HİTİT SARAY VE TAPINAKLARINDA BİR GÖREVLİ: AVLU TEMİZLEYİCİSİ (LÚKISAL.LUH)

Öz

MÖ. II. binyıl Anadolu’sunda büyük bir imparatorluk kurmuş olan Hititler, bölgenin siyasi, sosyo-kültürel ve dini hayatında etkin bir rol oynamıştır. Hititler ile ilgili bilgilere, onların miras olarak bıraktıkları çivi yazılı metinler sayesinde ulaşılabilmektedir. Hititçenin yanı sıra farklı dillerde birçok kelimenin geçtiği bu belgeler; Hititlerin siyasi, ekonomik, dini, hukuki vb. hayatı hakkında bilgiler vermektedir. Bu metinlerde yer alan kelimelerden birisi; “avlu temizleyicisi” olarak zikredilen Sumerce LÚKISAL.LUH sözcüğüdür. Avlu temizleyicisi, saray ve tapınak teşkilatı içerisinde önemli bir görevli olarak kayıtlarda geçmektedir. İdari işleyişin ve dini hayatın kayda değer bir parçası olup; mekânsal düzenin sağlanması ve işleyişin sistemli bir şekilde devam etmesi açısından belirleyici roller üstlenmişlerdir. Ayrıca belgelerde, yaya ve arabalı savaşçıların avlu temizleyiciliği görevini üstleneceklerine dair bilgiler yer almaktadır. Hukuki bağlamda ise, mahkeme kayıtlarında avlu temizleyicisi kimi zaman olayın faili, kimi zaman ise olayla ilişkili bir kimse olarak kaydedilmektedir. Avlu temizleyicileri yalnızca fiziksel temizlikten sorumlu olmayıp, aynı zamanda ritüel saflığın korunmasıyla da ilişkilidir. Metinlerde çok fazla ön plana çıkmasalar da, Hitit dini ve idari yapılanmasındaki işleyiş ve sürekliliği sağlayan kişilerdir.

Anahtar Kelimeler

• Hitit
• LÚKISAL.LUH
• Saray
• Tapınak
• Avlu Temizleyicisi

An Official in the Hittite Palaces and Temples: Courtyard Sweeper (LÚKISAL.LUH)

Öz

The Hittites, who established a great empire in Anatolia during the second millennium BCE, played an influential role in the political, socio-cultural, and religious life of the region. Information about the Hittites is primarily obtained through the cuneiform texts they left behind as a legacy. These documents, which contain numerous words in various languages in addition to Hittite, provide insights into the political, economic, religious, and legal aspects of Hittite society. One of the terms attested in these texts is the Sumerian word LÚKISAL.LUH, referring to the “courtyard sweeper.” The courtyard sweeper appears in records as an important official within the palace and temple organization. As a significant component of both administrative functioning and religious life, these individuals assumed decisive roles in maintaining spatial order and ensuring the systematic continuity of institutional operations. Furthermore, the documents indicate that both infantrymen and chariot warriors could be assigned the duty of courtyard sweeping. In a legal context, court records occasionally identify the courtyard sweeper either as the perpetrator of an incident or as a person associated with it. Courtyard sweepers were not solely responsible for physical cleanliness but were also connected with the preservation of ritual purity. Although they do not frequently appear in the texts, they were key figures in sustaining the functioning and continuity of the Hittite religious and administrative structure.

Anahtar Kelimeler

• Hittite
• LÚKISAL.LUH
• Palace
• Temple
• Courtyard Sweeper

Kaynakça

1. Alp, Sedat. Beiträge zur Erforschung des Hethitischen Tempels, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1983.
2. Bawanypeck, Daliah ve Görke, Susanne. “Das Festritual für den Wettergott der Wiese”, T. Richter-D. Prechel-J. Klinger (ed.), Kulturgeschichten Altorientalische Studien für Volkert Haas zum 65. Geburtstag. 29-50. Saarbrücken: Saarbrücker Druckerei und Verlag, 2001.
3. Beckman, Garry. Hittite Diplomatic Texts, Atlanta: Scholars Press, 1999.
4. Beckman, Garry. “Temple Building among the Hittites”, Alter Orient und Altes Testament 366, (2010): 71 89.
5. Cammarosano, Michele. Hittite Local Cults, Atlanta: SBL Press, 2018.
6. Dardano, Paola. Die Hethitischen Tontafelkataloge aus Hattuša (CTH 276-282), StBoT 47, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2006.
7. Demirel, Serkan. “Hititçe Çivi Yazılı Metinlerde Geçen Tapınak Görevlileri”, Karadeniz Teknik Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 4/1, (2024): 1-13.
8. Devecchi, Elena. Trattati Internazionali Ittiti, Brescia: Paideia Editrice, 2015.

9. Friedrich, Johannes. Kurzgefaßtes Hethitisches Wörterbuch, Heidelberg: Universitätsverlag, 1991.
10. Goetze, Albrecht. “The Archive of Attã from Nippur”, Journal of Cuneiform Studies 18/4, (1964): 102-113.
11. Groddek, Detlev. Hethitische Texte in Transkription KBo 54, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2010.
12. Groddek, Detlev, Hagenbuchner, Albertine ve Hoffmann, Inge. Hethitische Texte in Transkripiton, VS NF 12, DBH 6, Dresden: Verlag der TU Dresden, 2002.
13. Güterbock, Hans G. ve van den Hout, Theo P. J. The Hittite Instruction for the Royal Bodyguard, Chicago: The Oriental Institute, 1991.
14. Haas, Volkert. Geschichte der Hethitischen Religion, Leiden: Brill, 1994.
15. hethiter.net/: CTH 716.1, 2015, F. Fuscagni (ed.), (Portal Mainz, Erişim Tarihi: 27.01.2026).
16. hethiter.net/: CTH 414.1, 2015, S. Görke (ed.), (Portal Mainz, Erişim Tarihi: 27.01.2026).
17. Hoffner, Harry A. “An English-Hittite Glossary”, Revue Hittite et Asianique 25, (1967): 7-99.
18. Karauğuz, Güngör. Boğazköy ve Ugarit Çivi Yazılı Belgelerine Göre Hitit Devletinin Siyasi Antlaşma Metinleri, Konya: Çizgi Kitabevi, 2002.
19. Kırçıl, Z. Nihan. “Çiviyazılı Belgelerde Geçen (NA4)hekur Pirwa Üzerine Bir İnceleme”, Colloquium Anatolicum 20, (2021): 83-96.
20. Kitchen, Kenneth A. ve Lawrence, Paul J. N. Treaty, Law and Covenant in the Ancient Near East, Part 1, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2012.
21. Masalcı Şahin, Gülgüney. Hititlerde Müzik, Müzik Aletleri ve Müzisyenler, Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları, 2020.
22. McMahon, Gregory. The Hittite State Cult of the Tutelary Deities, Chicago: The Oriental Institute, 1991.
23. Miller, Jared L. Royal Hittite Instructions and Related Administrative Texts, Atlanta: Society of Biblical Literature, 2013.
24. Pecchioli Daddi, Franca. Mestieri Professioni e Dignita Nell’Anatolia Ittita, Roma: Edizioni Dell’Ateneo, 1982.
25. Singer, Itamar. “Hout, Th. van den- Der Ulmitešup-Vertrag. Eine prosopographische Untersuchung”, Bibliotheca Orientalis LIV, (1997): 416-423.
26. Taggar-Cohen, Ada. Hittite Priesthood, Heidelberg: Universitätsverlag Winter, 2006.
27. Tani, Nicoletta. “Osservazioni Sui Processi Ittiti Per Malversazione”, Studie e Testi II, (1999): 167-192.
28. The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD), M. Civil, I. J. Gelb, A. L. Oppenheim, E. Reiner (ed.), Vol.8/K, 1971.
29. Ünal, Ahmet. Hititçe-Türkçe Türkçe-Hititçe Büyük Sözlük Hattice, Hurrice, Hiyeroglif Luvicesi, Çivi Yazısı Luvicesi ve Palaca Sözcük Listeleriyle Birlikte, Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları, 2016.
30. van den Hout, Theo. Der Ulmitešup-Vertrag Eine prosopographische Untersuchung, StBoT 38, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 1995.
31. Weeden, Mark. “Hittite Scribal Schools Outside of Hattusa?”, Altorientalische Forschungen 38, (2011): 116-134.
32. Werner, Rudolf. Hethitische Gerichtsprotokolle, StBoT 4, Wiesbaden: Otto Harrassowitz Verlag, 1967.
33. Witt, Michaela. “KBo 54.134”, R. Fischer, D. Groddek ve H. Marquardt (ed.), Hethitologie in Dresden Textbearbeitungen Arbeiten zur Forschungs- und Schriftgeschichte, DBH 35. 171-204. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2011