DOSTLARININ KALEMİNDEN BESİM ÖMER PAŞA

Öz

Meşrutiyet ve Erken Cumhuriyet döneminde Türk tıbbının modernleşmesinde ve kurumsallaşmasında öncü bir rol üstlenen Besim Ömer Akalın, özellikle kadın doğum, ebelik ve çocuk sağlığı alanlarındaki devrim niteliğindeki çalışmalarıyla tanınan çok yönlü bir şahsiyettir. Bu çalışma, Besim Ömer Paşa’nın 19 Mart 1940 tarihindeki vefatının hemen ardından Akşam, Anadolu, Cumhuriyet, Haber (Akşam Postası), Halkın Sesi, İkdam (Sabah Postası), Son Posta, Son Telgraf, Tan, Türk Sözü, Ulus, Vakit, Vatan, Yeni Asır, Yeni Sabah ve Yeniyol gazetelerinde yer alan haberler, köşe yazıları ve taziye mesajları ışığında onun yaşamını, karakterini ve tarihsel mirasını ele almaktadır. Çalışmada, Mazhar Osman, Peyami Safa, Suat Derviş, Sabiha Zekeriya Sertel, Ercüment Ekrem Talû, Vâlâ Nurettin gibi aydınların kaleme aldığı hatıralar incelenerek; Paşa’nın sadece bir hekim, rektör veya milletvekili değil, aynı zamanda halkı aydınlatan bir “cemiyetçi münevver” olduğu ortaya konulmuştur. Dostlarının tanıklıkları; onun idealist çalışma disiplinini, “Nüfus Davası”na olan sarsılmaz inancını ve cehalet ile taassuba karşı verdiği zorlu mücadeleyi somut anekdotlarla gözler önüne sermektedir. Ayrıca, hiç evlenmemesine rağmen kendini binlerce Türk çocuğunun manevi babası olarak görmesi gibi insani derinlikleri de irdelenmiştir. Bu makale, kuru biyografik verilerin ötesine geçerek, Besim Ömer Paşa’nın portresini ve Cumhuriyet modernleşmesindeki sembolik değerini dönemin canlı tanıklıklarıyla yeniden inşa etmeyi ve insani yönleriyle de hatırda kalmasını sağlamayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Besim Ömer Akalın
• Ebelik
• Kadın Doğum
• Nüfus Meselesi
• Türk Tıp Tarihi

Besim Ömer Pasha in the Words of His Friends

Öz

Besim Ömer Akalın, who assumed a pioneering role in the modernization and institutionalization of Turkish medicine during the Constitutional Monarchy and Early Republican periods, is a multifaceted figure known for his revolutionary work, particularly in the fields of obstetrics, gynecology, midwifery, and child health. This study examines his life, character, and historical legacy in light of the news, columns, and condolence messages that appeared in the newspapers Akşam, Anadolu, Cumhuriyet, Haber (Akşam Postası), Halkın Sesi, İkdam (Sabah Postası), Son Posta, Son Telgraf, Tan, Türk Sözü, Ulus, Vakit, Vatan, Yeni Asır, Yeni Sabah, and Yeniyol immediately following Besim Ömer Paşa’s death on March 19, 1940. By analyzing the memoirs penned by intellectuals such as Mazhar Osman, Peyami Safa, Suat Derviş, Sabiha Zekeriya Sertel, Ercüment Ekrem Talû, and Vâlâ Nurettin, the study demonstrates that the Pasha was not merely a physician, rector, or deputy, but also a "socially conscious intellectual" who enlightened the public. The testimonies of his friends reveal, through concrete anecdotes, his idealist work ethic, his unwavering belief in the "Population Cause," and his arduous struggle against ignorance and bigotry. Furthermore, the study explores the depths of his humanity, such as how he regarded himself as the spiritual father of thousands of Turkish children despite never having married. This article aims to go beyond dry biographical data to reconstruct Besim Ömer Paşa’s portrait and his symbolic value in Republican modernization through the vivid testimonies of the era, ensuring that he is remembered for his human qualities as well.

Anahtar Kelimeler

• Besim Ömer Akalin
• History of Turkish Medicine
• Midwifery
• Obstetrics and Gynecology
• Population Question

Kaynakça

1. Akalın, Besim Ömer. Türk Çocuğunu Nasıl Yaşatmalı 1: Nüfus Siyasetinde Çocuk. İstanbul: Ahmet İhsan Basımevi ltd., 1938.
2. Akatlı, Zeynep Altıok, Eren Aysan. Bir Dem Ankara. İstanbul: Oğlak Yayınları, 2024.
3. Altıntaş, Ayten, Oğuz Ceylan. “Vilâdethâne”, Tombak: Antika Kültürü Koleksiyon ve Sanat Dergisi. 17 (1997): 26-32.
4. Coşkun, Nusret Safa. “Büyük bir kayıb: Besim Ömer Akalın vefat etti”, Son Posta. 20 Mart 1940.
5. “Cumhuriyet Halk Partisi’nin Haksız İktisaplarının İadesi Hakkında Kanun”, Resmî Gazete. Kanun No. 6195, 8584 (16 Aralık 1953).
6. Çolak, Melek. “XX. Yüzyıl Başlarında İstanbul’da Trafik ve Tramvay”, Osmanlı Araştırmaları. 22 (Aralık 2003): 75-87.
7. Derviş, Suat. “Düşündüğüm Gibi: Profesör Besim Ömer Akalın'ın Ölümü”, Haber (Akşam Postası). 21 Mart 1940.
8. Es, Hikmet Feridun. “Bir Çırpıda: Bir Yıldönümü Münasebetile”, Akşam. 19 Mart 1941.

9. Gezgin, Hakkı Süha. “Görüp Düşündükçe: Gömülen bir asır”, Vakit. 22 Mart 1940.
10. Güçtekin, Nuri. “Osmanlı’dan Günümüze Yaz ve Kış Saati Uygulamalarının Tarihçesi (1919-2014)”, Tarih Dergisi. 60 (2014): 123-158.
11. “Gün Işığından Daha Fazla Yararlanmak Amacıyla Bütün Yurtta Yaz Saati Uygulanması Hakkında Karar”, Resmî Gazete. Bakanlar Kurulu Kararı No. 2016/29825, 29825 (8 Eylül 2016).
12. Güngör, Salâhaddin. “Büyük Tıp Kahramanı: Dr. Besim Ömer”, Cumhuriyet. 21 Mart 1940.
13. Gürkan, Kâzım İsmail. “Besim Ömer Akalın 1862-1940”, Yeni Sabah. 20 Mart 1940.
14. Hekimoğlu, Esat Kemal. “Prf. General Besim Akalın: Ölümünden sonra”, Yeni Sabah. 21 Mart 1940.
15. Hekimoğlu, Esat Kemal. “Profesör Besim Ömer Akalın giderken”, Yeni Sabah. 22 Mart 1940.
16. Kocalar, Ali Osman Hüseyin Toros. “Yaz ve Kış Saati Uygulamasının Türkiye İçin Değerlendirilmesi”, Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi 1. 3 (Aralık 2014): 59-68.
17. Kumçayı, Hasan. “Günlerin Peşinden: General Besim Ömer”, Vakit. 23 Mart 1940.
18. Necdet, Raif. Yeni Resimli Türkçe Kamus. İstanbul, İkinci tab’, 1928.
19. Nurettin, Vâlâ. “Profesör Besim Akalın'ın cenazesi arkasında…”, Akşam. 22 Mart 1940.
20. Rado, Şevket. “Profesör Besim Ömer’in 53 senelik dostu ağzundan hayatı”, Akşam. 21 Mart 1940.
21. Safa, Peyami. “Hadiseler Arasında: Besim Ömer Akalın”, Cumhuriyet. 20 Mart 1940.
22. Sertel, Sabiha Zekeriya. “Kaybettiğimiz Büyük Adam: Besim Ömer”, Tan. 21 Mart 1940.
23. Sevük, İsmail Habib. “Besim Ömer'in Arkasından: Bir idealistin ölümü”, Cumhuriyet. 22 Mart 1940.
24. Talu, Ercüment Ekrem. “Sözün kısası: Besim Ömer Akalın”, Son Posta. 23 Mart 1940.
25. Talu, Ercüment Ekrem. “Sözün Kısası: Bir Yıldönümü”, Son Posta. 21 Mart 1941.
26. TBMM Zabıt Ceridesi, Devre VI, Cilt 1, Oturum 1, 3 Nisan 1939: 2.
27. TBMM Zabıt Ceridesi, Devre VI, Cilt 1, Oturum 28, 18 Mart 1940: 4-5.
28. TBMM Zabıt Ceridesi, Devre VI, Cilt 1, Oturum 28, 18 Mart 1940: 6.
29. TBMM Zabıt Ceridesi, Devre VI, Cilt 3, Oturum 31, 26 Haziran 1939: 341-342.
30. “Tercüme-i Hâl Varakası”, Besim Ömer Akalın (Bilecik) Sicil Dosyası. TBMM Arşivi, (22 Şubat 1935).
31. Torik Necmi. “Bir haftadan, Bir haftaya: Besim Ömer paşanın bir nüktesi”, Yeni Sabah. 23 Mart 1940.
32. Tutel, Eser. Seyri Sefain: Öncesi ve Sonrası. İstanbul: İletişim Yayınları, 1. baskı, 1997.
33. Türk Hekimleri Jübilesi. Türk Hekimleri Dostluk ve Yardım Cemiyeti, İstanbul: Kader Basımevi, 1939.
34. Yurdoğlu, Lebid Fehmi. “Fikir Kırıntıları: Besim Ömer öldü”, Yeni Asır. 23 Mart 1940.
35. https://cagalogluanadolulisesi.meb.k12.tr/icerikler/tarihce_189746.html. Erişim 19.01.2026.
36. https://cdn.tbmm.gov.tr/TbmmWeb/eYayin/GAZETELER/WEB/MAZBATALAR/TBMM/d05/HT_888_1_5.pdf. Erişim 24.01.2026.
37. https://sozluk.gov.tr/?ara=furgon. Erişim 19.01.2026.
38. https://istanbul.ktb.gov.tr/TR-276256/hizmet-binamiz.html. Erişim 19.01.2026.