SAMSUN MÜZESİ HAÇLARI

Öz

Bu çalışmada, Samsun Müzesi koleksiyonunda yer alan, Bizans maden sanatının sivil ve dinsel yaşamdaki yansımalarını gösteren 38 adet madeni haç, tipolojik ve analojik açıdan incelenmiştir. Müzeye satın alma, hibe ve müsadere yollarıyla kazandırılan ve kesin arkeolojik kontekstleri bilinmeyen bu buluntuların tarihlendirilmesinde, Anadolu ve yakın çevresindeki, müze koleksiyonları ile kazı buluntularıyla karşılaştırmalı analoji yöntemi kullanılmıştır. Eserler, form özellikleri bakımından Latin ve Yunan haçı olmak üzere iki ana tipe ayrılmakla birlikte, haç kollarının belirlenmesinde formun antropomorfik etkisi esas alınmıştır. Koleksiyon, kullanım amaçları ve işlevsel kategorilerine göre pandantif, takdis, polycandelon ve aplik haç olmak üzere dört ana başlık altında sınıflandırılmıştır. Teknik açıdan tamamında kalıba döküm yönteminin kullanıldığı haçlarda kazıma, kabartma ve oyma teknikleri uygulanmıştır. Koleksiyonda en yoğun görülen bezeme unsuru, İsa’nın beş kutsal yarasını ve nazara karşı koruyucu çoklu göz motifini sembolize eden halka-nokta (daire-nokta) motifleridir. İkonografik açıdan ise orans duruşta Meryem ve çocuk İsa ile Aziz Basileios, Theodoros, Georgios ve Başmelek Mikail gibi figürler işlenmiştir. Tipolojik ve analojik değerlendirmeler sonucunda, Geç Antik Dönem’den Erken Bizans ve İkonoklazm sonrası sadeleşme sürecine kadar uzanan özellikleriyle çalışmamızdaki haçlar, Erken ve Orta Bizans Dönemi’ne işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Samsun Müzesi
• Haç
• Pandantif
• Takdis
• Polykandelon
• Aplik.

CROSSES IN THE SAMSUN MUSEUM

Öz

This study examines 38 metal crosses from the Samsun Museum collection, which reflect the civil and religious life of Byzantine metalwork, from a typological and analogical perspective. These finds, acquired by the museum through purchase, donation, and confiscation, and whose precise archaeological contexts are unknown, were dated using a comparative analogy method with similar museum and excavation finds in Anatolia and its surrounding areas. While the works are divided into two main types based on their form characteristics – Latin and Greek crosses – the anthropomorphic influence of the form was used as the basis for determining the arms of the crosses. The collection is classified under four main headings according to their intended use and functional categories: pendant, consecration, polycandelon and applique crosses. Technically, all crosses were made using the casting method, and engraving, relief, and carving techniques were applied. The most frequently observed decorative element in the collection is the circle-dot (circle-dot) motif, symbolizing the five sacred wounds of Jesus and the multiple eye motif as a protective measure against the evil eye. Iconographically, the crosses in this study depict Mary and the child Jesus in a proportional pose, along with figures such as Saint Basil, Theodore, George, and the Archangel Michael. Typological and analogical evaluations indicate that the crosses in our study, with their characteristics extending from Late Antiquity to the Early Byzantine period and the subsequent simplification process after Iconoclasm, point to the Early and Middle Byzantine periods.

Anahtar Kelimeler

• Samsun Museum
• Cross
• Pendant
• Consecration
• Polycandelon
• Applique.

Kaynakça

1. Alkan, G. (2023). Kars Müzesi’nde bulunan Bizans ve Bizans sonrası Hıristiyanlara ait maden eserler, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi ABD, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Sivas.
2. Altun, F. İ. (2015). Kuşadası, Kadıkalesi/Anaia Kazısı 2001-2012 sezonu Bizans küçük buluntuları, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi ABD, Bizans Sanatı BD, (Yayınlanmamış Doktora Tezi), İzmir.