuriyeti Hükümeti Arasında Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunmasına İlişkin Anlaşma.” RG. 02.04.2020-31087, Erişim Tarihi: Kasım 11, 2025, https://investmentpolicy.unctad.org/international-investment- agreements/treaty-files/5847/download.
46. “Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Ruanda Cumhuriyeti Hükümeti Arasında Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunmasına İlişkin Anlaşma.” RG. 24.04.2022-31819.
47. “Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Uruguay Cumhuriyeti Hükümeti Arasında Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunmasına İlişkin Anlaşma.” Erişim Tarihi: Kasım 13, 2025. https://investmentpolicy.unctad.org/international-investment-agreements/treaty- files/8394/download.
48. “Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Venezuela Cumhuriyeti Hükümeti Arasında Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunmasına İlişkin Anlaşma.” Erişim Tarihi: Kasım 12, 2025. https://investmentpolicy.unctad.org/international-investment-agreements/ treaty-files/8398/download.
49. UNCITRAL “Possible Reform of Investor-State Dispute Settlement (ISDS) Draft Provisions on Procedural and Cross-cutting Issues.” Erişim Tarihi: Kasım 9, 2025. https:// docs.un.org/en/A/CN.9/WG.III/WP.244.
50. “UNCTAD Investor-State Disputes Arising from Investment Treaties: A Review, (UNCTAD Investor-State Disputes).” UNCTAD Series on International Investment Policies for Development, (2005): 4-5, Erişim Tarihi: Kasım 10, 2025. https://unctad.org/ system/files/official-document/iteiit20054_en.pdf.
51. “1969 Vienna Convention on the Law of Treaties.” Erişim Tarihi: Kasım 5, 2025. https:// legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/1_1_1969.pdf.