Bir Asker ve Hekim Portesi: Tuğgeneral Şehidullahzade Sadullah Fikri (Altan)'nın Hayatı

Öz

Şehidullahzade Sadullah Fikri (Altan), 1889 yılında Kazan’da doğmuş, Osmanlı Devleti’nin son dönemleri ile yeni Türkiye’nin kuruluş döneminde mühim görevler üstlenmiş bir asker ve hekimdir. Mekteb-i Tıbbiye-i Askeriye’den yüzbaşı olarak diploma aldıktan sonra Birinci Dünya Harbi’nde çeşitli cephelerde görev yapmış, Ruslara esir düşmüş, ancak firar ederek yeniden orduya katılmıştır. Millî Mücadele döneminde Anadolu’da aktif rol alan Sadullah Fikri, binbaşı rütbesine terfi etmiş ve çeşitli sağlık birliklerinde sertabip olarak görev yapmıştır. 1923 yılında eğitim için Almanya’ya gönderilmiş, döndükten sonra kolordu cerrahi müşaviri olarak hizmet vermiştir. 1928 yılında kaymakamlığa terfi ederek Sarıkamış Hastanesi’nde görev yapmıştır. Daha sonra albay ve tuğgeneralliğe kadar yükselerek meslek hayatını 1945 yılında tamamlamıştır. Hayatı, savaşlar, esaret, mücadele ve başarılarla dolu olan Sadullah Fikri (Altan), Türk tarihinin önemli şahsiyetlerinden biridir. Bu çalışmada, Osmanlı Devleti’nin son döneminde askeri hekim olarak yetişmiş ve birçok savaşta görev alarak topluma ciddi hizmetlerde bulunan subaylardan biri olan Şehidullahzade Sadullah Fikri (Altan)’nin biyografisi, yaşadığı dönemin gelişmeleri ekseninde nitel araştırma ve tarama yöntemine dayalı olarak incelenecektir. Çalışma Sadullah Fikri Bey’in, Birinci Dünya Harbi’nde ve Millî Mücadele Döneminde hem askerî hem de tıbbi çalışmaları ile ön plana çıkan bir şahsiyet olduğunu göstermiştir. Sadullah Fikri (Altan)’nin hayat hikâyesi, zorlu koşullara rağmen vazifesine sadık kalmanın, bilgi ve beceriyi vatan hizmetinde kullanmanın önemli bir örneği olmuştur. Bu dönemde, ordunun sağlık hizmetlerinin yeniden yapılandırılması ve yaralı askerlerin tedavisi için büyük bir çaba sarf etmiştir. Türkiye'nin modern bir devlet yapısına kavuşmasıyla birlikte askerî ve tıbbi alanda üstün hizmetlerde bulunmaya devam etmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Asker
• Hekim
• Mekteb-i Tıbbiye-i Askeriye
• Milli Mücadele
• Şehidullahzade Sadullah Fikri (Altan)

A Portraıt Of a Soldıer And A Doctor: The Life Of Brıgadıer General Şehı̇dullahzade Sadullah Fı̇krı̇ (Altan)

Öz

Şehidullahzade Sadullah Fikri (Altan) was born in Kazan in 1889 and served as a soldier and physician during the final years of the Ottoman Empire and the founding period of modern Turkey. After graduating as a captain from the Military School of Medicine (Mekteb-i Tıbbiye-i Askeriye), he served on various fronts during World War I, was captured by the Russians, but managed to escape and rejoin the army. During the Turkish War of Independence, Sadullah Fikri played an active role in Anatolia, was promoted to the rank of major, and served as a chief physician in various medical units. In 1923, he was sent to Germany for further education and, upon his return, served as a surgical consultant for the army corps. He was promoted to the rank of lieutenant colonel in 1928 and served at the Sarıkamış Hospital. Later, he rose to the ranks of colonel and brigadier general, completing his professional career in 1945. His life, marked by wars, captivity, struggle, and achievements, makes Sadullah Fikri (Altan) one of the significant figures in Turkish history. This study examines the biography of Şehidullahzade Sadullah Fikri (Altan), a military physician trained during the final years of the Ottoman Empire who served in numerous wars and contributed significantly to society, within the context of the developments of his time. The research is based on qualitative analysis and archival methods. The study demonstrates that Sadullah Fikri Bey was a prominent figure during World War I and the Turkish War of Independence, distinguished for both his military and medical contributions. His life story serves as an important example of remaining loyal to one's duty despite challenging circumstances and utilizing knowledge and skills in the service of the homeland. During this period, he made great efforts to reorganize the army's healthcare services and treat wounded soldiers. With the establishment of Turkey as a modern state, he continued to provide outstanding service in both military and medical fields.

Anahtar Kelimeler

• Soldier
• Physcian
• Mekteb-i Tıbbiye-i Askeriye
• National Struggle
• Şehidullahzade Sadullah Fikri (Altan)

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BOA);
2. BOA, DH. EUM. 5.şb, 3/16.
3. BOA, HR. MA, 1111/3-5.
4. BOA, HR. MA, 1111/3-16
5. BOA, İ. MMS, 191/2-1-2
6. Ceride-i Resmiye, 7 Şubat 1337, No:1.
7. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA);
8. (BCA), 30.18.01.01.18.13.

9. MSB Arşiv ve Askeri Tarih Daire Başkanlığı (ATASE/Lodumlu) Arşivi;
10. Şehidullah Fikri Altan Şahsi Dosyası, Sıra No: 970, Klasör: 36, Dolap No: 21, Raf No: 4.
11. MSB Arşiv ve Askeri Tarih Daire Başkanlığı (ATASE) Arşivi;
12. İSH, K: 1784, G: 82, B: 82ag.
13. Düstur Dergisi, 2. Tertip, I, No: 2, 2.
14. Türk Tıp Tarihi Kurumu Arşivi, Dosya No: A-89/5.
15. Eser ve Makaleler
16. Ateş, Ömer Faruk ve Arık Şahmurat. Sorunsalları, Tarihsel Gelişimi ve Temsilcileri Bağlamında Biyografi Teorisine Genel Bir Bakış.” Yazıt Kültür Bilim Dergisi 2, S. 1 (2022): 130-153.
17. Aysal, Necdet. “Kırım Savaşı’ndan Lozan Barış Antlaşması’na Osmanlı Dış Borçlarının Tarihsel Gelişim Süreci (1854-1923)”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, S. 53 (Lozan Antlaşması Özel Sayısı) (2013):1-28.
18. Burke, Peter. Rönesans Avrupası’nda Kültür ve Toplum. Çev. M. Tunçay, İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2009.
19. Çınar, Burak, Yalçınkaya, Haldun. “Blitzkrieg’in II. Dünya Savaşı Öncesi Uygulaması: Büyük Taarruz”, Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi 9 (2009): 77-96.
20. Çolaker, Veysel. “I.Balkan Savaşı Sırasında II. Abdülhamit’in İstanbul’a Nakli”, BELGİ 8, S. 2 (2014): 1109-1121. Dumont, Paul. Osmanlıcılık Ulusçu Akımlar ve Masonluk. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2000.
21. Eraslan, Cezmi, Olgun Kenan. Osmanlı Devleti’nde Meşrutiyet ve Parlamento. İstanbul: 3F Yayınları, İstanbul, 2006.
22. Ergül, Cevdet. II. Abdülhamid’in doğu politikası ve Hamidiye Alayları. İzmir: Çaplayan Yayınları, 1997.
23. Gürsoy, Bedri (1984). 100. Yılında Düyun-u Umumiye İdaresi Üzerinde Bir Değerlendirme, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 40, S. 1-4 (1984): 17-59.
24. Hülagü, Orhan. “Mudanya Mütarekesi (3-11 Ekim 1922)”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 8, S. 39 (1997): 759-785.
25. İnce, Fuat; Aytepe, Oğuz. “Millî Mücadele’ye ve Millî Mücadele Sağlık Hizmetlerine Genel Bakış”. 100. Yılında Millî Mücadele'de Sağlık Hizmetleri Sempozyumu Özet Bildiri Kitabı, Ed. Fuat İnce, Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi Tıp Fakültesi, 2020.
26. Jaeschke, Gotthard. Mondros'a Giden Yol, BELLETEN, 28, S. 109 (1994): 141-152.
27. Kapucu, Davud. “Arşiv Belgeleri Çerçevesinde İnönü Muharebelerinin Kazanılmasında Türk Havacılarının Katkısı”, Belgi Dergisi S. 23 (2022): 73-98.
28. Kodaman, Bayram. Abdülhamid Devri Eğitim Sistemi. Ankara: TTK Yayınları, 1987.
29. Korkmaz, Erdal. “Birinci İnönü Muharebesi Esnasında Bursa Üzerinden Şekillenen Yunan Harp Harekâtı: Arşiv Belgeleri Ekseninde Bir Analiz”, Atatürk Dergisi 11, S. 1 (2022): 34-44.
30. Korkmaz, Erdal. “Osmanlı Modernleşmesi (1789-1920).” içinde II. Meşrutiyet Dönemi Modernleşme (1908-1920), Ed. Davud Kapucu, 144-190. İstanbul: Kastaş Yayınevi, 2022.
31. Korkmaz, Erdal. “Türk Hava Kuvvetlerinin İlk Pilotu: Mehmet Fesa Evrensev”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C.40, S.110, (2024): 327-360.
32. Kul, Hazel. “Faik Ahmet Barutçu’nun Kaleminden II. İnönü Muharebesi”, Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 4, S. 5 (2018): 103-120.
33. Oğuz, Ahmet (2013). Türk Demokrasi Tarihinde Muhalefet Geleneğinin Oluşması Açısından Sultan II. Abdülhamid ve Dönemi, Nevşehir Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi S. 2 (2013): 109-120.
34. Orbay, Rauf. Cehennem Değirmeni-Siyasi Hatıralarım. İstanbul: Emre Yayıncılık, 1993.
35. Ortaylı, İlber. Türkiye’nin Yakın Tarihi. İstanbul: Timaş Yayınları, 2017.
36. Osmanlı Belgelerinde Birinci Dünya Harbi. Ankara: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları, 2013.
37. Özlü, Hüsnü, “İstiklal Savaşı’nda, Sakarya Meydan Muharebesi’nde Mürettep Kolordunun Askerî Harekâtı”, Askerî Tarih Araştırmaları Dergisi 18, S. 32, (2020): 71-93.
38. Özüçetin, Yaşar, (2004). “Millî Mücadele İçerisinde 19 Mayıs 1919”, Gazi Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi 5, S. 2 (2004): 65-74.
39. Ramsour, Ernest Edmondson. Genç Türkler ve İttihat-Terakki (1908 İhtilâlinin Hazırlık Dönemi). Çev. Hasan Yüncü, İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2001.
40. Serhadoğlu, M. Rıza. Savaşçı Doktorun İzinde: Kırım, Sarıkamış, Esaret Yılları ve Kurtuluş Savaşı. 2. Bsk, İstanbul: Remzi Kitabevi, 2005.
41. Stone, Norman. Birinci Dünya Savaşı. Çev. Ahmet Fethi Yıldırım, İstanbul: Doğan Kitap, 2010.
42. Tanör, Bülent. Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2005.
43. Tekir, Süleyman. “Sıhhiye ve Muavenet-İ İçtimaiye Vekâleti’nin Kuruluşu ve Erken Cumhuriyet Dönemindeki Faaliyetleri (1920-1930)”. Belgi S. 18 (2019):1301-1326.
44. Temel, Mehmet. “Trablusgarp Savaşı’nda Osmanlı Devleti ve İtalya Tarafından Savaş Kaçağı İlan Edilen Maddeler ve Denizlerde Karşılıklı El Koymalar”, Tarih İncelemeleri Dergisi 20, S. 2 (2005): 133- 146.
45. Toprak, Seydi Vakkas. “Lozan Antlaşmasının İmzalanması ve Onaylanmasının Tanin Gazetesinde Yankıları”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 32, S. 93 (2016): 1-46.
46. Tunçay, Mete. Siyasal Tarih (1908-1923): Türkiye Tarihi, Çağdaş Türkiye 1908-1980. Yay. Yön. Sina Akşin, Cilt 4, İstanbul: Cem Yayınevi, 1997.
47. Türkmen, Zekeriya. “İzmir’in İşgali Olayı ve Yunanlıların XVII. Kolordu Mensuplarına Yönelik Gasp ve Yağmalama Hareketi”, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi S. 10 (2001): 121-132.
48. Uzun, Hakan, (2005). “Türk Demokrasi Tarihinde I. Meşrutiyet Dönemi”, Gazi Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi 6, S. 2 (2005): 145-162.
49. Wach, E. Learning About Qualitative Document Analysis. ILT Brief, 2013.
50. Yıldırım, Ali ve Şimşek, Hasan. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin, 2016.