Osmanlı ve Batı Aydın Profili Üzerinden Cumhuriyet Aydınının Siyasi Kimliği (1920–1950)

Yıl 2025, Cilt: 4 Sayı: 11, 26 - 45, 08.01.2026

Şakire Cımenlı

Öz

Öz
Avrupa’da özellikle XVIII. yy.’da yaşanan değişim ve dönüşümlerin bir yansıması olarak ortaya çıkan Türk aydını, Tanzimat Devri’nde benimsediği “devleti kurtarma” misyonunu; Cumhuriyet Dönemi’nde “devleti kurma” şekline evirip ona göre durumunu almıştır. Aydının, her iki devirde de üstendiği bu “kamu kimliği”; onu Batı aydınından farklı, bürokrasiyle özdeş ve siyasi otoriteye tâbi bir memur niteliğine dönüştürmüştür. Türk aydını/düşünürü, Osmanlı Devleti’nde başlattığı Cumhuriyet Dönemi’nde ise sürdürdüğü ve istisnalar hariç dışına çıkamadığı bu geleneksel bağımlı kimyasından kurtulamamış, hatta belli bir aşamadan sonra düşünce ve fikir öbeğini bu sistem üzerine inşa edip adeta ona teslim olmuştur. Bu nedenledir ki Türk münevveri, hiçbir erki kabul etmeyen ve gerçeği her koşulda söylemekten çekinmeyen “entelektüel” çizgisini istisnalar hariç yakalayamamıştır. Bu bağlamda “entelektüel” ile “aydın” tanımlamalarının farklı gerçeklikler olduğu bilgisinden hareket eden çalışmada Türk düşünür/aydınının ortaya çıkış hikayesi, söz konusu olan (entelektüel/aydın) kimliklerden hangisine sahip olduğu, Batıdaki düşünürlerden farklı olan yönleri, iktidar ile olan ilişkileri tematik, kronolojik ve nitel bir yöntemle ortaya konmaya çalışılmıştır. Konuya ilişkin belge/kayıt ağını genişletmeyi, alanyazında saptanan mevcut boşluğun giderilmesini, hedefleyen çalışma da Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi, TBMM Zabıt Cerideleri, Milletvekili Albüm dokümantasyonu ve konuyu ihtiva eden literatür taramaları gerçekleştirilmiştir. Araştırmalar neticesinde elde edilen bulgular, doküman ve betimsel analiz yöntemlerinin eşgüdümlü kullanımı ile oluşturulan tablo ve grafikler üzerinden yapılan okumalarla değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Aydın , Aydın-İktidar , Bürokratik Kimlik. Modernleşme

The Political Identity of the Republican Intellectual through Ottoman and Western Intellectual Profiles (1920–1950)

Öz

The Turkish intellectual, who emerged as a reflection of Europe’s 18th-century transformation, shifted the Tanzimat Era mission of “saving the state” into a Republican-era mission of “building the state.” This public role distinguished Turkish intellectuals from their Western counterparts, aligning them with bureaucracy and political authority. Originating within the Ottoman administrative tradition and largely sustained during the Republican period, this structural dependency prevented most Turkish intellectuals—aside from a few exceptions—from achieving an autonomous stance. Over time, many integrated their intellectual production into this bureaucratic framework, ultimately becoming subordinate to it. Consequently, they were unable to embody the Western “intellectual” model that rejects authority and prioritizes truth-telling under all circumstances.
Recognizing that the concepts of “intellectual” and “enlightened” represent distinct realities, this study examines the emergence of the Turkish thinker/intellectual, evaluates which identity they embody, highlights the differences between Turkish and Western intellectual traditions, and traces their relationship with political power. Adopting thematic, chronological, and qualitative methods, the research expands the documentary base surrounding the topic and addresses gaps in the existing literature. The analysis draws upon the Republican Archives, TBMM (Grand National Assembly of Turkey) Proceedings, Parliamentary Member Album documentation, and relevant scholarly sources. The findings were interpreted through tables and graphs created via the coordinated application of document analysis and descriptive analytical techniques.

Anahtar Kelimeler

Intellectual , Intellectual-Power Relations , Modernization , Bureaucratic Identity

Kaynakça

• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), Fon: 180-9-0-0, Kutu: 49, Gömlek: 253, Sıra: 178, 20 Haziran 1923.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), Fon: 30-11-1-0, Kutu: 5, Gömlek: 16, Sıra: 7, 3 Haziran 1924.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), Fon: 30.18.11, Kutu: 14, Gömlek: 41, Sıra: 8, 24 Haziran 1925.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), Fon: 30-18-1-2, Kutu: 1, Gömlek: 11, Sıra: 3, 26 Aralık 1928.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), Fon:30-1-0-0, Kutu: 34, Gömlek: 210, Sıra :3, 21 Nisan 1939.
• Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, Devre: I, İçtima: 1, C. 1, Birleşim: 15, 13 Mayıs 1920.
• Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, Devre: I, C. 3, Birleşim: 108, 10 Kasım 1921.
• Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, Devre: II, C.1, 21 Ağustos 1923.
• Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, Devre: II, C. 7, 16 Mart 1924.
• Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, Devre: II, C. 22, İçtima: 57, 17 Şubat 1926.
• Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, 2. Dönem, C. 20, Birleşim: 31, 26 Aralık 1341.
• Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, Devre: 1, C. 9, İçtima: 6, 12 Mart 1337.
• TBMM Albümü 1. https://ww.tbmm.gov.tr/TBMM_Album/Cilt1/Cilt1.pdf.
• TUİK, Milletvekili Genel Seçimleri, 1923-2011. https://www.ysk.gov.tr/doc/dosyalar/1923-2011-MVSecimleri-Tuik.pdf
• Açıkgöz, Tuba. “Nurullah Ataç’ın Edebiyat Eğitimindeki Yeri”. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi, 2017.
• Akandere, Osman. Milli Şef Dönemi. İstanbul: İz Yayıncılık, 1998.
• Aron, Raymond. Aydınların Afyonu. çev. İzzet Tanju. İstanbul: Tur Yayınları, 1979.
• Belge, Murat. “Tarihi Gelişme Süreci İçinde Aydınlar”. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, C. 1, İletişim Yayınları, İstanbul 1983, 122-129.
• Benda, Julien. Aydınların İhaneti. çev. Cem Soydemir. Ankara: Doğu Batı Yay., 2006.
• Berktay, Halil. Cumhuriyet İdeolojisi ve Köprülü. İstanbul: Kaynak Yayınları, 1983.
• Birkök, Mehmet. “Aydınlar ve Bazı Vasıfları. Istanbul Journal Of Sociological Studies, S. 26(2000): 97-111.
• Boztepe, Halil Nihad. Ağaç Kasidesi. haz. B. Garan Gökşen, VakıfBank Kültür Yayınları, 2023.
• Bulut, Yücel. “E. William Said (1935-2003)”. İslam Ansiklopedisi, C.35, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi Yayınları, İstanbul 2008, 546-548.
• Çaha, Ömer. Sivil Toplum, Aydınlar ve Demokrasi. İstanbul: Plato Film Yay., 2008.
• Çelik, Fikret ve Yunus Şahbaz. “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e İntikal Eden Aydın Mirasına Bir İtiraz Denemesi: Çetinkaya, Bayram Ali. Türkiye’de Aydın ve Devlet Adamı Kimliği. İstanbul: Pınar Yay., 2013.
• Çetişli, İsmail. Memduh Şevket Esendal. Türk Büyükleri Dizisi, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1991.
• Çiğdem, Ahmet. Aydınlanma Düşüncesi. İstanbul: İletişim Yayınları, 1993.
• Çimenli, Şakire. “Mizah Dergileri Üzerinden Bir Dönem Okuması: Türkiye’de Çok Partili Siyasal Yaşama Geçiş (1946-1950)”. Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, 2022.
• Çolaker, Veysel. “Türk Siyasi Yaşamında Falih Rıfkı Atay”. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Anadolu Üniversitesi, 2008.
• Çoruk, Ali Şükrü. “Fazıl Ahmet Aykaç (Hayatı ve Eserleri)”. Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 1991.
• Dellaloğlu, Besim F. Ahmet Hamdi Tanpınar, Modernleşmesinin Zihniyet Dünyası, Bir Tanpınar Fetişizmi. İstanbul: Kapı Yay., 2012.
• Demir, Murat. “Millî Eğitim Bakanı Hamdullah Suphi Tanrıöver’in Eğitim ve Kültür Anlayışı”. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi, 2010.
• Dereli, Aytaç Burak. “MAXQDA: Yaratıcı Veri Analizi Üzerine Notlar”. Karadeniz Teknik Üniversitesi İletişim Araştırmaları Dergisi, C.13, S.1(2023): 149-152.
• Desovalı, Emre. “Ahmet Hamdi Tanpınar’da Tarih ve Kimlik”. Yüksek Lisans Tezi, Trakya Üniversitesi, 2023. Duman, Mehmet Zeki. “Türkiye’de Dünden Bugüne Aydın ve İktidar”. YDÜ Sosyal Bilimler Dergisi, C.XI, S.2(2018): 59-79.
• Ekinci, Emre. “Devrimden Günümüze Fransız Siyasal Sisteminin Evrimi”. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C.6, S.1 (2016): 150-171.
• Eroğlu, Ferhat. “Yunus Nadi- Hayatı ve Eserleri (1879–1924)”. Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, 2016.
• Ersanlı, Büşra. İktidar ve Tarih: Türkiye’de “Resmî Tarih” Tezinin Oluşumu (1929-1937). İstanbul: İletişim Yayınları, 2003.
• Ertan, Temuçin Faik. Kadrocular ve Kadro Hareketi. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1994.
• Gramsci, Antonio. Aydınlar ve Toplum. çev. V. Günyol, F. Edgü ve B. Onaran, İstanbul: Örnek Yay., 1985.
• Gramsci, Antonio. Hapishane Defterleri. İstanbul: Onur Yay., 1986.
• Hülür, Himmet ve Anzavur Demirpolat. “Seçkincilik, Aydın Kimliği ve Süreklilik”. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S.5(1999): 367-389.
• Kayalı, Kurtuluş. Türk Düşünce Dünyasının Bunalımı. İstanbul: İletişim Yay., 2000.
• Keyder, Çağlar. Türkiye’de Devlet ve Sınıflar. İstanbul: İletişim Yay., 2004.
• Kılıçbay, Mehmet Ali. “Osmanlı Aydını”. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, C.1, İletişim Yayınları, İstanbul 1983, 55-60.
• Kılıçbay, Mehmet Ali. “Osmanlı Batılılaşması”. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, C.1, İletişim Yayınları, İstanbul 1983, 147-152.
• Kılıçbay, Mehmet Ali. “Türk Aydınının Dünyasını Anlamak”. Türk Aydını ve Kimlik Sorunu, ed. Sabahattin Şen, İstanbul: Bağlam Yayınları, 1995.
• Koçakoğlu, Bedia. “Veled Çelebi İzbudak ve Onun Türkçülüğü”. Mevlânâ Araştırmaları Dergisi, S.2(2007): 85-105.
• Krippendorff, Klaus. Content Analysis: An Introduction to Its Methodology. Thousand Oaks. Sage, 2013.
• Kurtdaş, M. Çağlar. “Osmanlı Modernleşme Sürecinde Aydınlar ve Bürokrasinin Rolü”. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C.29, S.1(2019): 409-410.
• Küçük, Yalçın. Aydın Üzerine Tezler-I. İstanbul: Tekin Yayınevi, 1985.
• Lee, Stephen J. Avrupa Tarihinden Kesitler I (1494-1789). çev. Ertürk Demirel. Ankara: Dost Kitabevi, 2002.
• Lewis, Bernard. Modern Türkiye’nin Doğuşu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1998.
• Mardin, Şerif. “Tanzimat ve Aydınlar”. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, C.1, İletişim Yayınları, İstanbul 1983, 46-54.
• Meriç, Cemil. Sosyoloji Notları ve Konferansları. İstanbul: İletişim Yayınları, 2006.
• Mısırlı, Ertan. Fazıl Hüsnü Dağlarca Günlüğü. İstanbul: Kaynak Yayınları, 2014.
• Neuman, W. Lavrance. Social Research Methods: Qualitative and Quantitative Approaches, Publishedby Allyn & Bacon, 2014.
• Özcan Yurttaş, Fatma. “Münevver ve Entelektüel İkileminde Türk Aydını”. Düşünce Dünyasında Türkiz, S.3(13): 44-59.
• Özlem, Doğan. “Felsefe Geleneği ve Aydınımız”. Türk Aydını ve Kimlik Sorunu, ed. Sabahattin Şen, İstanbul: Bağlam Yayınları, 1995.
• Parla, Taha. Türkiye’de Siyasal Kültürün Resmî Kaynakları. C. I-II. İstanbul: İletişim Yayınları, 1991.
• Rudé, George. Fransız Devrimi. İstanbul: İletişim Yayınları, 2015.
• Said, Edward W. Entelektüel Sürgün, Marjinal, Yabancı. çev. Tuncay Birkan, İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 1995.
• Sarıaslan, Naz. “Cumhuriyetin İlk On Yılında Yaşamış Yazarların (Halide Edip Adıvar, Peyami Safa, Reşat Nuri Güntekin, Yakup Kadri Karaosmanoğlu) Romanlarında Millî Mücadele ve Cumhuriyetin İlk Yılları”. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi, 2023.
• Şavkılı, Cengiz. “Atatürk Dönemimde Parlamento Faaliyetleri (1920-1838)”. Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, 2011.
• Şeriati, Ali. Aydın. Ankara: Fecr Yayınları, 2017.
• Şevket Süreyya Aydemir Örneği”. Liberal Düşünce Dergisi, S.104(2021): 51-72.
• Timur, Taner. Siyasal İktidar Aydın Tarih ve Özgürlük Süreden Ayrılanlar. İstanbul: İmge Kitabevi, 2000.
• Uçarol, Rifat. Siyasi Tarih. İstanbul: Filiz Kitabevi, 1995.
• Uzun, Hakan. “Atatürk Dönemi Modernleşme Sürecinin Osmanlı Modernleşme Sürecinden Farklı Yönleri”. Gazi Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, C.4, S.1(2003):1-14.
• Ülgener, Sabri F. Zihniyet Aydınlar ve İzm’ler. Ankara: Mayaş Yayınları, 1983.
• Yalçın, Hüseyin Cahit. “Korktuğumuz Nedir?”. Tanin, 9 Teşrîn-i Sâni, 1923.
• Yalçın, Hüseyin Cahit. “Şimdi de Hilafet Meselesi”. Tanin, 11 Teşrîn-i Sâni 1923.
• Yıldırım, Engin. “İktidar, Üniversite ve Aydınlar”. Bilgi Sosyal Bilimler Dergisi, S.1(2000): 1-11.
• Yıldız, Yavuz G. “Türk Aydını ve İktidar Sorunu”. Türk Aydını ve Kimlik Sorunu, ed. Sabahattin Şen İstanbul: Bağlam Yayınları, 1995.
• Yivli, Oktay. Ahmet Muhip Dıranas’ın Şiiri”. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Osman Gazi, Üniversitesi, 2005.