GARBİYATÇILIĞIN İKİ YÜZÜ: OSMANLI VE RUSYA İMPARATORLUKLARINDA MEDENİYET SÖYLEMİNİN KARŞILAŞTIRMALI ANALİZİ

Öz

Osmanlı İmparatorluğu’nda III. Selim döneminde başlayan modernleşme çabaları, Tanzimat ve Jön Türk hareketi ile Batı’nın hukuk, eğitim ve yönetim sistemlerine yönelişi beraberinde getirdi, aynı zamanda Rusya’da olduğu gibi yeni ideolojik akımları da ortaya çıkardı. Rusya'da I. Petro döneminden başlatılan modernleşme hareketleri, sosyo-kültürel ve siyasi değişimlere zemin hazırladı ve buna direnç gösteren geleneği temel alan muhafazakâr-milliyetçi ideolojilerin ortaya çıkmasını sağladı. Bu çalışmada, 19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın başlarında Rusya ve Osmanlı İmparatorluklarındaki garbiyatçı söylemlerin genel yapısı incelenmekte; her iki imparatorluktaki garbiyatçılığın kimlik inşası ve özcülük üzerinden kültürel etkisi vurgulamaktadır. Batı, kendini tanımlamanın karşıt kavramı olarak araçsallaştırılırken, Doğu medeniyet kavramı etrafında özneleşme çabası göstermektedir. Bu durum, Batı merkezli modernlik karşısında savunma mekanizması geliştiren Osmanlı ve Rus imparatorluklarının modernleşme süreçlerinin, farklı zaman dilimleri ve sosyolojik dinamikler ekseninde ilerlemesine rağmen, bu çalışmanın oluşturduğu çerçeve içerisinde iki batı dışı toplum olarak merkez-çevre konumları, kimlik inşası ve dönüşüm arayışlarını anlamak açısından karşılaştırmalı bir perspektif sunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı
• Rusya
• Garbiyatçılık
• Medeniyetçilik
• Kimlik

Two Faces of Occidentalism Comparative Analysis of Civilization Discourse in the Ottoman and Russian Empires

Öz

The modernization efforts initiated during the reign of Selim III in the Ottoman Empire, and later accelerated through the Tanzimat and Young Turk movements, led to an orientation toward the Western legal, educational, and administrative systems while simultaneously giving rise to new ideological currents similar to those emerging in Russia. In Russia, the modernization process that began under Peter I paved the way for profound socio-cultural and political transformations, resulting in the emergence of conservative and nationalist ideologies rooted in tradition as a form of resistance. This study examines the general structure of Occidentalist discourses in the late nineteenth and early twentieth centuries within the Ottoman and Russian Empires, emphasizing their cultural implications through identity formation and essentialist perspectives. While the West was instrumentalized as a counter concept of self-definition, the East pursued subjectivity through the notion of civilization. Although the modernization processes of both empires evolved in different temporal and sociological contexts, this comparative framework highlights how two non-Western societies sought to understand their shifting center–periphery positions, identity formation, and transformation within the context of Western centered modernity.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman
• Russia
• Occidentalism
• Civilizationism
• Identity

Kaynakça

1. “Medeniyet ve Küulat” (Yazarı belirtilmemiş). Saadet. 1887.
2. Ahmet Mithat Efendi. “Biz Nereliyiz? Avrupalı mı? Asyalı mı?”. Tarik. 1898: 4615.
3. Ahmet Mithat Efendi. Avrupa’da Bir Cevelan. İstanbul: Dergâh Yayınları. 2020.
4. Ahmet Mithat Efendi. Ben Neyim? Hikmet-i Maddiyeye Müdafaa. (2. Kitap). İstanbul: Dergâh Yayınları. 2016.
5. Ahmet Mithat Efendi. Nizâ‘-ı İlm ü Dîn: İslâm ve Ulûm. Haz. Mustafa Alper, Ed. Mustafa Çiçekler. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları. 2022.
6. Aksakal, Hasan. Huzursuz Modernite: Avrupa Entelektüel Tarihi Üzerine Makaleler. İstanbul: Beyoğlu Kitabevi. 2023.
7. Aksakal, Hasan. Politik Romantizm ve Modernite Eleştirileri. İstanbul: Alfa Yayınları. 2015.
8. Anderson, Benedict. Hayali Cemaatler. Çev. İskender Savaşır. İstanbul: Metis Yayınları. 2023.

9. Belge, Murat. Step ve Bozkır: Rusça ve Türkçe Edebiyatta Doğu-Batı Sorunu ve Kültür. İstanbul: İletişim Yayınları. 2021.
10. Berkes, Niyazi. Türkiye’de Çağdaşlaşma. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. 2022.
11. Clark, Arthur J. “The Identifikation and Modification of Defense Mechanisims in Counseling”. Journal of Counseling and Development. 69. 1991: 231-236.
12. Dostoyevski, Fyodor Mihayloviç. Puşkin Konuşması. İstanbul: İletişim Yayınları. 2015.
13. Dostoyevski, Fyodr Mihayloviç. Bir Yazarın Günlüğü. Çev. Kayhan Yükseler. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. 2009.
14. Ersoy, Mehmet Akif. Düz Yazılar, Makaleler, Tefsirler, Vaazlar. İstanbul: Beyan Yayınları. 2011.
15. Ersoy, Mehmet Akif. Safahat. 2. Kitap. Ed. M. Ertuğrul Düzdağ. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 2008.
16. Greenfeld, Liah. Milliyetçilik: Bir Kısa Tarih. Çev. Abdullah Yılmaz. İstanbul: Alfa Yayınları. 2021.
17. Greenfeld, Liah. Milliyetçilik: Moderniteye Giden 5 Yol, İngiltere, Fransa, Rusya, Almanya, Amerika Örnekleri. Çev. Abdullah Yılmaz. İstanbul: Alfa Yayınları. 2017.
18. Hasan Aksakal, Türk Politik Kültüründe Romantizm, İstanbul: İletişim Yayınları. 2015.
19. İsmail Fenni Ertuğrul. “Oryantalistlerin İthamların Cevaplar”. Türkiye’de İslamcılık Düşüncesi. C. 2. (Haz. İsmail Kara). İstanbul: Dergâh Yayınları. 2020: 766-787.
20. Kemal, Namık. “Hürriyet Kasidesi”. Vakit. Sayı 236. 10 Cemaziyelevvel 1293/3 Haziran 1876.
21. Kemal, Namık. “İfade-i Mahsusa (Terakkiyat-ı Asriye Nedir?)”, Osmanlı Modernleş-mesinin Meseleleri. Bütün Makaleleri I. Ed. Nergis Y. Aydoğdu ve İ. Kara. İstanbul: Dergâh Yayınları. 2005. 506-508.
22. Kemal, Namık. “Medeniyet”. İbret. No. 84. 2 Zilkade 1289/ 1 Ocak 1873.
23. Kemal, Namık. “Terakki”. İbret. No. 45. 3 Ramazan 1289/4 Kasım 1872.
24. Kemal, Namık. ”Efkar-ı Cedide”. Hadika. No. 14. 27 Tesrin-i sâni 1288/ 9 Aralık 1872.
25. Reyhan, Cenk ve Halaçoğlu, Emine Burcu. “Osmanlı Basın-Yayınında Medeniyetçilik: II. Abdülhamit Dönemi Garbiyatçı Söylemde Ben-Öteki İlişkisi ve Kimlik İnşası”. Tarihyazımı. 3/2. 2021:162-191.
26. Reyhan, Cenk. “Dil ve Yapı: Osmanlı-Türk Modernleşme Sürecinde Dilsel Dönüşümün Yapısal Dönüşüme Etkisi”. Memleket Siyaset Yönetim. 17/38. Aralık 2022: 443-478.
27. Roberts, J. M.. Avrupa Tarihi. Çev. Fethi Aytuna. İstanbul: İnkılap Yayınevi. 2020.
28. Safranski, Rüdiger. Romantik: Bir Alman Sorunsalı. Çev. Ali Nalbant. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık. 2013.
29. Sahnı, Kalpana. “Oriental Phantoms: F. Dostoevsky's Views on the East”. Social Scientist. 14/ 7. 1986: 36-45.
30. Said Halim Paşa. “İslam Aleminin Gerilik Sebepleri Üzerine Deneme”. Buhranlarımız. Kervan Kitapçılık, (yer ve yıl yok). 169-199.
31. Said Halim Paşa. “İslamda Teşkilatı-ı Siyasiye”. Sebilürreşad. 19/493. İstanbul. 1908: 1.
32. Said Halim Paşa.“İslamlaşmak”. Buhranlarımız. Kervan Kitapçılık. (yer ve yıl yok). 201-235.
33. Sait Halim Paşa. “Mukallitliklerimiz”. Buhranlarımız. Kervan Kitapçılık. (yer ve yıl yok). 73-93.
34. Schmitt, Carl. Political Romanticism. Çev. Guy Oakes. Cambridge, Massachusetts and London: The MIT Press. 1986.
35. Seyyid Bey. “İçtihat ve Taklid”. İslam Mecmuası (1924-1918). Tahlil, Dizin ve Sayılar. Haz. İlhami Danış, Mustafa Göleç, Ömer Faruk Köse. İstanbul: Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları. C.1. 2019: 244-246.
36. Shaw, Stanford J.. Eski ve Yeni Arasında: Sultan III. Selim Yönetiminde Osmanlı İmparatorluğu, Çev. Hür Güldü. İstanbul: Kapı Yayınları. 2008.
37. Shayegan, Daryush. Yaralı Bilinç: Geleneksel Toplumlarda Kültürel Şizofreni. Çev. Haldun Bayrı. İstanbul: Metis Yayınları. 2018.
38. Topdemir, Ramazan. “Namık Kemal’in Eserlerinde Hürriyet ve Medeniyet Kavramları”, Uluslararası Namık Kemal Sempozyumu. Tekirdağ. 2010: 1023-1027.
39. Topses, Gürsen. “Psikolojik Danışma Sürecinde Kendini Kabul ve ‘Savunucu Davranış’ Kavramlarının Felsefi ve Psikolojik Boyutları”. Folklor/Edebiyat. 19/74. 2013: 61-72.
40. Walicki, Andrzej. ‘Rus Düşünce Tarihi: Aydınlanmadan Marksizme’. Çev. Alaeddin Şenel. İstanbul: İletişim Yayınları. 2022.
41. Yıldız, Ali. “Ahmet Mithad Efendi’nin İnsan Tasavvuru”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. XLVII. İstanbul. 2015: 184- 194.
42. Ziya Karal, Enver. Osmanlı Tarihi: Nizam-ı Cedid ve Tanzimat Devirleri (1789-1856). C. 5. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. 2011.
43. V. V. Maykova [В. В. Майкова]. Postupki ı Zabavı İmperatora Petra Velikago/Поступки и Забавы Императора Петра Великаго [İmparator Büyük Petro'nun Eylemleri ve Eğlenceleri]. Moskva: Zapis Sovremennika Москва: Запись Современника. 1895.
44. Georgievna, Lisenko Viktoriya [Георгиевна, Лисенко Виктория]. “Orientalizm i Probleniya çujogo ksenologiçeskiy podxod”/ “Ориентализм и Пробления чужого ксенологический подход” [Oryantalizm ve Yabancı Ksenolojik Yaklaşımın İncelenmesi]. Ориентализм/Оксидентализм: Языки Культур и Языки их Описаний, Российский Институт Культурологии [Oryantalizm/Oksidentalizm: Kültür Dilleri ve Tanımlamalarının Dilleri]. Ed. Евгений Штейнер. Moskovo: Rossiyskıy İnstitut Kulturologii/Москoва: Российский Институт Культурологии. 2012.
45. Zenkovskiy, Vasili Vasilyeviç [Зеньковский, Василий Васильевич]. İstoriya Russkoy Filosofii/История Русской Философии [Rus Felsefe Tarihi]. Akademiçeskiy Proekt/Raritet /Академический Проект/Раритет. 2001.
46. Kirevskiy, İvan, Vasileviç [Киревский, Иван, Васильевич]. Kritika i Estetika/ Критика и Эстетика [Tenkit ve Estetik]. Moskva: İskusstvo/Москва: Искусство. 1979.
47. Loskiy, Nikolay Onufrieviç [Лосский, Николай Онуфриевич]. İstoriya ruskoy filosofii/ История русской философии [Rus Felsefe Tarihi]. Moskva: Sovetskiy avtor/ Москва: Советский автор. 1991.
48. Homyakov, Aleksey Stepanoviç [Хомяков, Алексей Степанович]. “Mnenie inostrançev o Rossii”/ “Мнение иностранцев о России”, [Yabancıların Rusya Hakkındaki Düşünceleri]. Полное собрание сочинений [Bütün Eserleri]. Том. I. Moskva: Universitetskaya Tipografiya na Strastnom Bulvar/Москва: Университетская Типография на Страстномь Булварь. 1900: 1-28.
49. Homyakov, Aleksey Stepanoviç [Хомяков, Алексей Степанович]. “Mnenie Russkix ob İnostrançax”/ “Мнение Русских об Uностранцах”, [Rusların Yabancılar Hakkındaki Düşünceleri]. Полное собрание сочинений [Bütün Eserleri]. Том. I. Moskva: Universitetskaya Tipografiya na Strastnom Bulvar/Москва: Университетская Типография на Страстномь Булварь. 1900: 31-73.
50. Homyakov, Aleksey Stepanoviç [Хомяков, Алексей Степанович]. “O vozmojnosti russkoy xudojestvennoy şkolı”/ “О возможности русской художественной школы”, [Rus Sanat Okulunun Olasılığı Hakkında]. Полное собрание сочинений [Bütün Eserleri]. Том. I. Moskva: Universitetskaya Tipografiya na Strastnom Bulvar/ Москва: Университетская Типография на Страстномь Булварь. 1900: 73-101.
51. Homyakov, Aleksey Stepanoviç [Хомяков, Алексей Степанович].O Starom i Novom/О Старом и Новом. [Eski ve Yeni Hakkında]. Moskva: Sovremennik/Москва: Современник. 1996.
52. V. İ. Buganov [В. И. Буганов]. “Streleçkoe vosstanie 1698 goda i naçalo likvidaçii streleçkogo Voyska”/ “Стрелецкое восстание 1698 года и начало ликвидации стрелецкого Войска’” [1698'deki ‘Streltsy’Ayaklanması ve ‘Streltsy’ Birliklerinin Tasfiyesinin Başlangıcı]. 45-53. https://www.reenactor.ru/ARH/PDF/ Byganov.pdf. Erişim tarihi: 01.09.2024.