CUMHURİYET’İN DENETİM MEKANİZMASI OLARAK UMUMİ MÜFETTİŞLİK: ÜÇÜNCÜ UMUMİ MÜFETTİŞ TAHSİN UZER’İN KARS’TAKİ FAALİYETLERİ

Öz

Osmanlı Devlet’inin son dönemlerinde ortaya çıkan müfettişlik uygulaması, idarenin taşra üzerindeki denetimini arttırmak için arayışların bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Klasik manada idarenin yetersiz kaldığı yerlerde müfettişler sayesinde doğrudan müdahale yolları tercih edilmiştir. Özellikle II. Abdülhamit döneminde daha sistemli hale gelen bu uygulama, güvenlik ve asayiş sorunlarının arttığı bölgelerde merkezi otoriteye yardımcı olmuştur. Ancak zaman içerisinde siyasi istikrarsızlıklar ve mali problemler nedeniyle müfettişlik kurumu sınırlı kalmıştır. Türkiye Cumhuriyet’inin kurulmasıyla tekrar kurumsallaşan Umumi Müfettişlikler, geçmişten devralınan mirasla daha sürekli ve kapsamlı hale getirilmiştir. Bu bağlamda kurulan müfettişlikler arasında Üçüncü Umumi Müfettişlik ve ilk müfettişi Hasan Tahsin Uzer’in Kars’a yönelik gözlem ve uygulamaları, bu dönüşümün en iyi örneğini sunmaktadır. Kars’ın Sovyet Rusya sınırında bulunması geçmişte de kırk yıl Rus işgalinde kalması güvenlik, idari denetim ve devlet otoritesinin güçlü hale getirilmesi bakımından stratejik bir alan olarak görülmüştür. Bu durum her anlamda yoğun bir denetim ve yönlendirme ihtiyacını da ortaya çıkarmıştır. 1935-1939 yılları arasında Kars’ta yürütülen çalışmalar idari, mali, sağlık, kültürel ve teknik anlamda artarak devam etmiş ancak mali yetersizliklerle kısmen duraksamıştır. Hayvanlığının bölge ekonomisindeki etkinliği göz önüne alındığında talepler büyük ölçüde giderilememiş, su, elektrik ve şehircilik projeleri ise merkezi bütçedeki yetersizlikler nedeniyle karşılıksız kalmıştır. Uzer’in raporları doğrultusunda kültürel ve eğitsel projelere dikkat çekilere Kars’ın ülkenin en doğusunda yer almasını avantaja çevirme yollarını aranmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Devlet Yönetimi
• Erken Cumhuriyet Dönemi
• Kars
• Tahsin Uzer
• Üçüncü Umumi Müfettişlik

THE GENERAL INSPECTORATE AS A MECHANİSM OF STATE CONTROL İN THE EARLY TURKİSH REPUBLİC: A CASE STUDY OF THE THİRD GENERAL INSPECTOR TAHSİN UZER İN KARS

Öz

The inspectorate system, which emerged in the late Ottoman period, arose as a result of the administration's efforts to increase its control over the provinces. Where the classical administration proved insufficient, direct intervention through inspectors was preferred. This practice, which became more systematic, especially during the reign of Abdul Hamid II, assisted the central authority in regions where security and public order problems increased. However, over time, political instability and financial problems limited the scope of the inspectorate institution. With the establishment of the Republic of Turkey, the General Inspectorates were re-institutionalized, building upon the legacy of the past to become more permanent and comprehensive. In this context, the observations and practices of the Third General Inspectorate and its first inspector, Hasan Tahsin Uzer, in Kars, provide the best example of this transformation. Kars' location on the border with Soviet Russia, and its forty-year occupation by Russia, made it a strategically important area in terms of security, administrative control, and strengthening state authority. This situation created a need for intense control and guidance in every sense. Between 1935 and 1939, the work carried out in Kars continued to increase in administrative, financial, health, cultural, and technical aspects, but was partially halted due to financial shortcomings. Given the effectiveness of livestock farming in the region's economy, demands were largely unmet, and water, electricity, and urban development projects remained unfunded due to insufficient central budget resources. Following Uzer's reports, attention was drawn to cultural and educational projects, and ways were sought to leverage Kars's location in the far east of the country.

Anahtar Kelimeler

• State Control
• Early Republican Period
• Kars
• Tahsin Uzer
• Third General Inspectorare

Kaynakça

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA)
2. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Resmî Gazete
3. Aktaş, Akın. Hasan Tahsin Uzer Döneminde Üçüncü Umumi Müfettişliği ve Doğu Gazetesi. Ed: Oktay Karaman, Ankara: Gece Kitaplığı, 2022.
4. Aldan, Mehmet. “Tahsin Uzer”, Türk İdare Dergisi. 377 (1987): 225-258.
5. Atlı, Cengiz, Kars Halkevleri ve Faaliyetleri, Konya: Salkımsöğüt Yayınevi, 2013.
6. Atuk, M. Volkan. “İran Şahı Rıza Pehlevi’nin Türkiye Ziyareti”, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi. 17/35 (2017): 219-247.
7. Aydın, Harun. “Tahsin Uzer’in Üçüncü Umumi Müfettişliği Dönemi’nde Ağrı”, Journal of Atatürk, 12/2 (2023): 31-37.
8. Aydoğan, Erdal. “Üçüncü Umumi Müfettişliğinin Kurulması ve III. Umumi Müfettiş Tahsin Uzer’in Bazı Önemli Faaliyetleri”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi. 33/34 (2004): 1-14.

9. Başkaya, Muzaffer. “Üçüncü Umum Müfettişliğin Kuruluşu ve Trabzon’un Sorunlarının Çözümü Adına Yapılan Hamleler”, Journal Of Social, Humanities and Administrative Sciences. 7/44 (2021): 1653-1665.
10. Bostancı, Mustafa. “Ermeni Meselesinde Şarki Anadolu Islahatının Yeri ve Ali Kemal’in Islahata Dair Görüşler”, Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi. 12/23, (2016): 113-136.
11. Burgaç, Murat. Türkiye’de Umumi Müfettişliklerin Kurulması ve Trakya Umumi Müfettişliği. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2013.
12. Çavuşoğlu, Tutku. “Bir Mülkileşme Stratejisi Olarak Umumi Müfettişlik”, Sinop Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi E- Dergisi, 3/1 (2023): 77-98.
13. Gözübüyük, Şeref. Kili, Suna. Türk Anayasa Metinleri (Senedi İttifaktan Günümüze). Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1985.
14. Greene, Francis Vinton. 93 Harbi Tüm Cepheleriyle 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı. Çev: Sebahattin Şenol, Muhammet Şeviker, İstanbul: İz Yayıncılık, 2018.
15. Gümüşoğlu, Firdevs. Sözlü ve Yazılı Belgeler Işığında Cılavuz Köy Enstitüsü. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2017.
16. İnönü, İsmet. Defterler (1919-1973). I, Haz: Ahmet Demirel, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2008.
17. Karaca, Ali. Anadolu’da Islahat ve Ahmet Şakir Paşa 1838-1899. İstanbul: Eren Yayıncılık, 1993.
18. Karaca, Erdem. “Ahmet Ağaoğlu’nun Kaleminden Şarki Anadolu Islahatı (1913-1914)”, Gazi Akademik Bakış, 3/6, (2010): 15-26.
19. Karakulak, Mesut. 93 Harbi. İstanbul: Kronik Yayınları, 2025.
20. Kılıç, Engin Çağdaş. “Devletin Taşradaki Eli: Umumi Müfettişlikler”, Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi. 11/21 (2015): 83-110.
21. Koçak, Cemil. Umumi Müfettişlikler (1927-1952). İstanbul: İletişim Yayınları, 2003.
22. Kopar, Metin. Türkiye’de Sağlık Sistemi ve Salgın Hastalıklarla Mücadele (1920-1938). Adıyaman: İksad Yayınevi, 2021.
23. Özbay, Burcu. Dördüncü Umumi Müfettişlik (1936-1952). İstanbul: Yeditepe Akademi, 2022.
24. Özkal, İbrahim. “Üçüncü Umumi Müfettişliğinin Kurulması ve Üçüncü Umumi Müfettişi Tahsin Uzer’in Iğdır ile İlgili Yaptığı Çalışmalar”, Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 13/35 (2024): 1-17.
25. Öztürk, Saygı. İsmet Paşa’nın Kürt Raporu. İstanbul: Doğan Kitap, 2019.
26. Saatçı Ata, Meltem Begüm. “Vilayat-ı Selase Müfettişlikler Faaliyetlerinin Tercüman Gazetesine Yansıması”, Tarih Okulu Dergisi. 8/22, (2015): 251-268.
27. Sağlık Hizmetlerinde 50 Yıl. Ankara: Ay Yıldız Matbaası, 1973.
28. Şahin, Mustafa. Hasan Tahsin Uzer’in Hayatı, İdari ve Siyasi Faaliyetleri. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2015.
29. Şahin, Turhan. Öncesiyle ve Sonrasında 93 Harbi. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1988.
30. Şirokorad, A.B. Osmanlı-Rus Savaşları. İstanbul: Selenge Yayınları, 2013.
31. Tansel, Selahattin. 93 Seferi 1877 Harbinin Sebepleri. Ankara: Doğuş Matbaası, 1943.
32. Tilbe, Özgür. İskefiyeli, Zeynep. “Makedonya Meselesinde Osmanlı Devleti’nin Dış Basındaki Sesi: Rumeli Umumi Müfettişi Hüseyin Hilmi Paşa”, Çeşm-i Cihan: Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi. 4/2 (2017): 27-48.
33. Türkmen, Zekeriya. Vilayet-i Şarkiye (Doğu Anadolu Vilayetleri) Islahat Müfettişliği 1913-1914. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2006.
34. Umumi Müfettişler Toplantı Tutanakları-1936. Haz: Bülent Varlık, Ankara: Dipnot Yayınları, 2010.
35. Uzer, Tahsin. Makedonya Eşkıyalık Tarihi ve Son Osmanlı Yönetimi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1987.
36. Yarcı, Güler. “Osmanlı Diplomasisinde Makedonya Meselesi (1876-1913)”, Elektronik Siyaset Bilimi Araştırmaları Dergisi. 4/1 (2013): 76-114.
37. Yücebaş, Ferit. Doğu ve Güneydoğu’da Cumhuriyet Hükümetlerinin Temsiliyet Mekanizması: Birinci Umumi Müfettişlik (1927-1952). Ankara: Gece Kitaplığı, 2021.