Ahamenidler ile Sasaniler Arasında Bir Köprü: Fratarakalar ve İran İmparatorluk Geleneğinin Aktarımı

Öz

Ahamenidlerin çöküşü ile Sasanilerin yükselişi arasındaki dönem, Eski İran tarih yazımında uzun süredir “karanlık yüzyıllar” olarak nitelendirilmektedir. Bu makale, MÖ geç 4. yüzyıl ile 2. yüzyıl arasında Persis’te hüküm süren ve sikkelerinde “prtrkʼ ZY ʼLHY”, yani “tanrıların fratarakası” unvanını taşıyan yerel bir hanedanın, söz konusu geçiş dönemini kavramak bakımından taşıdığı merkezi öneme odaklanmaktadır. Kaynaklar, Frataraka unvanının Ahamenid idari geleneğine dayandığını ve satrap kademesinin altında yer alan bir yönetim rütbesini karşıladığını göstermektedir. Nümizmatik ve epigrafik kanıtlar, bu hanedanın Ardaxšīr, Vahbarz, Baydād ve I. Vādfradād gibi öne çıkan yöneticiler etrafında şekillendiğine işaret etmektedir. Geniş kapsamlı bir krallık iddiasından ziyade bölgesel bir siyasal otoriteyi temsil eden Fratarakalar, bu çalışmada İran sentezi bağlamında ele alınmakta; Ahamenidler ile Partlar (Arşaklılar) ve Sasaniler arasında süreklilik sağlayan İran imparatorluk geleneğinin halkalarından biri olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Fratarakalar
• Persis
• Ahamenid Mirası
• Seleukos İmparatorluğu
• Sasaniler

Destekleyen Kurum

Bu araştırma, kamu, ticari veya kar amacı gütmeyen sektörlerdeki fon sağlayıcı kurumlardan herhangi bir özel grants/destek almamıştır.

Etik Beyan

Bu çalışma insan veya hayvan denekleri içermediğinden dolayı etik kurul onayı gerektirmemektedir.

A Bridge Between the Achaemenids and The Sasanians: The Fratarakas and the Transmission of The Iranian Imperial Tradition

Öz

The period between the collapse of the Achaemenids and the rise of the Sasanians has long been characterized in ancient Iranian historiography as the “dark centuries”. This article contends that a local dynasty ruling Persis between the late 4th and 2nd centuries BCE, known from its coinage to have borne the title prtrkʼ ZY ʼLHY, “Frataraka of the Gods”, is indispensable to understanding this obscure interval. The evidence indicates that the title Frataraka was of Achaemenid origin, designating an administrative rank subordinate to the satrap. This dynasty is further attested to have included such prominent rulers as Ardaxšīr, Vahbarz, Baydād, and Vādfradād I. Rather than advancing any far-reaching claim to kingship, the Fratarakas represented a regional political authority; it is in this light that the present study situates them within the broader framework of the Iranian synthesis, treating them as one of the crucial links in the Iranian imperial tradition providing continuity between the Achaemenids, the Parthians (Arsacids), and the Sasanians.

Anahtar Kelimeler

• Fratarakas
• Persis
• Achaemenid Legacy
• Seleucid Empire
• Sasanians

Destekleyen Kurum

This research did not receive any specific grant from funding agencies in the public, commercial, or not-for-profit sectors.

Etik Beyan

The authors declare that this study does not require ethical approval as it does not involve human or animal subjects.

Kaynakça

1. Yayımlanmış Eserler
2. Beyânî, Ş. (2020). Eşkanilerin (Partların) düşüşü ve Sasanilerin yükselişi. Selenge Yayınları.
3. Callieri, P., & Askari Chaverdi, A. (2013). Media, Khuzestan, and Fars between the end of the Achaemenids and the rise of the Sasanians. İçinde D. T. Potts (Ed.), The Oxford handbook of ancient Iran (ss. 690-717). Oxford University Press.
4. Canepa, M. P. (2018). The Iranian expanse: Transforming royal identity through architecture, landscape and the built environment, 550 BCE–642 CE. University of California Press. https://doi.org/10.1525/california/9780520290037.001.0001
5. Curtis, V. S. (2007). The Iranian revival in the Parthian period. İçinde V. S. Curtis & S. Stewart (Ed.), The age of the Parthians: The idea of Iran (ss. 7-25). I. B. Tauris.
6. Daryaee, T. (2008). Kingship in early Sasanian Iran. İçinde V. S. Curtis & S. Stewart (Ed.), The Sasanian era: The idea of Iran (ss. 60-70). I. B. Tauris.
7. Daryaee, T. (2018). The tripartite Sasanian vision of the world from history to epic in late antique Iran. İçinde T. Daryaee (Ed.), Sasanian Iran in the context of late antiquity: The Bahari Lecture Series at the University of Oxford (ss. 65-78). Jordan Center for Persian Studies.
8. Daryaee, T. (2022). In search of lost time: The Fratarakās and the genealogy of Sasanian ancestry. İçinde S. Farridnejad & T. Daryaee (Ed.), Sasanian studies: Late antique Iranian world (ss. 41-56). Harrassowitz Verlag.

9. Engels, D. (2013). A new Frataraka chronology. Latomus, 72(1), 28-80.
10. Errington, R. M. (2017). Hellenistik dünya tarihi: MÖ 323-30. Homer Kitabevi.
11. Gholami, K. (2020). A revised Frataraka chronology and coinage. İçinde M. Faghfoury (Ed.), Ancient Iranian numismatics in memory of David Sellwood (ss. 135-156). UCI Jordan Center for Persian Studies. https://doi.org/10.1163/9789004460720_008
12. Kosmin, P. J. (2013). Alexander the Great and the Seleucids in Iran. İçinde D. T. Potts (Ed.), The Oxford handbook of ancient Iran (ss. 671-689). Oxford University Press.
13. Marest-Caffey, L. (2016). Seleukos I’s victory coinage of Susa revisited: A die study and commentary. American Journal of Numismatics, 28, 1-63.
14. Navas Moreno, R. (2024). The Frataraka of Persis. Karanos, 7, 71-97. https://doi.org/10.5565/rev/karanos.110
15. Olbrycht, M. J. (2016). Dynastic connections in the Arsacid Empire and the origins of the House of Sāsān. İçinde V. S. Curtis, E. J. Pendleton, M. Alram & T. Daryaee (Ed.), The Parthian and early Sasanian empires: Adaptation and expansion. Proceedings of a conference held in Vienna, 14–16 June 2012 (ss. 23-35). Oxbow Books. https://doi.org/10.2307/J.CTVH1DKB6.6
16. Rezakhani, K. (2013). Arsacid, Elymaean, and Persid coinage. İçinde D. T. Potts (Ed.), The Oxford handbook of ancient Iran (ss. 766-778). Oxford University Press.
17. Schuler, C. (2021). Küçük Asya’da Seleukoslar Egemenliği. İçinde O. Tekin (Ed.), Hellenistik ve Roma dönemlerinde Anadolu: Krallar, imparatorlar, kent devletleri (ss. 9-21). Yapı Kredi Yayınları.
18. Shayegan, M. R. (2011). Arsacids and Sasanians: Political ideology in post-Hellenistic and late antique Persia. Cambridge University Press.
19. Shayegan, M. R. (2016). The Arsacids and commagene. İçinde V. S. Curtis, E. J. Pendleton, M. Alram & T. Daryaee (Ed.), The Parthian and early Sasanian empires: Adaptation and expansion. Proceedings of a conference held in Vienna, 14–16 June 2012 (ss. 8-22). Oxbow Books.
20. Skjærvø, P. O. (2013). Avesta and Zoroastrianism under the Achaemenids and early Sasanians. İçinde D. T. Potts (Ed.), The Oxford handbook of ancient Iran (ss. 547-565). Oxford University Press.
21. Strootman, R. (2017). Imperial Persianism: Seleukids, Arsakids and Fratarakā. İçinde R. Strootman & M. J. Versluys (Ed.), Persianism in antiquity (ss. 177-200). Verlag.
22. Strootman, R. (2023). How Iranian was the Seleucid Empire? İçinde T. Daryaee, R. Rollinger & M. P. Canepa (Eds.), Iran and the transformation of ancient Near Eastern history: The Seleucids (ca. 312–150 BCE), Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020 (ss. 11-35). Harrassowitz Verlag.
23. Tekin, O. (2021). Büyük İskender: Doğu Seferi ve Hellenistik Çağ. İçinde O. Tekin (Haz.), Hellenistik ve Roma dönemlerinde Anadolu: Krallar, imparatorlar, kent devletleri (ss. 1-8). Yapı Kredi Yayınları.
24. Thomas, C. G. (2007). Alexander the Great in his world. Blackwell Publishing.
25. Wiesehöfer, J. (2003). Antik Pers tarihi. Telos Yayınları.
26. Wiesehöfer, J. (2007). Fars under Seleucid and Parthian rule. İçinde V. S. Curtis & S. Stewart (Ed.), The age of the Parthians: The idea of Iran (ss. 37-49). I. B. Tauris.
27. Wiesehöfer, J. (2011). Frataraka rule in early Seleucid Persis: A new appraisal. İçinde A. Erskine & L. Llewellyn-Jones (Ed.), Creating a Hellenistic world (ss. 107-121). The Classical Press of Wales.
28. Wiesehöfer, J. (2013). Fratarakā and Seleucids. İçinde D. T. Potts (Ed.), The Oxford handbook of ancient Iran (ss. 718-727). Oxford University Press.
29. İnternet Kaynakları
30. Wiesehöfer, J. (2000). Frataraka. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/frataraka/