CHINESE VIZIER YEH-LU CH'U-TS'AI IN THE MONGOLIAN ADMINISTRATIVE SYSTEM

Öz

The fact that there were many politicians with cosmopolitan ethnic origins in organization and administration in Mongolian history draws attention. While Mongols are often believed to have relied more on the experiences and organizational successes of the Uighur Turks, the fact that Chinese viziers and bureaucrats were also active in this structure in the following period, especially after the Chinese domination, points to the sympathy for multi-ethnicity in the Mongolian administrative system. Considered a traumatic consequence of the transition from nomadism to settled life, this has facilitated the convergence of multiple ethnic powers within the Mongol state structure. In this context, Yeh-lu Ch'u, the son of a Chinese bureaucrat who wielded significant influence over the Han, undoubtedly has a special place within the state. What distinguishes him is his unparalleled power in governance, where no one could challenge him. Embarking on his career in the Mongol administration with the support of Genghis Khan, the Chinese vizier took even stronger steps during the reign of Ögeday Khan and carried out many reforms in political, military and economic dimensions.. Ögeday Khan's unconditional support for him in all his actions certainly had many positive and negative repercussions on Yeh-lu Ch'u-ts'ai's administrative identity.. This became particularly apparent after Ögeday Khan's death, as many bureaucrats of different ethnic origins, including Yeh-lu Ch'u-ts'ai, were marginalized and removed from the state administration. Viewed within this framework, this article aims to provide essential insights and discussions regarding Yeh-lu Ch'u-ts'ai's identity and actions within the Mongol administrative system.

MOĞOL İDARÎ SİSTEMİNDE ÇİNLİ VEZİR YEH-LU CH’U-TS’Aİ

Öz

Moğol tarihinde teşkilatlanma ve idarecilikte kozmopolit etnik kökene dayalı birçok devlet adamının varlığı dikkat çekmektedir. Buna sebep olarak Moğolların Uygur Türklerinin tecrübelerine ve teşkilatlanmadaki başarılarına daha çok güveniyor olmaları gösterilse de sonraki süreçte özellikle Çin hâkimiyeti sonrasında Çinli vezirler ve bürokratların da bu yapılanma içerisinde faal bir şekilde olmaları Moğol idare sisteminde çoklu etnik kökene duyulan sempatiye işaret etmektedir. Moğolların göçebelikten yerleşik hayata geçişlerinin travmatik bir sonucu olarak görülen bu durum, Moğol devlet yapısında çoklu etnik gücün bir araya gelmesine ön ayak olmuştur. Bu bağlamda devlet içerisinde Han’ın üzerinde ciddi etki kurabilen Çinli bir bürokratın evladı olarak karşımıza çıkan Yeh-lu Ch’u-ts’ai ayrı bir yere sahiptir. Onu önemli kılan husus, devlet idaresinde kimsenin onun karşısında duramayacak kadar etkin bir güce sahip olamamasıdır. Cengiz Han’ın desteği ile başladığı Moğol idarecilik yolculuğuna Ögeday Han zamanında daha da güçlü adımlarla ilerlediği görülen bu Çinli vezirin siyasî, askerî ve iktisadî boyutta birçok reforma imza attığı görülmektedir. Ögeday Han’ın her icraatında kayıtsız şartsız ona sunduğu desteğin elbette ki Yeh-lu Ch’u-ts’ai’nin idarecilik kimliğinde olumlu ve olumsuz birçok dönütü olmuştur. Bu durum özellikle Ögeday Han’ın ölümü sonrasında belirgin bir şekilde hissedilmeye başlanmış ve Yeh-lu Ch’u-ts’ai’nin de içinde bulunduğu farklı etnik yapıda birçok bürokrat itibarsızlaştırılarak devlet idaresinden uzaklaştırılmıştır. Bu çerçeveden bakıldığında makale, Yeh lu Ch’u-ts’ai’nin Moğol idari sistemindeki kimliği ve icraatları hakkında önemli bilgiler ve tartışmalar sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Moğol
• Teşkilat
• Yeh-lu Ch’u-ts’ai
• Çin
• Teşkilat.

Kaynakça

1. Buell, P. D. 1980, Kalmyk Tanggaci People: Thoughts on the Mechanics and İmpact of Mongol Expansion, Mongolian Studies, 6.
2. Ch’un, C. 2019, Cengiz Han’ın Ölümsüzlük Arayışı, Çev. Gülşah Hasgüçmen, Kronik Kitap, İstanbul.
3. Çakan, V. 2019, “Uygur Türklerinin Moğol İmparatorluğundaki Rolü”, Asya Araştırmaları Dergisi, 3 (1), 19-28.
4. D’ohsson, M. B. C. 2006, Moğol Tarihi, Çev. Ekrem Kalan-Qiyas Şükürov, IQ Yayınları, İstanbul.
5. Ersoy, F. 2007, “Moğol Yazısının Tarihî Gelişimi ve Moğolların Kullandıkları Alfabeler”, SÜTAD, 22, Konya, 393-404.
6. Grousset, R. 2014, Bozkır İmparatorluğu, Çev. Reşat Uzmen, Ötüken Neşriyat, İstanbul. Hasan, H. İ. 1311-1991, Târîhü’l-İslâm, C. IV, Dârü’l-Cîl, Beyrut.
7. Hortog, L. 2013, Dünya Fatihi Cengiz Han, Doğan Egmont Yayıncılık, İstanbul.
8. Jahn, K. 1942, “İran’da Kâğıt Para”, Belleten, 6 (23-24), Ankara, 269-309.

9. Kadyânî, A. 1384hş., Târîh Ferheng-i ve Temeddon-i Îrân der Devre-i Mogûl, Tahrân.
10. Kamalov, İ. 2009, Altın Orda ve Rusya (Rusya Üzerindeki Türk Tatar Etkisi), Ötüken Neşriyat, İstanbul.
11. Kemaloğlu, İ. 2016, “Büyük Moğol İmparatorluğu”, Avrasya’nın Sekiz Asrı: Cengizoğulları, Ötüken Neşriyat, İstanbul.