Cumhuriyet Dönemi Dini Mekân Peyzajlarında Odunsu Bitki Kullanımı: Büyük Çamlıca Cami Örneği

Öz

Yaşanabilir bir çevre oluşturmak ve biyolojik çeşitliliği korumak yalnızca ulusal değil, küresel bir sorumluluktur. Bu doğrultuda dünya ülkeleri, doğal kaynakları korumaya yönelik statüler ve hedefler geliştirmiştir. Türkiye’de statüler uluslararası koruma sistemleri ile benzerlik gösterse de korunan alanların tespit, tescil, onay ve yönetim süreçlerinde sorunlar yaşanmaktadır. Aynı alanın farklı mevzuatlara göre birden fazla statüde tanımlanması ve bu statülerin farklı kurumlarca yönetilmesi, uygulamada zorluklara yol açmaktadır. Bu çalışmada, öncelikle kuramsal bir çerçeve oluşturulmuş; ardından analiz-sentez süreciyle Avrupa Birliği çevre politikalarıyla uyumlu olarak uygulanan uluslararası koruma sistemleri ile Türkiye’deki koruma yaklaşımları karşılaştırılmıştır. Üç örnek korunan alan türü olan IUCN Kategori I.b kapsamında değerlendirilen Milli Park, Yaban Hayatı Geliştirme Sahaları, Ramsar Sözleşmesi kapsamında Ramsar Alanları üzerinden yasal, yönetsel ve uygulamaya dair çelişkiler tartışılmış; alanın yeri ile ilgili, alanın yapısı ile ilgili ve alanın gelişimi ile ilgili kriterler çerçevesinde değerlendirilmiştir. Alanın yeri ile ilgili kriterler; büyüklük, yer (konum), ulaşım başlıklarında değerlendirilmiştir. Alanın yapısı ile ilgili kriterler; korunan alanlarda incelenecek ekolojik kriterler çerçevesinde detaylandırılmış (doğallık, tehlike altında olma, yenilenemezlik, zenginlik, azlık enderlik, bütünlük, temsil yeteneği) başlıklarında, alanın gelişimi ile ilgili kriterler ise korunan alana gelen ziyaretçilerin alanın özellik ve karakteristiğini bozmadan barındıracak tesislerin yapılması, gerekli yerlerde koruma-kullanım dengesi gözetilerek yapılan planlama çalışmaları, alanın bakımı ve temizliği ile idari ve teknik personel çerçevesinde değerlendirilmiştir. Tabiatı ve Biyolojik Çeşitliliği Koruma Yasa Tasarısı’na da yer verilerek mevcut sorunların giderilmesine yönelik sonuç ve öneriler geliştirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Cami bahçesi
• Egzotik türler
• Odunsu bitkiler
• Peyzaj tasarımı

Woody Plant Use in the Landscapes of Religious Spaces in the Republican Period: The Case of Büyük Çamlıca Mosque

Öz

This study examines the woody plant taxa used in the landscape design of the Büyük Çamlıca Mosque, one of the symbolic architectural structures of the Republican period in Türkiye. Within the scope of the research, a comprehensive inventory of woody plant species was compiled through a complete enumeration approach; species origin, frequency distribution, and placement patterns were documented together with field observations. Diversity and dominance patterns between native and exotic species groups were evaluated using comparative Hill number-based rarefaction–extrapolation (R/E) analyses (q = 0, 1, 2); species richness, Shannon, and Simpson diversity measures were calculated with 95% confidence intervals. The results reveal that 72.7% of the total 44 identified woody taxa are of exotic origin and 27.3% are of native origin, with 62.7% of the 99,719 recorded individuals belonging to exotic species and 37.3% to native species. The exotic assemblage exhibited substantially higher values across all diversity metrics—species richness (qD = 32.50), Shannon (exp H' = 8.43), and Simpson (1/D = 5.51)-compared to the native assemblage (qD = 12.00; exp H' = 1.89; 1/D = 1.41, respectively). When combined with field observations, the analyses indicate that exotic species constitute the majority of individuals across the site and are deployed in extensive mass plantings, whereas native woody species are mostly represented by isolated individuals with limited distribution. The study emphasizes that plant selection in mosque and other religious landscapes should be regarded not merely as an aesthetic preference, but as a critical planning tool that simultaneously shapes spatial organization, cultural meaning, and ecological functionality.

Anahtar Kelimeler

• Mosque garden
• Exotic species
• Woody plants
• Landscape design

Kaynakça

1. Akkemik, Ü. (2018). Türkiye'nin doğal-egzotik ağaç ve çalıları. I. Orman Genel Müdürlüğü Yayınları.
2. Aronson, M.F.J., Piana, M.R., MacIvor, J.S., & Pregitzer, C.C. (2017). Management of plant diversity in urban green spaces. In A. Ossola & J. Niemelä (Eds.), Urban biodiversity: From theory to practice (pp. 101–120). Routledge.
3. Atasoy, N. (2002). Hasbahçe: Osmanlı kültüründe bahçe ve çiçek. Aygaz A.Ş.
4. Atasoy, N. (2016). İstanbul bahçeleri. In C. Yılmaz (Ed.), Büyük İstanbul tarihi (Cilt 4). İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları.
5. Barnagaud, J., Barbaro, L., Papaïx, J., Deconchat, M., & Brockerhoff, E. G. (2014). Habitat filtering by landscape and local forest composition in native and exotic New Zealand birds. Ecology, 95(1), 78–87. https://doi.org/10.1890/13-0791.1
6. Batuman, B. (2016). Architectural mimicry and the politics of mosque building: negotiating Islam and nation in Turkey. The Journal of Architecture, 21(3), 321–347. https://doi.org/10.1080/13602365.2016.1179590
7. Cami Planlama ve Tasarımı Kılavuzu. (2021). https://yonetimhizmetleri.diyanet.gov.tr/Documents/Cami+Planlama+ve+Tasarimi+Kilavuzu+2021.pdf , Erişim Tarihi: 20.04.2026.
8. Carvalho, R.L., Vieira, J., Melo, C., Silva, A.P., Brandão, R., & Viegas, I. (2022). Interactions between land use, taxonomic group and aspects and levels of diversity in a Brazilian savanna. Journal of Applied Ecology, 59(11), 2642–2653. https://doi.org/10.1111/1365-2664.14270

9. Chao, A., Gotelli, N.J., Hsieh, T.C., Sander, E.L., Ma, K.H., Colwell, R.K., & Ellison, A.M. (2014). Rarefaction and extrapolation with Hill numbers: a framework for sampling and estimation in species diversity studies. Ecological Monographs, 84(1), 45–67. https://doi.org/10.1890/13-0133.1
10. Clark, E. (2017). İslam medeniyetinde bahçe sanatı (Çeviri: E. Dolanbay & A. Yerinde). İnkılâb Yayınları. ISBN: 9786059555081.
11. Çamlıca Eğitim Kültür Vakfı. (2026). https://camlicaegitimkulturvakfi.com/katalog , Erişim Tarihi: 20.04.2026.
12. Çelik Turan, A., & Taşlı, T.C. (2022). Kültürel peyzajın kentsel yeşil sisteme etkisi hakkında bir değerlendirme: Amasya II. Bayezid Külliyesi örneği. Journal of Agricultural and Tourism Studies, 3(2), 114–127. https://doi.org/10.29228/jatos.64411
13. Çetin, Y., & Yayık, B. (2021). Tasavvuf düşüncesinde servi ağacı ve Türk-İslam sanatındaki yansımaları. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (100), 485–514. https://doi.org/10.34189/hbv.100.030
14. Çorbacı, Ö.L., Oğuztürk, T., & Ekren, E. (2022). Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Ahmet Erdoğan Cami peyzaj projesinin bitkisel tasarım açısından değerlendirilmesi. Artvin Çoruh Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 23(2), 63–78. https://doi.org/10.17474/artvinofd.1138442
15. Davis, P.H. (Ed.). (1965–1985). Flora of Turkey and the East Aegean Islands (Vols. 1–9). Edinburgh University Press.
16. Erdoğan, R., Oktay, H., & Selim, C. (2021). Tarihi çevre yenileme çalışmaları: Murat Paşa Cami örneği. Mimarlık Bilimleri ve Uygulamaları Dergisi, 6(1), 210–225. https://doi.org/10.30785/mbud.886207
17. Eyüpgiller, K.K. (2006). Türkiye'de 20. yüzyıl cami mimarisi. Mimarlık, (331), 20–27. http://www.mimarlikdergisi.com/index.cfm?sayfa=mimarlik&DergiSayi=48&RecID=1178
18. Fairchild Ruggles, D. (2008). Islamic gardens and landscapes. University of Pennsylvania Press.
19. Göker, P. (2020). Garden culture in Islamic civilization: a glance at the birth, development and current situation. International Journal of Humanities and Social Sciences, 14, 103–106. https://publications.waset.org/10011066/pdf
20. Gür, B.F. (2017). Sancaklar Mosque: displacing the familiar. International Journal of Islamic Architecture, 6(1), 165–193. https://doi.org/10.1386/ijia.6.1.165_1
21. Hazar, F. (2023). Ekolojik kent tasarımı ve inşâsında İslâm hukukunun rolü. İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 8(2), 484–511. https://doi.org/10.20486/imad.1375570
22. Hsieh, T.C., Ma, K.H., & Chao, A. (2016). iNEXT: an R package for rarefaction and extrapolation of species diversity (Hill numbers). Methods in Ecology and Evolution, 7(12), 1451–1456. https://doi.org/10.1111/2041-210X.12613
23. Karakaya Aytin, B., Ertin Tezgör, D.G., & Çay, R.D. (2021). Osmanlı bahçe sanatı yansımaları: II. Bayezid Külliyesi. Kocaeli Üniversitesi Mimarlık ve Yaşam Dergisi, 6(2), 983–1002. https://doi.org/10.26835/my.983645
24. Kueffer, C., & Kull, C.A. (2017). Nonnative species and the aesthetics of nature. In M. Vilà & P. E. Hulme (Eds.), Impact of biological invasions on ecosystem services (pp. 311–324). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-319-45121-3_20
25. Onay, B., & Bayazıt Solak, E. (2024). Manevi güzelliğin yeşil mirası: Cami bahçeleri ve kullanıcı memnuniyeti. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 61(2), 217–232. https://doi.org/10.20289/zfdergi.1377809
26. Reichmann, J. (2014). Grande Mosquée de Paris (Große Pariser Moschee). https://www.juergen-reichmann.de/europa/f/paris_5e_arrondissement_2/1400545/, Erişim Tarihi: 26.01.2026.
27. Sağlık, A., Yaman, B., & Öztekin, F. (2021). Peyzaj tasarım ve uygulamalarının İslamiyet’teki yeri ve önemi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8(1), 507–550. https://doi.org/10.51702/esoguifd.783249
28. Şentürk, E. (2024). İstanbul yeşil dokusunun mekânsal analizi ve ekolojik tasarım bağlamında irdelenmesi (Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul.
29. Tafliha, I.N. (2020). Landscape evaluation of mosque garden based on the concept of Islam. Journal of Islamic Architecture, 6(2), 112–118. https://doi.org/10.18860/jia.v6i2.8028
30. Toprak, Z., & Yücedağ, C. (2022). Tarihi mekânlarda bitki varlığı: Diyarbakır örneği. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 13(2), 270–280. https://doi.org/10.29048/makufebed.1160871
31. Yiğit, P. (2006). Ihlamur Kasrı'nın peyzaj mimarisi değerlerinin tarihi süreç içinde incelenmesi (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
32. Yücedağ, C., Vergili, O.K., & Simovski, B. (2025). Woody plant diversity in mosque courtyards: a comparative study of pre-and post-republic periods. Urban Ecosystems, 28. https://doi.org/10.1007/s11252-025-01823-2