Kuzeydoğu, Kuzeybatı ve Güneybatı Grubu Türk Lehçelerinde Kullanılan Sımak Edatının Ekleşmesi

Yıl 2025, Cilt: 3 Sayı: 1, 1 - 8, 30.06.2025

Döndü Nur Temiz

Öz

Edat gibi bazı kelimelerin bir süreç dâhilinde ve çeşitli sebeplerle ekleştikleri bilinmektedir. Bu edatlar, hem fonetik hem de semantik farklılıklar göstererek fono-semantik başkalaşmaya uğrayabilir. Ya da çok fazla ses ve anlam değişikliğine uğramadan kelimeyle ekleşebilir. Çalışmada Kuzeydoğu, Kuzeybatı ve Güneybatı grubu çağdaş Türk lehçelerinde kullanılan sımak “gibi” edatının yapım eki olarak ekleşmesi konu alınmıştır. Araştırmanın ana amacı daha önce bağımsız bir kelime iken ek haline dönüşen sımak “gibi” edatının eş zamanlı/secronic bir incelemesini yapmak ve çağdaş metinlerdeki biçimini, kullanımını örnekleri ile birlikte vermektir. Sımak “gibi” edatının, hangi lehçelerde ekleştiği, hangi lehçelerde bir edat olarak kullanılmaya devam ettiği sorusuna karşılaştırmalı bir cevap sunmak amaçlanmaktadır. Çalışmada ilk önce sımak “gibi” edatının etimolojisi ile ilgili görüşlere yer verilmiştir. Daha sonra edatın çağdaş lehçelerdeki biçimlerine ve kullanım örneklerine değinilmiştir. Sımak “gibi” edatının, Kuzeydoğu grubu lehçelerinden Altay ve Hakas Türkçelerinde; Kuzeybatı/ Kıpçak grubu lehçelerinden Tatar, Kazak, Kırgız, Başkurt ve Karakalpak Türkçelerinde; Güneybatı/ Oğuz grubu lehçelerinden ise sadece Türkmen Türkçesinde görüldüğü tespit edilmiştir. Bu lehçelerden ise sadece Altay, Hakas ve Türkmen Türkçelerinde ekleşmiştir. Diğer çağdaş lehçelerde ekleşme gerçekleşmemekte, edat olarak kullanılmaya devam edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

ek , edat , ekleşme , morfoetimoloji , gramtikalleşme

Kaynakça

• Alkaya, E. (2022). Kuzey grubu Türk lehçelerinde edatlar. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Aydıner, M. (2014). Başkurt Türkçesinde edatlar. Yayımlanmamış doktora tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Bazin, L. (1988). Türk dillerinin müşterek tarafları ve temayülleri. Mehmet Akalın (Çev.), Tarihî Türk şiveleri, TKAE Yayınları.
• Buran, A. (1996). Türkçede kelimelerin ekleşmesi ve eklerin kökeni. 3. Uluslararası Türk Dili Kurultayı. TDK Yayınları.
• Demirci, K. (2008). Dilbilgiselleşme üzerine bir inceleme. Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi. 131-146.
• Dilâçar, A. (1971). Gramer: tanımı, adı, kapsamı, türleri, yöntemi, eğitimdeki yeri ve tarihçesi. TDAY Belleten, 19, 83-145.
• Ergin, M. (1992). Türk dil bilgisi. Bayrak Yayınları.
• Gökçe, F. (2013). Gramerleşme teorisi ve Türkçe fiil birleşmeleri. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
• Güner Dilek, F. (2007). Altay Türkçesi. A. B. Ercilasun (Ed.), Türk lehçeleri grameri I içinde (s. 11-72). Akçağ Yayınları.
• Heine, B. & Kuteva, T. (2004). World lexicon of grammaticalization. Cambridge University Press.
• Heine, B. & Narrog, H. (2010). Handbook of linguistic analysis. Oxford University Press.
• Hopper, P. J. & Traugott, E. (2000). Grammaticalization. Cambridge University Press.
• Kara, M. (2005). Hakas Türkçesinde isim. Yayımlanmamış doktora tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.