THE COMPATIBILITY OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE USE IN CIVIL PROCEEDINGS WITH PROCEDURAL PRINCIPLES

Öz

The integration of artificial intelligence into civil proceedings has gained considerable ground, spanning a broad range of applications from legal research and document analysis to automated draft decision generation. This article examines these developments not from the perspective of their practical advantages but in terms of their compatibility with fundamental procedural principles. The article’s starting point is the observation that procedural principles do not carry equal legal weight, and that the relationship between AI applications and each principle therefore requires separate assessment. Principles rooted directly in constitutional or international law provide a strong safeguard against AI applications, while principles resting solely on statutory grounds remain within the legislature’s broader discretion to reform. Within this framework, the article examines fundamental principles separately: the right to seek legal remedies and effective access to court, the lawful judge principle, judicial independence and impartiality, the principles of publicity and immediacy, the right to be heard, equality of arms, the right to a hearing within a reasonable time and the principle of procedural economy. The article argues that placing AI in a decision-making role raises serious constitutional concerns with respect to the lawful judge principle and the right to be heard, and that threats to judicial independence manifest not through direct interference but from within the decision-making process itself. With regard to equality of arms, it is further contended that the structural asymmetry in access to AI tools requires an active response from the state. In terms of procedural economy, it is emphasised that efficiency is not an end in itself but must serve other principles of adjudication, and that dependence on artificial intelligence infrastructure poses risks in terms of systemic continuity. The article also draws attention to the gap in domestic law governing judicial AI use and underlines the need for Turkish legal scholarship to establish a theoretical foundation in this area.

Anahtar Kelimeler

• Artificial Intelligence
• Principles of Civil Procedure
• Fair Trial
• Lawful Judge
• Judicial Independence
• Right to be Heard
• Equality of Arms
• Procedural Economy

Proje Numarası

224K031

MEDENİ YARGILAMADA YAPAY ZEKÂ KULLANIMININ YARGILAMA İLKELERİYLE UYUMU

Öz

Yapay zekânın medeni yargılama süreçlerine entegrasyonu, hukuki araştırma ve belge analizinden otomatik karar taslağı üretimine uzanan geniş bir uygulama alanı kazanmaktadır. Bu makale söz konusu gelişmeyi pratik avantajları bakımından değil, temel yargılama ilkeleriyle uyumu açısından ele almaktadır. Makalenin çıkış noktasını, yargılama ilkelerinin hepsinin aynı hukuki değeri taşımadığı ve bu nedenle yapay zekâ uygulamalarının her ilkeyle ilişkisinin ayrı bir değerlendirmeyi gerektirdiği tespiti oluşturmaktadır. Doğrudan anayasal zemine oturan ilkeler yapay zekâ uygulamaları karşısında güçlü bir güvence oluştururken, salt kanunî zemine oturan ilkeler yasama organının daha geniş bir takdir yetkisiyle yeniden düzenleyebileceği bir alanda kalmaktadır. Bu çerçevede makale, hak arama özgürlüğü ve mahkemeye etkin erişim, kanuni hâkim ilkesi, yargı bağımsızlığı ve tarafsızlığı, aleniyet ve doğrudanlık ilkeleri, hukukî dinlenilme hakkı, silahların eşitliği, makul sürede yargılanma hakkı ile usul ekonomisi ilkesi olmak üzere temel ilkeleri ayrı ayrı incelemektedir. Yapay zekânın karar verici konumuna yerleştirilmesinin kanuni hâkim ilkesi ve hukukî dinlenilme hakkı bakımından ciddi anayasal sorunlar doğurduğu, yargı bağımsızlığına yönelik tehlikelerin ise doğrudan müdahale biçiminde değil karar sürecinin içinden işleyerek tezahür ettiği savunulmaktadır. Silahların eşitliği ilkesi bakımından ise yapay zekâ araçlarına erişimdeki yapısal eşitsizliğin devletten aktif bir tutum gerektirdiği ileri sürülmektedir. Usul ekonomisi bakımından verimliliğin başlı başına bir amaç olmadığı, diğer yargılama ilkelerine hizmet etmesi gerektiği ve yapay zekâ altyapısına bağımlılığın sistemsel süreklilik açısından riskler doğurduğu vurgulanmaktadır. Makale ayrıca yargısal yapay zekâ kullanımını düzenleyen iç hukuk boşluğuna dikkat çekmekte ve Türk öğretisinin bu alanda teorik bir zemin oluşturma ihtiyacını vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Yapay Zekâ
• Medeni Yargılama İlkeleri
• Adil Yargılanma
• Kanuni Hâkim
• Yargı Bağımsızlığı
• Hukukî Dinlenilme Hakkı
• Silahların Eşitliği
• Usul Ekonomisi

Destekleyen Kurum

Bu makale “Yargıda Dijitalleşmenin Medeni Yargılamaya Egemen Olan İlkelere EtkisininAraştırılması (224K031)” projesi kapsamındaki araştırmalar çerçevesinde kaleme alınmıştır.

Proje Numarası

224K031

Kaynakça

1. Anayasa Mahkemesi (AYM). Güher Ergun ve Diğerleri Başvurusu. Başvuru no. 2012/13. 2 Temmuz 2013.
2. Arslan, Aziz Serkan. Medeni Usul Hukukunda Delillerin Toplanması ve Doğrudanlık İlkesi. Ankara: Adalet Yayınevi, 2012.
3. Arslan, Ramazan, Ejder Yılmaz, Sema Taşpınar Ayvaz ve Emel Hanağası. Medeni Usul Hukuku. 11. Baskı. Ankara: Yetkin Yayınları, 2025.
4. Atalı, Murat, İbrahim Ermenek ve Ersin Erdoğan. Medeni Usul Hukuku. 8. Baskı. Ankara: Yetkin Yayınları, 2025.
5. Avrupa Birliği (AB). Yapay Zeka Tüzüğü. (AB) 2024/1689.
6. Avrupa Birliği. Access to Justice Seizing the Opportunities of Digitalisation. 2020. https:// eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=oj:JOC_2020_342_I_0001.
7. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM). Airey v. İrlanda. Başvuru no. 6289/73. 9 Ekim 1979.
8. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM). Axen v. Almanya. Başvuru no. 8273/78. 8 Aralık 1983.

9. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM). Dombo Beheer B.V. v. Hollanda. Başvuru no. 14448/88. 27 Ekim 1993.
10. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM). Golder v. Birleşik Krallık. Başvuru no. 4451/70. 21 Şubat 1975.
11. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM). Haarde v. İzlanda. Başvuru no. 66847/12. 23 Kasım 2017.
12. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM). Hadjianastassiou v. Yunanistan. Başvuru no. 12945/87. 16 Aralık 1992.
13. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM). Pandjikidze ve Diğerleri v. Gürcistan. Başvuru no. 30323/02. 27 Ekim 2009.
14. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM). Regner v. Çek Cumhuriyeti (Büyük Daire). Başvuru no. 35289/11. 19 Eylül 2017.
15. Avrupa Konseyi. Yapay Zeka Çerçeve Sözleşmesi. CETS No. 225. 1 Kasım 2025.
16. Bak, Başak. “Medeni Hukuk Açısından Yapay Zekânın Hukuki Statüsü ve Yapay Zekâ Kullanımından Doğan Hukuki Sorumluluk”. Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, sy. 35 (2018): 211-232.
17. Bilgin, Hikmet. “Yapay Zekânın Mahkeme Kararlarında Kullanımına Uluslararası Bir Bakış ve Robot Hâkimler Hakkında Düşünceler”. İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 13, sy. 2 (2022): 405-419.
18. Birtane, Şermin. “Hakime Yardımcı Yapay Zekâ”. Türkiye Adalet Akademisi Dergisi 59 (2024): 233-272.
19. Breidenbach, Stephan ve Til Bußmann-Welsch. “§33 Zivilprozess 2035”. Digitalisierung und Zivilverfahren içinde, ed. Thomas Riehm ve Sina Dörr, 807-844. De Gruyter, 2023.
20. Buocz, Thomas Julius. “Artificial Intelligence in Court: Legitimacy Problems of AI Assistance in the Judiciary”. Retskraft - Copenhagen Journal of Legal Studies 2, sy. 1 (2018): 41-59.
21. Conseil Constitutionnel. Karar no. 2019-778 DC. 23 Mart 2019.
22. Council of Europe. European Ethical Charter on the Use of Artificial Intelligence in Judicial Systems and their Environment. Strasbourg: CEPEJ, 2018.
23. Cui, Yadong. Artificial Intelligence and Judicial Modernization. Singapur: Springer, 2020.
24. Çatal, Betül. “Yapay Zekanın Karar Verme Sürecinde Kullanılması”. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 33, sy. 1 (2025): 311-348.
25. Çınar, Sevda Bora. “Dava Yönetimi ve Yapay Zekâ Etkileşimi Üzerine Düşünceler”. Legal Hukuk Dergisi 20, sy. 234 (2022): 2089-2130.
26. Çoğalan, Mehmet ve Zeynep Ebrar Kaya. “Chatbotların Yargı Bağımsızlığı ve Adil Yargılanmak Hakkı Boyutuyla Değerlendirilmesi”. İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 16, sy. 2 (2025): 620-631.
27. de Bruyne, J. ve Cedric Vanleenhove, ed. Artificial Intelligence and the Law. 2. Gözden Geçirilmiş Baskı. Cambridge: Intersentia, 2023.
28. Dönmez, Zeynep. “Yapay Zekânın Hukuki Gelişimi ve AB Yapay Zekâ Yasası”. Adalet Dergisi, sy. 74 (2025): 947-975.
29. Eltimur, Dilara. “İnsan Haklarının Korunması Bağlamında Yapay Zeka Uygulamaları”. Akdeniz Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 12, sy. 2 (2022): 559-594.
30. Engstrom, David Freeman. “Digital Civil Procedure”. University of Pennsylvania Law Review 169, sy. 8 (2021): 2243-2289.
31. Erdönmez, Güray ve Nur Bolayır. Pekcanıtez Usûl Medenî Usul Hukuku C. II. 16. Baskı. İstanbul: On İki Levha Yayınları, 2025.
32. Galanter, Marc. “Why the ‘Haves’ Come Out Ahead”. Law & Society Review 9 (1974): 95-160.
33. Görgün, Şanal, Levent Börü ve Mehmet Kodakoğlu. Medeni Usul Hukuku. 14. Baskı. Ankara: Yetkin Yayınları, 2025.
34. Gözler, Kemal. Türk Anayasa Hukuku. 2. Baskı. Bursa: Ekin Yayınları, 2018.
35. Grolleau, Gilles, Murat C. Mungan ve Naoufel Mzoughi. “Perceptions of Justice: Assessing the Perceived Effectiveness of Punishments by Artificial Intelligence versus Human Judges”. Review of Law & Economics 21, sy. 2 (2025): 479-499.
36. Gültekin Varkonyi, Gizem. Robot Yargıçlar: Teknolojinin Yargıdaki Geleceği, Fırsatlar ve Riskler. 1. Baskı. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2022.
37. Günther, Philipp ve Michael Wrase. “§30 Digitale Rechtsmobilisierung Die Rolle von Legal Tech-Angeboten beim Zugang zum Recht”. Digitalisierung und Zivilverfahren içinde, ed. Thomas Riehm ve Sina Dörr, 734-752. De Gruyter, 2023.
38. Hanağası, Emel. Medeni Yargılama Hukukunda Silahların Eşitliği. Ankara: Yetkin Yayınları, 2016.
39. Hasırcı, Hakan. “Medeni Yargılama Hukukunda Elektronik Duruşmalarda Aleniyetin Sağlanması”. Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, sy. 56 (2023): 449-464.
40. Hedler, Luisa. “AI and the Efficiency of Courts”. The Cambridge Handbook of AI and Technologies in Courts içinde, ed. Monika Zalnieriute ve Agne Limante, 307-319. Cambridge: Cambridge University Press, 2026.
41. Hürriyet. “AYM’de yapay zeka dönemi”. Erişim 17 Mart, 2026. https://www.hurriyet. com.tr/gundem/aymde-yapay-zeka-donemi-43117427.
42. İstanbul 14. Asliye Ticaret Mahkemesi. E. 2023/856, K. 2025/415, 15 Mayıs 2025.
43. Karabel, Emine Gökçe ve Dilek Aydemir. “Medeni Usul Hukukunda Yargılamanın Hızlandırılması ve Adalete Erişim Hakkı Bakımından Çevrimiçi Yargılama ve Yapay Zekanın Kullanımı”. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 29, sy. 1 (2023): 530-573.
44. Karadeniz, Salih. “Medeni Yargılamada Yapay Zekâ Kullanımı: Hâkim Yapay Zekâ Faydaları ve Sakıncaları Üzerine Bir Değerlendirme”. Gelişen Teknolojilerin Medeni Usul Hukukuna Etkileri içinde, ed. Serkan Kaya, 205-238. 1. Baskı. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2023.
45. Kartal, Bünyamin. “Yapay Zekânın Medeni Yargılamada Kullanılmasının Faydaları ve Sakıncaları”. Yapay Zekâ Hukuku Özel içinde, ed. Tamer Budak ve Uğur Aşkın, 440- 464. Ankara: Adalet Yayınevi, 2024.
46. Kaya, Serkan, Nesibe Kurt Konca, Harun Muratoğulları ve Seyhan Selçuk. “Yargı Süreçlerinde Yapay Zekâ Kullanımı: Küresel Etik İlkeler ve Türkiye İçin Düzenleyici Çerçeve Önerileri.” Medeni Yargıda Dijitalleşmenin Etkileri içinde, ed. Serkan Kaya, Nesibe Kurt Konca, Harun Muratoğulları ve Seyhan Selçuk, 259-291. İstanbul: On İki Levha Yayınları, 2025.
47. Kaya, Serkan, Nesibe Kurt Konca, Seyhan Selçuk ve Harun Muratoğulları, ed. Medeni Yargıda Dijitalleşmenin Etkileri. 1. Baskı. İstanbul: On İki Levha Yayınları, 2025.
48. Kıyak, Emre. “Hukuk Yargılamasında Yapay Zekâ Teknolojilerinin Kullanılmasına İlişkin Etik İlkelerin Oluşturulma Süreciyle İlgili Bazı Düşünce ve Öneriler.” Medeni Yargıda Dijitalleşmenin Etkileri içinde, ed. Serkan Kaya, Nesibe Kurt Konca, Harun Muratoğulları ve Seyhan Selçuk, 115-133. İstanbul: On İki Levha Yayınları, 2025.
49. Kurt Konca, Nesibe. Medeni Usul Hukukunda Aleniyet İlkesi. Ankara: Adalet Yayınları, 2009.
50. Kurt, Nesibe. “Medeni Yargılama Hukukunda Doğrudan Doğruyalık İlkesi”. Prof. Dr. Bilge Öztan’a Armağan içinde, 599-625. Ankara: Turhan Kitabevi, 2008.
51. Laukyte, Migle. “Judicial Independence: The Impact of AI on Courts”. içinde The Cambridge Handbook of AI and Technologies in Courts, ed. Monika Zalnieriute ve Agne Limante, 239-49. Cambridge: Cambridge University Press, 2026.
52. OECD. Governing with Artificial Intelligence: The State of Play and Way Forward in Core Government Functions. Paris: OECD Publishing, 2025.
53. Önen, Ergun ve Selçuk Öztek. Medeni Yargılama Hukuku. 2. Baskı. İstanbul: On İki Levha Yayınları, 2026.
54. Özbudun, Ergun. Türk Anayasa Hukuku. 19. Baskı. Ankara: Yetkin Yayınları, 2019.
55. Özekes, Muhammet. “Dijital Çağda Yargılama, Adalete Erişim ve Yargılama İlkelerine Genel Bakış”. Dijital Çağda Medeni Yargı içinde, ed. Muhammet Özekes, 13-53. Ankara: Adalet Yayınları, 2022.
56. Özekes, Muhammet. Medeni Usul Hukukunda Hukuki Dinlenilme Hakkı. Ankara: Yetkin Yayınları, 2003.
57. Palmiotto, Francesca. “Procedural Fairness, AI, and Courts”. The Cambridge Handbook of AI and Technologies in Courts içinde, ed. Monika Zalnieriute ve Agne Limante, 262-279. Cambridge: Cambridge University Press, 2026.
58. Paschke, Anne. “§27 Öffentlichkeitsgebot und digitaler Zivilprozess”. Digitalisierung und Zivilverfahren içinde, ed. Thomas Riehm ve Sina Dörr, 664-681. De Gruyter, 2023.
59. Rühl, Giesela ve Jakob Horn. “§26 Verfahrensgrundsätze und Digitalisierung der zivilgerichtlichen Streitbeilegung”. Digitalisierung und Zivilverfahren içinde, ed. Thomas Riehm ve Sina Dörr, 627-663. De Gruyter, 2023.
60. Rüzgaresen, Cumhur. Medeni Muhakeme Hukukunda Usul Ekonomisi İlkesi. Ankara: Yetkin Yayınları, 2013.
61. Scher, Jonathan. “Beyond Words: The Risks of Generative Interpretation”. Southern California Law Review Postscript 99 (2026): 64-107.
62. Scherer, Maxi ve Ole Jensen. “§25 Die Digitalisierung der Schiedsgerichtsbarkeit”. Digitalisierung und Zivilverfahren içinde, ed. Thomas Riehm ve Sina Dörr, 591-624. De Gruyter, 2023.
63. Schneider, Giulia. “Legal challenges of AI supported legal services: Bridging principles and markets”. Ital J. 8 (2022): 243-291.
64. Selçuk, Seyhan, Nesibe Kurt Konca ve Serkan Kaya. “AI-Driven Civil Litigation: Navigating the Right to a Fair Trial”. Computer Law & Security Review 57 (2025): 106136.
65. Selçuk, Seyhan. “Makûl Sürede Yargılama Yapılmasında Yapay Zekânın Etkisi”. Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, sy. 62 (2025): 431-464.
66. Singil, Nesrin. “Yapay Zekâ ve İnsan Hakları”. Public and Private International Law Bulletin 42, sy. 1 (2022): 121-158.
67. Sourdin, Tania ve Brian Barry. “AI and Courts: Challenges and Opportunities”. The Cambridge Handbook of AI and Technologies in Courts içinde, ed. Monika Zalnieriute ve Agne Limante, 17-31. Cambridge: Cambridge University Press, 2026.
68. Sourdin, Tania. “Judge v Robot? Artificial Intelligence and Judicial Decision-making”. University of New South Wales Law Journal 41 (2018): 1114-1133.
69. Sourdin, Tania. Judges, Technology and Artificial Intelligence: The Artificial Judge. Cheltenham: Edward Elgar Publishing, 2021.
70. Strikaitė-Latušinskaja, Goda. “Balancing Legal Certainty and Judicial Discretion in AIAssisted Adjudication”. The Cambridge Handbook of AI and Technologies in Courts içinde, ed. Monika Zalnieriute ve Agne Limante, 293-306. Cambridge: Cambridge University Press, 2026.
71. Suárez, Christian Delgado. “Judicial Efficiency in Times of Artificial Intelligence and Predictable Justice”. International Journal of Procedural Law 15, sy. 2 (2025): 444- 462.
72. Surden, Harry. “Artificial Intelligence and Law: An Overview”. Ga. St. U. L. Rev. 35 (2019): 1305-1337.
73. Susskind, Richard. Online Courts and the Future of Justice. 1. Baskı. Oxford: Oxford University Press, 2019.
74. Şensoy, Pirali Çağrı. “Hukuk Felsefesi Sorun ve Tartışmaları Bağlamında Güncel Bir Soru: Yapay Zekâ Hâkimler İnsan Hâkimlerin Yerini Alabilir mi?”. Trabzon Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 2, sy. 1 (2024): 87-127.
75. Tamošiūnienė, Egidija, Žilvinas Terebeiza ve Artur Doržinkevič. “The Possibility of Applying Artificial Intelligence in the Delivery of Justice by Courts”. Baltic Journal of Law & Politics 17, sy. 1 (2024): 207-222.
76. Tanrıver, Süha. Medeni Usul Hukuku C.1. Ankara: Yetkin Yayınları, 2024.
77. Terzidou, Kalliopi. “The Use of Artificial Intelligence in the Judiciary and its Compliance with the Right to a Fair Trial”. Journal of Judicial Administration 31 (2022): 154-168.
78. Türkiye Büyük Millet Meclisi. Yapay Zekânın Kazanımlarına Yönelik Atılacak Adımların Belirlenmesi, Bu Alanda Hukuki Altyapının Oluşturulması ve Yapay Zekâ Kullanımının Barındırdığı Risklerin Önlenmesine İlişkin Tedbirlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu Raporu. 28. Yasama Dönemi, 4. Yasama Yılı, Sıra Sayısı: 260. Ankara: TBMM, Mart 2026. https://cdn.tbmm.gov.tr/KKBSPublicFile/ D28/Y1/T10/DosyaKomisyonRaporunuVerdi/9f0e7abf-41f6-4133-ab3d- 4879113f7f9f.pdf
79. Ulenaers, Jasper. “The Impact of Artificial Intelligence on the Right to a Fair Trial: Towards a Robot Judge?”. Asian Journal of Law and Economics 11, sy. 2 (2020): 1-37.
80. Ümütlü, Ayşe Yaşar. “Algoritmik Adalet: Uluslararası Hukukta Yapay Zekâ Hâkimliği”. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 33, sy. 1 (2025): 777-815.
81. Victorian Law Reform Commission. Artificial Intelligence in Victoria’s Courts and Tribunals. Rapor. Ekim 2025.
82. Windau, Benedikt. “§19 Verfahrensführung einschließlich Videoverhandlung”. Digitalisierung und Zivilverfahren içinde, ed. Thomas Riehm ve Sina Dörr, 404-425. De Gruyter, 2023.
83. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi. E. 1976/9370, K. 1976/13138.
84. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi. E. 2022/16120, K. 2023/2589.
85. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Genel Kurulu. E. 1991/7, K. 1992/4, T. 10.04.1992.
86. Yılmaz, Gizem. “Yapay Zekânın Yargı Sistemlerinde Kullanılmasına İlişkin Avrupa Etik Şartı”. Marmara Üniversitesi Avrupa Araştırmaları Enstitüsü Avrupa Araştırmaları Dergisi 28, sy. 1 (2020): 27-55.
87. Yılmaz, Oğuz Gökhan. “Yargı Uygulamasında Yapay Zekâ Kullanımı-Yapay Zekâ Hâkim Cübbesini Giyebilecek mi?”. Adalet Dergisi 66 (2021): 379-415.