ASUR DEVLETİ’NDE VEKİL KRALLIK: GÜÇ, RİTÜEL VE GEÇİCİ İKTİDAR

Öz

Vekil krallık, özellikle Mezopotamya tarihinde dikkat çeken benzersiz bir yönetim ve dini ritüel uygulamasıdır. Bu sistem, kralın hayatını tehdit eden bir kehanet ya da astrolojik işaretin ortaya çıkması durumunda uygulanırdı. Eski Mezopotamyalılar, gökyüzü olaylarını tanrısal mesajlar olarak yorumlar ve bu işaretlerin krallık üzerinde olumsuz etkiler doğurabileceğine inanırlardı. Kehanet veya olumsuz bir işaret belirdiğinde, kral tahtını geçici olarak bir “vekil krala” devrederdi. Ardından “Çiftçi” lakabını alır ve iktidarını perde arkasından sürdürürdü. Vekil kral hem simgesel hem fiziksel olarak krallık görevlerini üstlenirdi. Bu şekilde, kötü kehanetlerin gerçek krala değil, vekil krala zarar vermesi amaçlanırdı. Kehanetin süresi dolduğunda vekil kral ortadan kaldırılırdı. Bu genellikle onun öldürülmesiyle sonuçlanırdı. Bu ritüelin ardından gerçek kral, arınma törenlerine tabi tutulur, tanrılarla ilişkisi yeniden düzenlenir ve tahtına geri dönerdi. Bu uygulama dini açıdan bakıldığında, tanrılarla olan ilişkiyi düzene sokmak, öfkeyi yatıştırmak yapılırdı. Siyasi olarak ise, kralın kutsal meşruiyetini korumak ve halk arasında panik yaratmadan bir tür “kriz yönetimi” sağlamak hedeflenirdi.

Anahtar Kelimeler

• Mezopotamya
• Asur Devleti
• Kehanetler
• Vekil Krallık

Substitute Kingship in the Assyrian State: Power, Ritual and Temporary Authority

Öz

Surrogate kingship is a unique administrative and religious ritual practice, particularly notable in Mesopotamian history. This system was implemented in the event of a prophecy or astrological sign that threatened the king's life. Ancient Mesopotamians interpreted celestial events as divine messages and believed that these signs could have negative effects on the kingdom. When a prophecy or negative sign appeared, the king would temporarily hand over his throne to a "surrogate king." He would then take on the title "Farmer" and maintain his power from behind the scenes. The surrogate king assumed the duties of kingship both symbolically and physically. In this way, the evil omens were intended to harm the surrogate king, not the true king. When the prophecy expired, the surrogate king was removed, usually resulting in his death. Following this ritual, the true king would undergo purification ceremonies, his relationship with the gods would be restored, and he would return to his throne. From a religious perspective, this practice was intended to regulate relations with the gods and appease their anger. Politically, the aim was to protect the sacred legitimacy of the king and to provide a kind of “crisis management” without creating panic among the people.

Anahtar Kelimeler

• Mesopotamia
• Assyria
• Prophecies
• Substitute Kingship

Kaynakça

1. Ambos, Claus. “Rites of Passage in Ancient Mesopotamia: Changing Status by Moving through Space: Bit rimki and the Ritual of the Substitute King”. (ed.) C. Ambos ve L. Verderame, Alla Rivista Degli Studi Orientali Nuova Serisi. Roma, 2013, 39-54.
2. Akyüz, Faruk ve Koray Toptaş. “Yeni Asur imparatorluğu: Savaşın Kralları”, (ed.) L.G. Gökçek, E. Yıldırım, Eski Mezopotamya’nın Siyasi Tarihi. İstanbul: Değişim Yayınları, 2020, 195-244.
3. Bahar, Hasan. Eskiçağ Uygarlıkları. Konya: Kömen Yayınları, 2010.
4. Balkaya, Tuncer. “Hurri-Mitanni Devleti”. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2009.
5. Baysal, A. Selim. “Asur ve Babil Astrolojisinde Gök Olaylarının Yorumlanışı Üzerine Bir Değerlendirme”. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 66 (2018): 403-414.
6. Beaulieu, P. Alain. “World Hegemony, 900-300 BCE”. (ed.) D. C. Snell, A Companion to the Ancient Near East, Blackwell Publishing, 2005, 48-62.
7. Belli, Oktay. “Nairi-Hubuskia Ülkesi Araştırmaları”. I. AST, İstanbul, (1983): 221-227.
8. Bezold, Carl. Catalogue of the Cuneiform Tablets in the Kouyunjjk Collection of the British Museum, 1889.

9. Bertman, Stephen. Handbook to Life in Ancient Mesopotamia. New York: Library of Congress Catalogingin-Publication Data, 2003.
10. Black, Jeremy ve Green, Anthony. Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia. London: British Museum Press, 1992.
11. Bryce, Trevor. Life and Society in the Hittite World. Oxford University Press, 2002.
12. Bottero, Jean. Mezopotamya (Yazı, Akıl ve Tanrılar). (çev. Mehmet Emin Özcan-Ayten Er), Ankara: Dost Kitabevi, 2012.
13. Clay, A. Tobias. The Empire of the Amorites. New Haven: Yale University Press, 1919.
14. Çelebi, Nurgül. “Sin Kültünde Ay Tutulmasının Politik ve Dinî Etkileri Üzerine Bir Değerlendirme”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 33 (2023): 433-454.
15. Ceylan, Alpaslan. Doğu Anadolu Araştırmaları Erzurum-Erzincan-Kars-Iğdır (1998 2008). Erzurum: Güneş Vakfı, 2008.
16. Dilek, Yeşim. Eski Mezopotamya Dini Ritüeller ve Kullanılan Objeler. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2019. Elayi, Josette. Asurlular (Antik Çağın İlk İmparatorluğu). (çev. Ayşen Sarı), İstanbul: Kronik Yayınları, 2023.
17. Erdem, Fatih. “Eski Mezopotamya’da Kehanet Geleneği”. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Denizli: Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2020.
18. Frankfort, Henri. Kingship and the Gods. A Study of Ancient Near Eastern Religion as the Integration of Society & Nature. Chicago, IL: The University of Chicago Press, 1948.
19. Gabbay, Uri. “Drums, Hearts, Bulls, and Dead Gods: The Theology of the Ancient Mesopotamian Kettledrum”. Journal of Ancient near Eastern Religions, 18, (2018): 1–47.
20. Gelb, Ignace J. vd. (ed.), The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago. Volume 2, B, Chicago: The Oriental Institute of the University of Chicago, 1965.
21. Glassner, J. Jacques. Mesopotamian Chronicles. Atlanta: Society of Biblical Literature, 2004.
22. Gray, John. “Royal Substitution in the Ancient Near East”. Palestine Exploration Quarterly, 87:2 (1955): 180-182.
23. Grayson, A. Kirk. Assyrian Rulers of the Early First Millennium BC II (1114- 859). Toronto: University of Toronto Press, 1991.
24. Günaltay, Şemsettin. Yakın Şark (Elam ve Mezopotamya). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1937.
25. Günbattı, Cahit. Kültepe Kaniş, Anadolu’da İlk Yazı, İlk Belgeler. Kayseri: Kayseri Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 2017.
26. Günaşdı, Yavuz. “Karasu Havzasındaki Tarihi ve Arkeolojik Veriler”. (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2013.
27. Günaşdı, Yavuz. “Geçitler Ülkesinde Önemli Bir Urartu Kalesi: Avnik”. TÜBA-AR, 19 (2016): 113-135.
28. Hrouda, Barthel. Mezopotamya. (çev. Zehra A. Yılmazer), İstanbul: Alfa Yayıncılık, 2016.
29. Hunger, Hermann ve Pingree, David. Astral Sciences in Mesopotamia. Leiden: Brill. 1999.
30. Hunger, Hermann. Astrological Reports to Assyrian Kings, State Archives of Assyria. Volume VIII, Helsinki University Press, 1992.
31. İplikçioğlu, Bülent. Eskiçağ Tarihinin Ana Hatları I. İstanbul: Marmara Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Basımevi, 1990.
32. Jursa, Michael. Babilliler. (çev. Firuzan G. Gerhold). İstanbul: Alfa Yayınları. 2017.
33. Kılıç, Yusuf ve Yılmaz, Cemal. “Amarna Çağı ve Asur’un Yükselişi (Orta Asur Dönemi: MÖ 1500-1000)”. (ed.) L.G. Gökçek, E. Yıldırım, Eski Mezopotamya’nın Siyasi Tarihi. İstanbul: Değişim Yayınları, 2020, 149193.
34. Kınal, Füruzan. “Khorsabad Kral Listesi ve Kronoloji”. Belleten, 166 (1978): 171-200.
35. Kirschbaum, Eva C. Asurlular. (çev. Aslı Yarbaş), İzmir: İlya Yayınları, 2004.
36. Kuiper, Kathleen. Mesopotamia: the World’s Earliest Civilization. New York: Britannica Educational Publishing, 2011.
37. Kuhrt, Amelie. Eski Çağ’da Yakındoğu Yaklaşık M.Ö. 3000-330: I.II. (çev. Dilek Şendil), İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2017.
38. Labat, Rene. “Le Sort Des Substituts Royaux En Assyrie Au Temps Des Sargonides”. Revue d'Assyriologie et d'archéologie orientale , Vol. 40, No.3/4 (1945-1946): 123-142.
39. Lambert, Wilfred. G. “A Part of the Ritual for the Substitute King”. Archiv für Orientforschung 18 (19571958): 109-112.
40. Leick, Gwendolyn. Historical Dictionary of Mesopotamia. Lanham: The Scarecrow Press, 2003.
41. Leichty, Erle. “Esarhaddon, King of Assyria”. (ed.) J.M. Sasson, Civilizations of the Ancient Near East, Massachusetts: Hendrickson Publishers, 1995, 949-958.
42. Linssen, Marc. J. H. The Cults of Uruk and Babylon. Leiden: Brill, 2004.
43. Liverani, Mario. Assyria: The Imperial Mission. Eisenbrauns, 2017.
44. Luckenbill, D. David. Ancient Records of Assyria and Babylonia I. Chicago: Univ. of Chicago Press, 1926.
45. Memiş, Ekrem. Eskiçağda Mezopotamya: (En Eski Çağlardan Asur İmparatorluğu’nun Yıkılışına Kadar). Bursa: Ekin Yayınevi, 2007.
46. Memiş, Ekrem ve Bülbül, Cemil. Amurrular: Araplar’ın En Eski Ataları. Elazığ: Fırat Üniversitesi, 2012.
47. Melville, Sarah C. “The Role of Rituals in Warfare during the Neo-Assyrian Period”. Religion Compass, 10/9 (2016): 219–229.
48. Mieroop, Marc. V. D. Antik Yakındoğu’nun Tarihi (M.Ö. 3000-323). (çev. Sinem Gül), Ankara: Dost Kitabevi, 2006. Nissinen, Martti. References to Prophecy in Neo-Assyrian Sources. State Archives of Assyria Studies, Helsinki: Neo-Assyrian Text Corpus Project, 1998.
49. Nişancı, Betül. “Sargonitler Devrin'de Askeri ve Siyasi Olaylar (M.Ö. 722-626)”. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2019.
50. Oates, Joan. Babil. (çev. Fatma Çizmeli), Ankara: Arkadaş Yayınevi, 2015.
51. Özgül, Oktay. “Eskiçağda (Yukarı) Aras Vadisi”. (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü 2011.
52. Özgül, Oktay. “Erzurum’da Stratejik Bir Urartu Kalesi: Tepeköy (Pir Ali Baba)”. Tüba-Ar, 19, (2016): 137-157.
53. Özgül, Oktay, Günaşdı, Yavuz ve Nişancı, Betül. (2022). “Sargonidler Devri (MÖ 722-626) Babil Seferleri”. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(3), 1234-1253.
54. Pollock, Susan. Ancient Mesopotamia: the Eden that Never Was. Cambridge: Cambridge University Press, 1999.
55. Ponchia, Simonetta. “Mountain Routes in Assyrian Royal Inscriptions (Part I)”. Kaskal: Rivista di storia, ambienti e culture del Vicino Oriente Antico, Padova, (2004): 139-177.
56. Parpola, Simo. Letters from Assyrian and Babylonian Scholars (State Archives of Assyria, Helsinki: NeoAssyrian Text Corpus Project, 1993.
57. Radner, Karen. “How Did the Neo-Assyrian King Perceive His Land and İts Resources?”. Rainfall and Agriculture in Northern Mesopotamia, (ed.) R.M. JAS, (2000): 233-246.
58. Radner, Karen. Ancient Assyria A Very Short Introduction. Oxford University Press, 2015.
59. Reiner, Erica vd. (ed.). The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago. Volume 11, N, Part I. Chicago: The Oriental Institute of the University of Chicago, 1980.
60. Rochberg, Francesca. The Heavenly.Writing Divination, Horoscopy, and Astronomy in Mesopotamian Culture. Cambridge University Press, 2004.
61. Roth, Martha T. vd. (ed.). The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago. Volume 12, P, Chicago: The Oriental Institute of the University of Chicago, 2005.
62. Saggs, H.W. Frederick. The Might That Was Assyria. London: Sidgwick & Jackson, 1984.
63. Salvini, Mirjo. Urartu Tarihi ve Kültürü. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2006.
64. Sevin, Veli. Yeni Asur Sanatı I Mimarlık, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1991.
65. Steele, John M. “Eclipse Prediction in Mesopotamia”. Archive for History of Exact Sciences, Vol. 54, No. 5 (2000): 421-454.
66. Tekin, Halil. Tarih Öncesinde Mezopotamya. Bilgin Kültür Sanat Yayınları, 2017.
67. Tuncel, Metin. “Fırat”. DİA,13, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 1996: 31-33.
68. Toptaş, Koray. Asarhaddon Asur Kralı, Babil Yöneticisi, Mısır Fatihi. Ankara: Berikan Yayınevi, 2021.
69. Verderame, Lorenzo. “The Substitute King (Šar Pūḫı): An Assyrian Ritual of the First Millennıum”, (ed.) Jens E. Braarvıg and Velızar Sadovskı, Ritual Texts and Contexts Philology, Pragmatics, and Cultural History, 2020, 195-210.
70. Yiğit, Turgut. Eski Mezopotamya Tarihi. Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları, 2020.
71. Walton, John. H. “The Imagery of the Substitute King Ritual in Isaiah’s Fourth Servant Song”. Journal of Biblical Literature, Vol. 122, No. 4 (2003): 734-743.
72. Wiggermann, F. A. Maria. Mesopotamian Protective Spirits the Ritual Texts. Siyx&Pp Publications Groningen, 1992.
73. Whiting, Robert M. “Amorite Tribes and Nations of Second-Milenium Western Asia”. Civilizations of the Ancient Near East, Vol. I.II. 2nd edition, New York, (2006): 1231-1242.