TAO-KLARJETİ’DE DİNDARLIK VE İKTİDARIN GÖRSELLEŞTİRİLMESİ: KİLİSE MAKETİ SUNAN BANİ (KTETÖR) KABARTMALARI

Öz

Tao-Klarceti, Orta Çağ’da Gürcistan’ın güneybatısında yer alan prensliklerin bulunduğu coğrafi bölgeyi tanımlamak amacıyla günümüz tarihçileri tarafından kullanılan bir terimdir. Bizans sınırında bulunması nedeniyle İslam akınlarından kısmen korunabilen bölgede çok sayıda manastır ve kilise inşa edilmiş, bu nedenle de bölge, Orta Çağ’da Gürcü kültürü ve sanatı açısından önemli bir çekim merkezi hâline gelmiştir. İnşa edilen bu manastır ve kiliseler; boyutları, plan şemaları, malzeme ve teknik özelliklerinin yanı sıra bezeme programlarıyla da Gürcü sanatının önemli örnekleri arasında yer almaktadır. Mimari bezeme, yapının ayrılmaz bir unsuru olarak araştırmacıların üzerinde önemle durduğu konulardan biridir. Bu bağlamda çalışmamızda, bölgede inşa edilen manastır ve kiliselerde tespit edilen kilise maketi sunan bani kabartmaları incelenerek değerlendirilecektir. Bölgede tespit edilebilen en erken tarihli bani kabartması 9. yüzyıla, en geç tarihli örnek ise 11. yüzyıla tarihlendirilmektedir. Yaklaşık iki yüzyıllık süreç içerisinde inşa edilen ve bazıları oldukça anıtsal ölçülere sahip olan Opiza, Petobani, Dolişhana, Tibeti, Öşk, Zegani, Tskarostavi ve Akhaşeni kiliseleri ile birlikte toplam dokuz yapıda bani kabartması tespit edilmiştir. Bu kabartmalar, hem banilerin kimlikleri hem de ellerinde taşıdıkları kilise modelleri aracılığıyla inşa ettirdikleri yapılar hakkında önemli bilgiler sunmaktadır. Bu nedenle bani kabartmaları, günümüze ulaşmayan veya kısmen tahrip olmuş yapıların mimari özelliklerinin anlaşılmasında önemli bir veri kaynağı olarak değerlendirilmelidir.

Anahtar Kelimeler

• Tao-Klarjeti
• Orta Çağ
• Gürcü Mimarisi
• Bânî Portreleri
• Kilise Maketleri

VISUALIZING PIETY AND POWER IN TAO-KLARJETI: THE DONOR (KTETÖR) RELIEFS PRESENTING CHURCH MODEL

Öz

Tao-Klarjeti is a term used by modern historians to define the geographical region in which the principalities located in southwestern Georgia were situated during the Middle Ages. Owing to its location on the Byzantine frontier, the region was partially protected from Islamic incursions, and numerous monasteries and churches were constructed there. Consequently, the region became an important center of attraction for Georgian culture and art during the Middle Ages. These monasteries and churches are among the most significant examples of Georgian art, distinguished not only by their dimensions, plan schemes, materials, and construction techniques, but also by their architectural decoration programs. As an integral component of the buildings, architectural decoration is one of the subjects that has received considerable scholarly attention. In this context, the present study examines and evaluates the founder reliefs depicting founders offering church models, identified in the monasteries and churches constructed in the region. The earliest identifiable founder relief in the region dates to the ninth century, while the latest example is dated to the eleventh century. A total of nine buildings contain founder reliefs, including the churches of Opiza, Petobani, Dolishana, Tibeti, Oshki, Zegani, Tskarostavi, and Akhasheni, which were constructed over a period of approximately two centuries, some of them on a monumental scale. These reliefs provide significant information both about the identities of the founders and about the buildings they commissioned through the church models they hold in their hands. Therefore, founder reliefs should be regarded as an important source of evidence for understanding the architectural characteristics of buildings that have not survived or have been partially destroyed

Anahtar Kelimeler

• Tao-Klarjeti
• Middle Ages
• Georgian Architecture
• Founder Portraits
• Church Models

Kaynakça

1. Giviashvili, I. (2003). Zeganis (igive Zakis) eklesia (rekonstruktsiis tsda). Sakartvelos Sidzeleni/ Georgian Antiquities, 3, 41-58.
2. Giviashvili, I. (2005). Zeganis (Zakis) Klesia Trikonkhis temis istoriisatvis Kartul sưromandzvrebaşi, [Yayımlanmamış Doktora tezi]. Sakartvelos Metsnierebata Akademia G. Çubinashvilis Kartuli Helovnebis İstoriis İnstituti. Tbilisi.