SOVYET BASININDA ENVER PAŞA

Öz

Bu çalışma, Enver Paşa’nın tarih sahnesindeki rolünün Sovyet basınındaki yansımalarını kapsamlı bir şekilde ortaya koymayı hedeflemektedir. Sovyet basınında yayımlanan haberler, dönemin siyasi, fikrî ve içtimai dinamiklerini anlamaya imkân tanımaktadır. Bu haberler, yalnızca bir bilgi aktarımı değil, aynı zamanda Sovyet ideolojisinin tarihî olayları nasıl yorumladığını ne şekilde kullandığını da gözler önüne sermektedir. Devrin ruhunu aksettiren tarihî hâdiseler ışığında, Enver Paşa’nın hayatı ve faaliyetlerinin SSCB basını tarafından ne şekilde ele alındığı tafsilatlı bir şekilde değerlendirilmiştir. Sovyetler, Enver Paşa’yı Türkistan’da tesis etmeyi arzu ettiği hâkimiyetin karşısında duran en büyük engel ve ciddî bir tehdit olarak görmüştür. Bu bağlamda, Enver Paşa’nın haberleştirilen faaliyetleri yalnızca şahsî bir tarihî serüven olarak değil, aynı zamanda Sovyetlerin fikrî ve siyasi duruşunun bir aynası olarak da ele alınmalıdır. Daha önce benzeri yapılmamış bu çalışmada, 1917-1999 yılları arasında yayımlanan İzvestiya gazetesine ait 25634 adet ve Pravda gazetesine ait 30310 adet olmak üzere toplam 55944 nüsha taranmıştır. Bu kapsamlı tetkik neticesinde, İzvestiya’da Enver Paşa’ya dair 40, Pravda’da ise 9 haber olmak üzere toplam 49 haber tespit edilmiştir. Bu makalenin, Enver Paşa’nın Sovyet basınında işleniş biçimini, dönemin siyasi ve ideolojik arka planını ve onun tarihî rolünün nasıl tasvir edildiğini derinlemesine anlamak için önemli bir kaynak teşkil etmesi amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Enver Paşa
• İzvestiya
• Pravda
• SSCB
• Sovyet basını

ENVER PASHA IN THE SOVIET PRESS

Öz

This study aims to comprehensively unveil the reflections of Enver Pasha’s role in history as depicted in the Soviet press. The news published in the Soviet media provides insight into the political, intellectual, and social dynamics of the period. These reports are not merely a means of information dissemination but also serve to illustrate how Soviet ideology interpreted historical events and utilized them as tools of propaganda. In light of historical events reflecting the spirit of the era, this paper thoroughly examines how Enver Pasha’s life and activities were portrayed in the Soviet press. The Soviets regarded Enver Pasha as the greatest obstacle to their aspirations of establishing dominance in Turkestan and perceived him as a significant threat. In this context, Enver Pasha’s activities should be considered not merely as a personal historical adventure but also as a reflection of the intellectual and political stance of the Soviets. In this unprecedented study, a total of 55944 issues were reviewed, including 25634 issues of Izvestia and 30310 issues of Pravda, published between 1917- 1999. As a result of this comprehensive examination, 49 news items about Enver Pasha were identified: 39 in Izvestia and 9 in Pravda. Article seeks to serve as a resource for understanding in depth how Enver Pasha was portrayed in the Soviet press, the political and ideological backdrop of the period, and how his historical role was depicted.

Anahtar Kelimeler

• Enver Pasha
• Izvestia
• Pravda
• Soviet press
• USSR

Kaynakça

1. Alkan, Necmettin. “‘Enverland’ Tartışmaları Gölgesinde Almanların Gözüyle Enver Paşa’nın Almanya’ya Yaklaşımı ve Almanlarla İlişkileri”, Recent Period Turkish Studies. 47 (2025): 72-87.
2. Alkan, Necmettin. “Alman Kaynaklarına Göre Enver Paşa”, XVIII. Türk Tarih Kongresi. C. VII (2018): 151-174. Aydemir, Şevket Süreyya. Makedonya’dan Ortaasya’ya Enver Paşa. C. 3. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1985. Bardakçı, Murat. Enver, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2015.
3. Çolak, Mustafa. Enver Paşa. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2025.
4. Hans-Lukas Kieser, Talaat Pasha: Father of Modern Turkey, Architect of Genocide, Princeton: Princeton University Press, 2018.
5. Hayit, Baymirza. Basmacılar. Türkistan Millî Mücadele Tarihi (1917-1934). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997.
6. Hayit, Baymirza. Türkistan Rusya ile Çin Arasında, Çev. Abdülkadir Sadak, İstanbul: Otağ Yayınları, 1975. Kösoğlu, Nevzat. Şehit Enver Paşa, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2008.
7. Kurat, Akdes Nimet. Türkiye ve Rusya: XVIII. Yüzyıl Sonundan Kurtuluş Savaşına Kadar Türk-Rus İlişkileri (1798- 1919), Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1970.
8. Mahmutoğlu, Tansu Barış. “Enver Paşa’nın Türkistan’daki Faaliyetlerinin ABD Basınına Yansıması (1921-1922)”, Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi. C. 20, S. 40 (2024): 161-194.

9. Reynolds, Michael A. Shattering Empires: The Clash and Collapse of the Ottoman and Russian Empires, 1908- 1918, Cambridge: Cambridge University Press, 2011.
10. Rorlich, Azade-Ayşe. “Fellow Travellers: Enver Pasha and the Bolshevik Government 1918-1920”, Asian Affairs. 13 (1982): 288-296.
11. Sonyel, Salâhi R. “Enver Pasha and the Basmaji Movement in Central Asia”, Middle Eastern Studies. 26 (1990): 52-64.
12. Suphi, Yaver. Enver Paşa’nın Son Günleri. İstanbul: Çatı Kitapları, 2011. Şakir, Ziya. Talat, Enver, Cemal Paşalar. İstanbul: Akıl Fikir Yayınları, 2015.
13. Şimşir, Bilâl N. “Malta Sürgünleri”. Atatürk Ansiklopedisi. Yayımlanma tarihi: 17 Şubat 2021. Erişim: 18 Şubat 2026. https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/247/Malta-Sürgünleri.
14. Togan, Zeki Velidi. Hatıralar: Türkistan ve Diğer Müslüman Doğu Türklerinin Milli Varlık ve Kültür Mücadeleleri, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1999.
15. Yamauchi, Masayuki. Hoşnut Olamamış Adam Enver Paşa. İstanbul: Bağlam Yayıncılık, 1995.
16. Yamauchi, Masayuki. The Green Crescent under the Red Star: Enver Pasha in Soviet Russia, Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa, 1991.
17. Yerasimos, Stefanos. Türk-Sovyet İlişkileri: Ekim Devriminden “Milli Mücadele”ye, Çev. Aritun Hançerlioğlu, İstanbul: Gözlem Yayınları, 1979.