GEÇ ANTİK DÖNEM BATI ANADOLU ÜÇ NEFLİ BAZİLİKALARINDA APSİS PLAN TİPLERİ: MEKÂNSAL KURGU, TEOLOJİK YANSIMALAR VE BÖLGESEL EĞİLİMLER ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Öz

Apsis, kilise mimarisinde hem litürjik hem de mekânsal açıdan merkezi bir unsur olarak öne çıkmaktadır. Geç Antik Dönem Batı Anadolu kiliselerinde apsis planlarının belirgin bir çeşitlilik gösterdiği anlaşılmaktadır. Bölgede içten ve dıştan yarım daire, içten yarım daire-dıştan çokgen ve düz cepheli apsis tipleri gibi farklı uygulamalar tespit edilmiştir. Bu çeşitlilik, Batı Anadolu’nun yalnızca yerel bir gelişim süreci içinde olmadığını, aynı zamanda Yunanistan, Konstantinopolis, Suriye ve Kilikya-İsauria gibi farklı coğrafyalarla etkileşim halinde olduğunu ortaya koymaktadır. Öte yandan, apsis plan tiplerinin oluşumunda teolojik yaklaşımların etkili olduğu yönünde görüşler bulunsa da bu etkinin bölgedeki örnekler için kesin olarak belirlenmesi güçtür. Mevcut veriler, Batı Anadolu’da apsis formlarının şekillenmesinde yerel yapı geleneklerinin, ustalık pratiklerinin ve malzeme kullanımının da en az dış etkiler kadar belirleyici olduğunu göstermektedir. Bu bağlamda, bölgedeki apsis plan tipi çeşitliliği hem kültürel etkileşimlerin hem de yerel mimari sürekliliğin birlikte değerlendirtmesini gerektiren çok katmanlı bir gelişim sürecine işaret etmektedir. Apsis, Kilise Mimarisi, Geç Antik Dönem, Batı Anadolu, Bazilika

Anahtar Kelimeler

• Apsis
• Kilise Mimarisi
• Geç Antik Dönem
• Batı Anadolu
• Bazilika

PSE PLAN TYPES IN LATE ANTIQUE THREE AISLED BASILICAS OF WESTERN ANATOLIA: SPATIAL CONFIGURATION, THEOLOGICAL REFLECTIONS, AND REGIONAL TRENDS

Öz

The apse stands out as a central element in church architecture, both in liturgical and spatial terms. In the churches of Western Anatolia during Late Antiquity, apse plans display a notable diversity. Various types have been identified in the region, including semicircular apses both internally and externally, semicircular interiors with polygonal exteriors, and semicircular interiors with flat external façades. This diversity indicates that Western Anatolia was not shaped solely by local developments but was also in interaction with other regions such as Greece, Constantinople, Syria, and Cilicia–Isauria. Although there are arguments suggesting that theological approaches played a role in the formation of apse plan types, it remains difficult to establish this influence definitively for the examples in the region. The available evidence suggests that local building traditions, craftsmanship practices, and material usage were at least as influential as external factors in shaping apse forms in Western Anatolia. In this context, the diversity of apses in the region reflects a complex and multi-layered process that requires the joint consideration of both cultural interactions and local architectural continuity.

Anahtar Kelimeler

• Apse
• Churhc Architecture
• Late Antiquity
• Western Anatolia
• Basilica

Kaynakça

1. Armstrong, J. J. (Trans.). (2019). On the ecclesiastical mystagogy (S. Fowler & T. Wellings, Collaborators). St Vladimir’s Seminary Press. (Original work by Maximus the Confessor
2. Arslan, B., ve Bakan, C. (2012). Assos mozaikleri. JMR, 5, 1-11. Arslan, N. (2024). Assos-Behramkale: Tarih, arkeoloji, diplomasi. Assos kazısı I / Assos excavations I. İstanbul: Ege Yayınları.
3. Arthur, P. (2006). Bizans ve Türk döneminde Hierapolis (Pamukkale). İstanbul: Ege Yayınları.
4. Asutay-Effenberger, N. (1998). Byzantinische Apsisnebenräume: Untersuchung zur Funktion der Apsisnebenräume in den Höhlenkirchen Kappadokiens und in den mittelbyzantinischen Kirchen Konstantinopels. VDG.
5. Aydın, A. (2006). Die Trikonchosbauten in Lykien: Ihre Entwicklung und Funktion. K. Dörtlük, B. Varkıvanç, T. Kahya, J. des Courtils, M. Doğan Alparslan ve R. Boyraz (Ed.), III. Uluslararası Likya Sempozyumu sempozyum bildirileri / The IIIrd International Symposium on Lycia symposium proceedings içinde (Cilt 1, ss. 31–48). Suna–İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitü