SAMSUN-ÇARŞAMBA GELİN HAMAMI: YAPISAL DEĞİŞİMLER VE MİMARİ ÖZELLİKLERİ
Öz
Türk-İslâm şehirlerinde hamamlar yalnızca yıkanma gereksinimini karşılayan yapılar değildir; aynı zamanda toplumsal ilişkilerin kurulduğu, sağlık ve temizlik pratiklerinin sürdüğü, gündelik hayatta işlevsel bir yer tutan kamusal mekânlardır. Bu çok işlevli gelenek, Osmanlı taşrasında daha sade kurgularla varlığını sürdürmüştür. Samsun ili Çarşamba ilçesinde yer alan ve halk arasında “Gelin (Emirgan) Hamamı” diye bilinen yapı, söz konusu sürekliliğin küçük ölçekli fakat temsil gücü yüksek bir örneğidir. Bu çalışma, yapının plan şeması, malzeme özellikleri ve inşa tekniğini irdeleyip bölgesel örneklerle karşılaştırarak tipolojik durumunu açıklığa kavuşturmayı amaçlar. Yöntem olarak yerinde gözlem ve ölçümler, rölöve verileri, erken fotoğraflar ile sınırlı arşiv kayıtlarının birlikte okunmasına dayanan karşılaştırmalı bir analiz benimsenmiştir. Bulgular, kuzeyde dikdörtgen planlı soğukluk, güneyde kare planlı sıcaklık, arada kare planlı kubbeli ılıklık, kuzeybatıda tıraşlık ve güneyde tonoz örtülü külhan birimlerinden oluşan bir dizilime işaret eder. Sıcaklık birimine doğrudan soğukluktan geçilmesi ve halvet hücresinin bulunmayışı, yapıyı Semavi Eyice’nin C plan şemasından ayırarak taşra ölçeğinde münferit bir varyant konumuna yerleştirir. Kare planlı sıcaklıkta tromplarla kubbeye geçiş ve filgözleriyle çözümlenen aydınlatma, bölgede yaygın bir üst örtü anlayışının yerel yorumu olarak okunabilir. Erken dönem fotoğrafları soğukluğun özgün durumda çift kubbeli olabileceğini, yakın tarihli müdahalelerin ise tonozla kapatma ve eklentiler yoluyla şemayı değiştirdiğini göstermektedir. Kitabesi bulunmayan yapının, biçimsel özellikleri ve karşılaştırmalı tarihlendirmeler ışığında 18. yüzyıl ikinci yarısı ile 19. yüzyılın ikinci yarısı arasında inşa edildiği önerilmektedir. Sonuç olarak Gelin Hamamı, sadeleştirilmiş plan düzeni ve yerel malzeme kullanımıyla Osmanlı hamam tipolojisinin Karadeniz taşrasındaki özgün bir örneğini temsil eder; bu yönüyle, Çarşamba’da hamam mimarisi üzerine yapılmış sınırlı sayıdaki araştırmalara belge temelli yeni bir katkı sunmaktadır.
Anahtar Kelimeler
The Gelin Bath (Emirgan Bath) in Samsun-Çarşamba: Structural Transformations and Architectural Characteristics
Öz
In Turkish-Islamic cities, baths were not merely buildings constructed to meet the need for bathing but also public spaces where social relations were established and practices of health and cleanliness were maintained—thus holding a functional place in daily life. This multifunctional tradition continued in the Ottoman provinces with simpler spatial organizations. Located in the district of Çarşamba in Samsun Province, the structure known locally as the “Gelin (Emirgan) Bath” represents a small-scale yet highly characteristic example of this continuity. This study aims to clarify the typological position of the building by examining its plan scheme, material properties, and construction technique and by comparing it with regional examples. The research is based on a comparative analysis combining on-site observations and measurements with data derived from measured drawings, early photographs, and limited archival records.
The findings indicate a composition consisting of a rectangular cold section to the north, a square-planned hot section to the south, an intermediate square domed warm room, a shaving area to the northwest, and a barrel-vaulted furnace space to the south. The direct passage from the cold room to the hot room and the absence of a private cell (halvet) distinguish the structure from Semavi Eyice’s Type C plan, positioning it as a unique provincial variant. In the square hot room, the transition to the dome through pendentives and the illumination solved by skylight openings reflect a local interpretation of the widespread covering system of the region. Early-period photographs suggest that the cold section was originally covered with twin domes, while later interventions replaced these with a vault and added annexes, altering the original layout. In the absence of an inscription, stylistic features and comparative dating point to a construction period between the second half of the eighteenth and the second half of the nineteenth century.
In conclusion, the Gelin Bath—with its simplified plan organization and use of local materials—constitutes an original example of Ottoman bath typology in the Black Sea hinterland. In this respect, it provides new, document-based insights into the study of bath architecture in Çarşamba, where such investigations have so far been limited.
Anahtar Kelimeler
