Kentleşme Baskısının Kültürel Peyzaj Değişimi Üzerindeki Etkisi: Amasra Örneği

Öz

Kentleşme, çağdaş dönemin belirleyici bir sürecidir ve bunula birlikte peyzajı, toplumları, kültürel mirasın dokusunu yeniden şekillendirmektedir. Mekânsal dönüşümü hızlandıran kentleşme dinamikleri, somut ve somut olmayan miras üzerindeki baskıyı yoğunlaştırarak kültürel peyzajın sürdürülebilirliği üzerinde artan bir tehdit oluşturmaktadır. Amasra, tarih boyunca farklı uygarlıkların izlerini taşıyan ve zengin kültürel peyzaja sahip antik bir liman kentidir. Bu özelliğiyle, çok sayıda kültürel peyzaj öğesini bünyesinde barındıran bir kent olarak öne çıkmaktadır. Ancak son yıllarda, kentsel büyüme eğilimleri, plansız yapılaşma ve turizm faaliyetlerinin yarattığı baskılar nedeniyle Amasra’nın kültürel mirası sürdürülebilirliğini tehdit eden yoğun bir kentleşme baskısıyla karşı karşıya kalmaktadır. Bu çalışma, UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’nde yer alan tarihi Amasra kentinin, kültürel peyzaj değişiminin zaman içinde kentleşme baskısı altında nasıl etkilendiğini incelemeyi amaçlamaktadır. Alanın kentleşme süreci ve buna bağlı olarak kültürel peyzaj değişimi; literatür taraması, UNESCO’nun kültürel peyzajlara ilişkin değerlendirme yaklaşımı (UNESCO World Heritage Centre 2023) ile Burra Tüzüğü’nde (Australia ICOMOS 2013) tanımlanan kültürel önem (cultural significance) kavramsal çerçevesi ışığında estetik, sanatsal, tarih ve arkeoloji, bilimsel, sosyal ve kimlik değeri açısından değerlendirilmiş ve bu kapsamda, kültürel peyzajın korunmasına yönelik öneriler sunulmuştur. Bulgular, yoğun yapılaşma ve turizm odaklı dönüşümlerin tarihi ve kültürel dokunun bütünlüğünü kısmen bozduğunu göstermekte olup, sürdürülebilir koruma ve planlama stratejilerinin güçlendirilmesinin gerekliliğini ortaya koymaktadır. Çalışma, Amasra’nın kültürel peyzaj değerlerinin korunması ve geleneksel kent kimliğinin gelecek kuşaklara aktarılması için bütüncül bir yaklaşımın önemini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Amasra
• Kentleşme
• Kentleşme baskısı
• Kültürel peyzaj

The Impact of Urbanization Pressure on Cultural Landscape Change: The Case of Amasra

Öz

Urbanization is a defining process of the contemporary era, reshaping landscapes, societies, and the fabric of cultural heritage. Urbanization dynamics that accelerate spatial transformation pose an increasing threat to the sustainability of the cultural landscape by intensifying pressure on both tangible and intangible heritage. Amasra is an ancient port city that bears the traces of various civilizations throughout history and boasts a rich cultural landscape. With this feature, it stands out as a city that encompasses numerous elements of the cultural landscape. However, in recent years, Amasra's cultural heritage has faced intense pressures from urbanization, threatening its sustainability due to urban growth trends, unplanned construction, and the pressures created by tourism activities. This study aims to examine how the cultural landscape change of the historical city of Amasra, which is on the UNESCO World Heritage Tentative List, has been affected over time under the pressure of urbanization. The urbanization process of the area and the resulting cultural landscape change were evaluated in terms of aesthetic, artistic, historical and archaeological, scientific, social, and identity values in the light of literature review, UNESCO's approach to evaluating cultural landscapes (UNESCO World Heritage Centre 2023), and the conceptual framework of cultural significance as defined in the Burra Charter (Australia ICOMOS 2013), and within this scope, suggestions for the protection of the cultural landscape were presented. The findings indicate that intensive development and tourism-driven transformations have partially disrupted the integrity of the historical and cultural fabric, underscoring the need to strengthen sustainable conservation and planning strategies. The study emphasizes the importance of a holistic approach to preserving Amasra's cultural landscape values and transmitting its traditional urban identity to future generations.

Anahtar Kelimeler

• Amasra
• Urbanization
• Urbanization pressure
• Cultural landscape

Kaynakça

1. Aksu GA, Tağıl Ş, Musaoğlu N, Canatanoğlu ES, Uzun A (2022) Landscape ecological evaluation of cultural patterns for the İstanbul urban landscape. MDPI. 14(23). https://doi.org/10.3390/su142316030
2. Altuntaş A (2023) Sustainability and heritage conservation in landscape architecture: the case of Knidos, Muğla. Akdeniz University Journal of the Faculty of Architecture, 2(2):105-121. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3532173
3. Amasra Belediyesi (1970) Amasra Koruma İmar Planı (Ölçek: 1/1000) ve Raporu [Arşiv Belgesi]. Amasra Belediyesi Arşivi, Erişim Tarihi: 06.10.2025.
4. Amasra Belediyesi (1971) Amasra Revizyon İmar Planı (Ölçek: 1/1000) ve Raporu [Arşiv Belgesi]. Amasra Belediyesi Arşivi, Erişim Tarihi: 06.10.2025.
5. Amasra Belediyesi (1986) Amasra İmar Planı Ölçek (1/1000) ve Raporu [Arşiv Belgesi]. Amasra Belediyesi Arşivi, Erişim Tarihi: 06.10.2025.
6. Amasra Belediyesi (2025) Amasra Arkeolojik Sit Alanları İlave-Revizyon Koruma Amaçlı İmar Planı: Araştırma Raporu. Bartın, Türkiye, Erişim Tarihi: 06.10.2025.
7. Amasra Müze Müdürlüğü (2017) Amasra Tarihsel Gelişim Dönemleri. http://www.muze.gov.tr/tr/muzeler/amasra-muzesi, Erişim tarihi: 10.07.2017.
8. Antrop M (2004) Landscape change and the urbanization process in Europe. Landscape and Urban Planning, 67(1-4): 9-26. https://doi.org/10.1016/S0169-2046(03)00026-4

9. Arkun AK (2012) Ulus tarihi kent merkezi kültürel peyzaj öğelerinin değişimi ve dönüşümü. Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Peyzaj Mimarlığı Anabilim Dalı Doktora Tezi, Ankara.
10. Aslan S, Kiper P (2016) Kimlik ve bellek sorunu sarmalında kentler: Amasra kenti örneğinde fırsatlar ve tehditlerin değerlendirilmesi. İdealkent, 7(20): 881-905. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/466338
11. Australia ICOMOS (2013) The Burra Charter: The Australia ICOMOS Charter for Places of Cultural Significance. Australia ICOMOS. http://auralia.icomos.org
12. Aydemir Ç, Gül A (2024) Kırsal turizm değerlerinin görsel peyzaj kalite analizi ile değerlendirilmesi: Hisarardı Köy (Yalvaç-Isparta) örneği. GSI Journals Serie A: Advancements in Tourism Recreation and Sports Sciences, 7(1): 1-15. https://doi.org/10.53353/atrss.1298052
13. Bartın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü (2011) Bartın Kültür Varlıkları Envanteri. Bartın, Türkiye, Erişim Tarihi: 03.10.2025.
14. Berberoğlu N (2011) Amasra Koruma Amaçlı İmar Planını Esas Jeolojik-Jeoteknik-Jeofizik Etüt Raporu. Türkiye.
15. Bozkurt SG (2022) Kentleşmenin Safranbolu (Karabük)’nun kültürel peyzaj değişimi üzerindeki etkisinin incelenmesi. Journal of the Institute of Science and Technology, 12(1): 476-488. https://doi.org/10.21597/jist.977314
16. Burak N (2021) Amasra kale kenti: Ceneviz ticaret yolundaki Karadeniz surlu yerleşimleri bağlamında değerlendirilmesi ve koruma önerileri. İstanbul Teknik Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Mimarlık Anabilim Dalı Restorasyon Programı Doktora Tezi, İstanbul.
17. Cengiz B, Tekdamar DA, Seçkin G (2018) Amasra kalesi ve surlu yerleşim dokusunda kentsel kültürel ve arkeolojik mirasin sürdürülebilir gelişimi. Bartın University International Journal of Natural and Applied Sciences, 1(1): 29-42. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/515223
18. Dinh TD, Pham VM (2020) Studying urban expansion and landscape surrounding monuments for conservation the world cultural heritage in Hue City-view from GIS and remote sensing. In AUC 2019: Proceedings of the 15th International Asian Urbanization Conference, Vietnam. Singapore: Springer Singapore, pp. 317-331. https://doi.org/10.1007/978-981-15-5608-1_25
19. Eliasson I, Fredholm S, Knez I, Gustavsson E, Weller J (2023) Cultural values of landscapes in the practical work of biosphere reserves. Land, 12(3): 587. https://doi.org/10.3390/land12030587
20. Francini C, Rozochkina T (2024) Cultural heritage and urban development: embracing the historic urban landscape approach. In Cultural Heritage and Development in Fragile Contexts: Learning from the Interventions of International Cooperation in Afghanistan and Neighboring Countries. Cham: Springer Nature Switzerland, pp: 105-113. https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-54816-1_7
21. Fu L, Zhang Q, Tang Y, Pan J, Li Q (2023) Assessment of urbanization impact on cultural heritage based on a risk-based cumulative impact assessment method. Heritage Science, 11(1). https://doi.org/10.1186/s40494-023-01024-0
22. Grgić N, Popović D, Odobašić M, Kuzmanović D (2022) Historical and cultural impact on Banja Luka City (Bosnia and Herzegovina). In International Conference CITAA Cities Identity Through Architecture and Arts. Cham: Springer Nature Switzerland, pp: 187-197. https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-48517-6_14
23. Gülçin D (2020) Kültürel ekosistem hizmetlerinin sosyal medya verileri kullanılarak haritalanması: Datça yarımadası örneği. Turkish Journal of Forestry, 21(4): 407-416. https://doi.org/10.18182/tjf.808414
24. Kabataş E, Kiper T (2021) Kırsal yerleşimlerin doğal ve sosyo-kültürel peyzaj değerlerinin belirlenmesi: Kırklareli Kocayazı ve Kula Köyü örneği. Journal of the Institute of Science and Technology, 11(3): 2328-2341. https://doi.org/10.21597/jist.887921
25. Kapuci U, Cengiz C (2023) Arkeolojik peyzaj-turizm etkileşimi açısından kentsel kültürel mirasın sürdürülebilirliği: İznik Kenti örneği. GSI Journals Serie A: Advancements in Tourism Recreation and Sports Sciences, 6(1): 186-204. https://doi.org/10.53353/atrss.1216635
26. Li X, Zhou X, Weng F, Ding F, Wu Y, Yi Z (2024) Evolution of cultural landscape heritage layers and value assessment in urban countryside historic districts: The Case of Jiufeng Sheshan, Shanghai, China. Heritage Science, 12(1). https://doi.org/10.1186/s40494-024-01204-6
27. Liu J, Fang Y, Yan Q, Chen C (2023) Modern zoning plans versus traditional landscape structures: ecosystem service dynamics and interactions in rapidly urbanizing cultural landscapes. Journal of Environmental Management, 331: 117315. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2023.117315
28. Meteoroloji Genel Müdürlüğü (2025) İklim İstatistikleri: Bartın/Amasra İklim Verileri. Türkiye, Erişim Tarihi: 20.09.2025.
29. Nunta J, Sukolratanametee S (2015) The impact of urbanization on the physical environment of Lamphun's cultural landscape. The International Journal of Design in Society, 9(3):1. https://doi.org/10.18848/2325-1328/CGP/v09i03/38562
30. Ouyang X, Tang L, Wei X, Li Y, Tang L (2021) Spatial interaction between urbanization and ecosystem services in chinese urban agglomerations. Land Use Policy, 109. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2021.105587
31. Pantaloni M, Zucchini M, Zenobi G, Lodolini EM, Marinelli G, Minelli A, Neri D (2025) Sustainable management strategy to preserve Green infrastructure heritage. The traditional landscape of olive trees in the city of Ancona, Italy. Land Use Policy, 156: 107603. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2025.107603
32. Sakaoğlu N (1999) Çeşm-i Cihan Amasra. Tarih Vakfı Yurt Yayınları Yayınevi. 220s, İstanbul.
33. Shen J, Chou RJ (2021) Cultural landscape development integrated with rural revitalization: a case study of Songkou ancient town. Land, 10(4): 406. https://doi.org/10.3390/land10040406
34. Tekdamar D (2017) Tarihi ve arkeolojik mirasın sürdürülebilirliği bağlamında kültürel peyzaj koridorlarının planlanması ve tasarımı: Amasra örneği. Bartın Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Peyzaj Mimarlığı Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, Bartın.
35. Tekdamar K, Beyhan Mİ, Tekdamar DA (2025) Evaluation of urban furniture elements in historic Mardin 1st street in terms of urban identity. Düzce Üniversitesi Orman Fakültesi Ormancılık Dergisi, 21(2): 1-18. https://doi.org/10.58816/duzceod.1591368
36. Tunçer M (2014) Tarihi Çevre Yok Olurken: Amasra, Bergama, Kaş, Uçhisar Örnekleri. Alter Yayınları. 337s. Ankara.
37. Türkiye İstatistik Kurumu (2025) Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, İl ve İlçe Nüfusları 2024. TÜİK Veri Portalı, Türkiye, Erişim Tarihi: 20.09.2025.
38. Udeaja C, Trillo C, Awuah KG, Makore BC, Patel DA, Mansuri LE, Jha KN, Awuah KGB, Makore BCN, Patel D, Jha KN (2020) Urban heritage conservation and rapid urbanization: insights from surat, India. Sustainability, 12(6). https://doi.org/10.3390/su12062172
39. UNESCO World Heritage Centre (2023) Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention. Paris: UNESCO. https://whc.unesco.org/en/guidelines/
40. Uzunali A, Acar C (2023) Peyzaj mimarlığında estetik ve estetiğin sayısallaştırılması: karşılaştırmalı bir yöntem önerisi. Peyzaj Araştırmaları ve Uygulamaları Dergisi, 5(2): 32-41. https://doi.org/10.56629/paud.1406007
41. Wang S, Gu K (2020) Pingyao: the historic urban landscape and planning for heritage-led urban changes. Cities, 97: 102489. https://doi.org/10.1016/j.cities.2019.102489
42. Yang J (2022) Cultural site landscape value analysis and research on planning and design. International Journal of Education and Humanities, 4(2): 129-132. https://doi.org/10.54097/ijeh.v4i2.1614
43. Yıldırım B (2014) Antik liman kenti Amasra’nın koruma sorunları ve revitalizasyonu için öneriler. Karabük Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Mimarlık Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, Karabük.
44. Zhao X, Binti Che Amat R (2025) Application and evaluation of traditional garden culture in modern urban landscape design under the context of cultural sustainability. PLoS One, 20(5): e0324613. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0324613
45. Ziemeļniece A, Īle U, Janpavle I (2022) Urban pressures and the process of cultural landscape change. the example of The Lielupe River Valley. Rigas Tehniskas Universitates Zinatniskie Raksti, 18(1):148-155. https://doi.org/10.2478/aup-2022-0015