Geleneksel Sanatta Yapay Zekanın Sınırları: Levni Minyatürleri Üzerinden Bir Değerlendirme

Öz

Bu çalışma, Osmanlı minyatür sanatının önemli isimlerinden Lale Devri sanatçısı olarak bilinen Levni’nin eserlerini yapay zeka görsel üretim tabanlı modellerini kullanarak tekrar üretmeyi amaçlayan deneysel bir çalışmadır. Çalışmada yapay zeka görsel üretim tabanlı modelleri, Levni’nin tarzı, renk, kompozisyon, ışık, figür detayları gibi temel özelliklerini taklit etmeye yönelik olarak uygulamalı biçimde test edilmiştir. Elde edilen sonuçlar, yapay zeka görsel üretim modellerinin görselleştirme üzerinde belirli bir düzeyde başarılı olduğu gözlemlenmiştir. Fakat Levni’e ait özellikleri, estetiği, sembolik anlamları ve minyatür sanatına dair özellikleri tam olarak yansıtamamıştır. Bu durum, yapay zekanın geleneksel sanatları birebir yeniden üretmekten ziyade, onları desteklemek be dijital ortamda görünür kılmak için kullanılabilecek bir araç olduğunu ortaya koymaktadır. Çalışma genel olarak, yapay zekanın kültürel miras alanındaki potansiyelini göstermekte, eğitim, arşivleme ve analiz süreçlerinde yararlı olabileceğine işaret etmektedir. Bununla birlikte, insan yaratıcılığının ve sanatçının kişisel üslubunun yapay zeka tarafından tam olarak yeniden üretilemeyeceği sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Yapay zeka
• minyatür
• Levni
• prompt
• görselleştirme

THE LIMITS OF ARTIFICIAL INTELLEGENCE IN TRADITIONAL ART: AN EVALUATION THROUGH LEVNI'S MINIATURES

Öz

This study is an experimental work aiming to recreate the works of Levni, a prominent figure in Ottoman miniature art and known as an artist of the Tulip Era, using artificial intelligence-based visual generation models. In the study, AI visual generation models were tested practically to imitate Levni's fundamental characteristics such as style, color, composition, light, and figure details. The results showed that the AI visual generation models were successful to a certain extent in visualization. However, they could not fully reflect Levni's characteristics, aesthetics, symbolic meanings, and features of miniature art. This reveals that AI is a tool that can be used to support traditional arts and make them visible in the digital environment, rather than to reproduce them exactly. Overall, the study demonstrates the potential of AI in the field of cultural heritage, indicating its usefulness in education, archiving, and analysis processes. However, it concludes that human creativity and the artist's personal style cannot be fully reproduced by artificial intelligence.

Anahtar Kelimeler

• Artificial intellegence
• miniature
• Levni
• prompt
• visualization

Kaynakça

1. Adaş, B. E., Erbay, B. (2022). Yapay zeka sosyolojisi üzerine bir değerlendirme. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(1), s.326-337. hfps://doi.org/10.21547/jss.991383
2. Akmehmet Tezcan, K. (2015). Minyatürlerin sanat tarihi eği7minde kullanılması: Topkapı Sarayı Müzesi’ndeki Surname-i Hümayun örneği. Journal of Turkish Studies, 10(14), s.719-752. hfp://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.8647
3. And, M. (2014). Osmanlı tasvir sanatları 1: minyatür. Yapı Kredi Yayınları.
4. Arseven, C. E. (1956). Türk sanatı tarihi heykel ve oyma. 3. cilt 1. Fasikül. Milli Eğitim Yayınları.
5. Arslan, K. (2020). Eğitimde yapay zeka ve uygulamaları. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 11(1), s.71- 88. hfps://izlik.org/JA76ZX87TN
6. Aytar, O., Bayrak, T., Bilgiç, A. (2017). Osmanlı minyatür sanatında yönetim ilkeleri. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 59(59), s.136-146. hfp://dx.doi.org/10.16992/ASOS.12996
7. Bağcı, S., Çağman, F., Renda, G., Tanındı, Z. (2012). Osmanlı resim sanatı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
8. Başkan, S. (2014). Başlangıcından cumhuriyet dönemine kadar Türklerde resim. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.

9. Bozkurt. A. (2024). Üretken yapay zeka: Prompt yazma teknikleri. Medium. hfps://share.google/73TJ79NM6IEajImAf
10. Bozkurt, N. (2006). Nakkaş, TDV İslam Ansiklopedisi, Diyanet Vakfı Yayınları.
11. Deveci, M. (2022). Yapay zeka ile gerçekleştirilen sanat uygulamalarında görüntü üretimi. Uluslararası Sanat ve Sanat Eğitimi Dergisi, 22(9), s.45-71. hfp://dx.doi.org/10.29228/jiajournal.57891
12. Devellioğlu, F. (1986). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lügat. Aydın Kitabevi.
13. Dilmaç, S. (2024). Yapay zeka’nın yaratıcılığı üzerine bir tartışma. Atatürk Üniversitesi Yayınları, 30(53), s.240-252. hfps://doi.org/10.32547/artvision.1454216
14. Erickson. J. (2024, 4 Nisan). What is JSON? Oracle Türkiye. hfps://share.google/3JAAtT7jNvC3fHEFC
15. Ersoy, A. (1991). 18. yüzyılın minyatürleri ve 19. yüzyılda batı tarzı resme geçiş. İlgi Dergisi, 64, s.14-17.
16. Erzincan, A., Yıldız, N., Parlak, D., Türkmen, E., Evren, B., Arslan, M., Mercin, L. (2022). Türk minyatür sanatının tasarım bağlamında incelenmesi ve sofra seramiği yüzeyine yansımaları. Kütahya Dumlupınar Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Sanat Dergisi, 1(4), s.24-48.
17. Geçen, F., Çelikbağ, T. (2019). Nakkaş Levni’nin tek figürlü kadın minyatürlerinin plastik açıdan ele alınışı. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 99, s.294-304. http://dx.doi.org/10.29228/ASOS.39998
18. Gülpınar, Ş., Boyraz, B. (2024). Sanatın dijital çağda yeniden tanımlanması: yapay zeka perspektifinden bir inceleme. Yıldız Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(1), s.1-14. http://10.14744/ysbed.2024.00039
19. İlden, S. (2011). Levni imzalı insan resimlerinde figür anlayışı. Turkish Studies- International Periodial For The Languages, terature and History of Tuskish or Turkic, 6(1), s.1303-1315. hfp://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.1785
20. Kalaycı, M. S., Günay, E. (2024). Türk minyatür sanatında İslam öncesi ve sonrası etkileşimin izleri üzerine bir değerlendirme. Türk-İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(42), s.52-69. hfps://doi.org/10.29228/TIDSAD.77126
21. Kınık, M., Topaklı, A. (2012). Levni minyatürlerinde illüstrasyon, Akdeniz Sanat Dergisi, 5(10), s.71-85.
22. Kızrak, A. M., Bolat, B. (2018). Derin öğrenme ile kalabalık analizi üzerine detaylı bir araştırma, Bilişim Teknolojileri Dergisi, 11(3), s.263-286. hfps://doi.org/10.17671/gazibtd.419205
23. Konak, R. (2015). Minyatür sanatı bağlamında minyatür ve nakış kelimelerinin anlamına ilişkin bilgiler, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 19(1), s.227-238. hfps://izlik.org/JA68PJ79SH Kurtoğlu, S., Akengin, G. (2023). 15-16. yüzyıl Osmanlı dönemi minyatür sanatının incelenmesi ve disiplinler arası yaklaşımlarla güncel sanat pratiklerinde yorumlamaları, 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum Dergisi. 11(33), s.601-619.
24. Özaltın, N. F., Ölmez, N. F. (2011). Osmanlı dönemi minyatürlerinde el sanatlarından izler, Süleyman Demirel Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Hakemli Dergisi, 4(7), s.1-30. hfps://izlik.org/JA97GF85ZC
25. Özdal, M. A. (2024). 21. yüzyıl yapay zeka destekli resimlerde avrupa ve türk kültüründen izler, Kültür Araştırmaları Dergisi. 22(280), s.280-307. hfps://doi.org/10.46250/kulturder.1522646
26. Özdemir, A., Günay, M. (2025). Yapay zeka ve dijital sanat: Yaratıcılığın yeni ufukları. International Journal of Education Technology and Scientific Researches, 10(31), s.341-357. http://dx.doi.org/10.35826/ijetsar.790
27. Öztürk, K., Şahin, E. M. (2018). Yapay sinir ağları ve yapay zeka’ya genel bir bakış. Takvim-i Vekayi, 6(2), s.25-36.
28. Pakalın, Z. M. (1971). Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü. 3. Cilt. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
29. Renda, G. (1994). Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi. Cilt: 5, Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Ortak Yayını.
30. Yiğit, T. (2017). Enine boyuna yapay zeka, Düşünce Dünyasında Türkiz Dergisi. 8(43), s.13-26. hfps://izlik.org/JA44HZ96MG
31. Tahiroğlu Karakaş, R. (2024). Kadim minyatür sanatı ve Levni minyatürlerinde bulunan insan tasvirlerinde yenileşme izleri, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Güzel Sanatlar Sempozyumu, Van, (122-140).