Osmanlı Devleti’nde Barut Tedariki Bürokrasisi: Selanik Baruthanesi Örneği (17. Yüzyıl)

Öz

Osmanlı Devleti’nde bürokrasi siyasal yaşamın temel yapı taşlarından birisini oluşturmaktadır. Devlet yönetimi bürokratik kurumlar sayesinde merkezi ve mutlak bir nitelik kazanmıştır. Bu kurumlar devletin siyasi ve askeri nizamını, toprak yönetme şeklini, vergi sistemini belirleyerek devletin siyasi ve toplumsal yapısı üzerinde etkili olmuştur. Osmanlı Devleti’nin kurumları arasında yer alan baruthanelerde de belirli bir bürokrasi uygulanıyordu. Sefer ve savaş dönemlerinde Osmanlı ordusuna barut lazım olduğunda en yakın baruthane nazırına bir ferman gönderilerek gerekli olan barutun hazırlanması ve istenilen yere nakledilmesi emrediliyordu. Kalelere barut lazım olduğunda ise öncelikle merkeze arzuhal gönderiliyor, padişaha bir telhisle sunuluyor ve onaylanması hâlinde yine söz konusu kaleye en yakın olan baruthane nazırına bir emr-i şerif gönderiliyordu. Nitekim Rumeli tarafında yapılan seferlerde ordunun ve Selanik Baruthanesine yakın olan kalelerin barut ihtiyacı Selanik Baruthanesinden karşılanıyordu. Bu bağlamda Selanik Baruthanesine gönderilen emirlerde istenilen barutun teslim almaya gelen memura teslim edilmesi, teslim edildiğine dair senet alınıp verilmesi ve kadı huzurunda hüccet hazırlanması bildirilmekteydi. Hazırlanan hüccetin bir suretinin de gönderilen fermanın arkasına yazılması ve tekrar saltanat merkezine gönderilmesi emredilmekteydi. Yine barutun hammaddelerinin tedariki hususunda da emin ve mübaşir gibi görevliler tarafından çeşitli kayıtlar tutuluyor ve bu kayıtlar mevkûfat kaleminde hazırlanan mevkûfat defterlerine kaydediliyordu. Barut temini sırasında ortaya çıkan masraflar ise hazine tezkirelerine kaydediliyordu. Bu cümleden olarak bu çalışmada barut tedariki hususunda işleyen bürokrasi Selanik Baruthanesi temelinde ele alınarak ortaya koyulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Barut Tedariki
• Bürokrasi
• Selanik Baruthanesi
• Osmanlı Arşiv Belgeleri

Gunpowder Supply Bureaucracy in the Ottoman Empire: The Case of the Thessaloniki Gunpowder Factory (17th Century)

Öz

Bureaucracy was one of the fundamental building blocks of political life in the Ottoman Empire. The state administration became centralised and absolute through these institutions. These institutions determined the state's political and military order, land administration method and tax system, thereby exerting influence over its political and social structure. Bureaucracy was also applied in the gunpowder factories, which were one of the Ottoman Empire's institutions. When the Ottoman army required gunpowder during campaigns and wars, a decree was sent to the administrator of the nearest gunpowder factory, instructing them to prepare the required amount and transfer it to the desired location. If gunpowder was required for castles, a petition was first sent to the centre and presented to the Sultan with a memorandum. If approved, a royal decree was sent to the administrator of the gunpowder factory closest to the castle in question. Indeed, during the campaigns in Rumelia, the Thessaloniki Gunpowder Factory met the gunpowder needs of the army and the nearby castles. In this context, orders sent to the factory stated that the requested gunpowder should be delivered to the official who came to receive it; a receipt should be obtained and given; and a document should be prepared in the presence of the qadi. It was ordered that a copy of the prepared document be written on the back of the sent decree and returned to the imperial centre. Similarly, various records were kept by officials such as the emini and mübaşir regarding the procurement of gunpowder raw materials, and these records were entered into the accounts ledgers prepared by the accounts office. Expenses incurred during the procurement of gunpowder were recorded in treasury memos. This study will examine the bureaucracy involved in procuring gunpowder, with a focus on the Thessaloniki Gunpowder Factory.

Anahtar Kelimeler

• Gunpowder Supply
• Bureaucracy
• Thessaloniki Gunpowder Factory
• Ottoman Archival Documents

Kaynakça

1. Ahıshalı, Recep, “Divan-ı Hümâyûn’un Tarihi Gelişimi”, Osmanlı Ansiklopedisi, 6, edt. Güler Eren, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999. Akdağ, Hasan, Osmanlı Bürokrasisinde yazı (Tanzimat’a Kadar), Doktora Tezi, Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2013. Başbakanlık Osmanlı Arşivi Rehberi, haz. Yusuf İhsan Genç vd., İstanbul: Başbakanlık Basımevi, 2010. Cömert, Ayşe Cemre, Osmanlı Bürokrasisinde Bir Yönetici Sınıf Olarak Kalemiye: XIX. Yüzyılda Kalemiye Sınıfının Hakimiyeti, Yüksek Lisans Tezi, Kütahya: Kütahya Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019. Crosby, Alfred W., Ateş Etmek, çev. Aybek Görey, İstanbul: Kitap Yayınevi, 2003.