Doğu Ladini Meşcerelerinde Ips typographus (L.) Zararının Meşcere Özelliklerine Göre Değerlendirilmesi: Hatila Vadisi Milli Parkı Örneği

Öz

Bu çalışmada, Ips typographus (L.) zararının Picea orientalis (L.) Link meşcere parametreleri (yaş sınıfı, bonitet, kapalılık vb.) ve yetişme ortamı özelliklerine göre değişip değişmediği araştırılmıştır. Çalışma, Hatila Vadisi Milli Parkı sınırları içerisinde yer alan 46 adet bölmecikte (13 farklı meşcerede) yürütülmüştür. Zarar oranı, olağanüstü hasılat etasının (hacim miktarının) toplam meşcere servetine oranlanmasıyla (%) hesaplanmıştır. Verilerin normal dağılım göstermemesi nedeniyle nonparametrik testler uygulanmış; iki gruplu değişkenlerde Mann–Whitney U, üç ve daha fazla gruplu değişkenlerde Kruskal–Wallis testleri kullanılmıştır. Analiz sonuçlarına göre zarar oranının yalnızca kapalılık derecesine göre istatistiksel olarak anlamlı farklılık gösterdiği belirlenmiştir (H2=11.73; p<0.01). Dunn–Bonferroni çoklu karşılaştırma testi sonuçları yüksek kapalılık derecesinin diğer kapalılık derecelerinden anlamlı biçimde ayrıldığını göstermiştir. Etki büyüklüğü (ε2=0.23) orta-yüksek düzeydedir. Buna karşılık yaş sınıfı, bonitet, eğim, bakı ve Doğu ladini karışım oranı değişkenlerinin zarar oranı üzerinde anlamlı bir etkisi bulunmamıştır. Bulgular, meşcere kapalılığının kabuk böceği zarar dinamiklerinde belirleyici bir faktör olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ips typographus
• Doğu ladini
• meşcere parametreleri
• zarar oranı
• kapalılık

Teşekkür

Çalışmanın oluşturulması aşamasında desteklerini esirgemeyen Artvin Orman İşletme Müdürlüğü’ne ve Artvin Doğa Koruma Milli Parklar Müdürlüğüne teşekkürü borç biliriz.

Assessment of the Damage Caused by Ips typographus (L.) in Oriental Spruce Stands Based on Forest Characteristics: The Case of Hatila Valley National Park

Öz

This study investigated whether the damage caused by Ips typographus (L.) varies according to stand parameters (age class, site quality, canopy closure, etc.) and site characteristics in Oriental spruce (Picea orientalis (L.) Link) forests. The research was conducted in 46 sub-compartments (13 different stands) within the boundaries of Hatila Valley National Park, Türkiye. Damage rate (%) was calculated as the ratio of salvage logging volume to total stand growing stock. Since the data did not follow a normal distribution, non-parametric tests were applied; the Mann–Whitney U test was used for variables with two groups, and the Kruskal–Wallis test was used for variables with three or more groups. The results indicated that damage rate differed significantly only among canopy closure classes (H2=11.73; p<0.01). Dunn–Bonferroni post-hoc comparisons revealed that the high canopy closure class differed significantly from the other closure classes. The effect size (ε2=0.23) was moderate to high. In contrast, stand age class, site quality, slope, aspect, and oriental spruce mixture ratio had no statistically significant effect on damage rate. These findings suggest that stand density plays a critical role in bark beetle damage dynamics and should be considered a key factor in forest management and planning.

Anahtar Kelimeler

• Spruce bark beetle
• Oriental spruce
• stand parameters
• damage rate
• canopy closure

Kaynakça

1. Akkuzu, E., Sarıyıldız, T., Kucuk, M., & Duman, A. (2009). Ips typographus (L.) and Thanasimus formicarius (L.) populations influenced by aspect and slope position in Artvin-Hatila valley National Park, Turkey. African Journal of Biotechnology, 8(5).
2. Akkuzu, E., & Sarıyıldız, T., (2011). Artvin-Hatila Vadisi Milli Parkı ormanlarında Ips typographus (L.)’un etkileri, zararı etkileyen faktörler ve çözüm önerileri. In Türkiye I. Orman Entomolojisi ve Patolojisi Sempozyumu, (23 – 25 Kasım 2011), s. 20, Antalya.
3. Aksu, Y. (1987). Artvin ladin (Picea orientalis) ormanlarında önemli ölçüde zarar yapan Dendroctonus micans (Kug), Ips sexdentatus (Boerner) ve Ips typographus (L.) adlı Kabuk Böceklerine karşı yapılan mücadele yöntemleri ve tespit edilebilen önemli yırtıcıları. Orman ve Av Dergisi, 63 (7),24-26.
4. Alkan Akıncı, H., Eroğlu, M., & Özcan, G.E. (2004). Doğu Ladini ormanlarımızda Dendroctonus micans (Kug.) ve Ips typographus (L.) (Coleoptera, Scolytidae)’un populasyon düzeylerine ve doğal düşmanlarının etkinliğine dayalı mücadele stratejileri. I. Bitki Koruma Kongresi, 8-10 Eylül 2004, Samsun, 95-101.
5. Alkan Akıncı, H., Eroğlu, M., & Özcan, G.E. (2005). Doğu Ladini ormanlarımızda Ips typographus (L.) (Coleoptera: Scolytidae)’un zarar durumu ve mücadelesi. 1. Çevre ve Ormancılık Şurası, 21-24 Mart 2005, Antalya, Tebliğler Cilt 4, 1313-1317.
6. Alkan Akıncı, H., & Eroğlu, M. (2010). The extent of Ips typographus (L.) infestations in oriental spruce forests and progeny production of the beetle in the infested trees in Turkey. The 1st International Symposium on Turkish and Japanese Environment and Forestry, 4-6 November 2010, Trabzon, 1, 588-601.
7. Alkan Akıncı, H. (2017). Investigating stands that are susceptible against Ips typographus (L.) (Coleoptera: Curculionidae) by frequency ratio method in Hatila Valley National Park, Artvin. Kastamonu University Journal of Forestry Faculty, 17(1), 165-175. https://doi.org/10.17475/kastorman.289944
8. Alkan Akıncı, H., & Aksu, Y. (2018). Analyzing the local spread of Ips typographus (L.) (Coleoptera: Curculionidae, Scolytinae) by pheromone catches in Turkey’s Hatila Valley National Park. Polish Journal of Environmental Studies, 27(3), 979-985. http://dx.doi.org/10.15244/pjoes/76363

9. Alkan Akıncı, H. (2022). Ips typographus (L.) (Coleoptera: Curculionidae: Scolytinae) feromon tuzaklarında tespit edilen hedef olmayan başlıca böcek türleri ve önemi. Artvin Çoruh Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 23(2), 198-208. https://doi.org/10.17474/artvinofd.1192468
10. Alkan Akıncı, H., Genç, Ç., & Akıncı, H. (2022). Susceptibility assessment and mapping of Ips typographus (L.) (Coleoptera: Curculionidae) in oriental spruce forests in Artvin, Turkey. Journal of Applied Entomology, 146(9), 1185-1199. https://doi.org/10.1111/jen.13045
11. Anonim. (1989). Doğu ladininin doğal yayılışı. Doğu Ladini El Kitabı Dizisi: 5, Ormancılık Araştırma Enstitüsü Yayınları, Muhtelif Yayınlar Serisi: 58, Ankara, ss: 288.
12. Anonim. (2014). Hatila Vadisi Uzun Vadeli Gelişim Planı. Basım: 08.11.2014, Artvin, ss. 54.
13. Ata, C. (1980). Saf Doğu Ladini ormanlarının gençleştirme sorunları, OGM Yayını (Doçentlik Tezi). Ankara.
14. Berryman, A.A. (1982). Population dynamics of bark beetles. In Bark beetles in North American conifers, pp. 264-314.
15. Christiansen, E., & Bakke, A. (1988). The spruce bark beetle of Eurasia. In A. A. Berryman (Ed.), Dynamics of forest insect populations: patterns, causes, implications (pp. 479-503). Boston, MA: Springer US.
16. Coşkun, A.K., Aksu, Y., & Göktürk, B. (2010). Picea orientalis ormanlarında zarar yapan Ips typographus, (Coleoptera: Scolytidea)’ın biyolojisi, morfolojisi, yayılışı, zararı, yapılan mücadele çalışmaları ve alınan sonuçlar üzerine araştırmalar. In III. Ulusal Karadeniz Ormancılık Kongresi, (20-22 Mayıs 2010, Artvin, Bildiriler Kitabı Cilt IV), 1301-1308.
17. Coulson, R.N. (1979). Population dynamics of bark beetles. Annual Review of Entomology, 24, 417–447. https://doi.org/10.1146/annurev.en.24.010179.002221
18. Çelik, D.A., & Şahin, A. (2023). Spatiotemporal changes of carbon storage in Çaltepe Forest Planning Unit. Artvin Coruh University Journal of Forestry Faculty, 24(2), 224-233. http://dx.doi.org/10.17474/artvinofd.1362794
19. Dikilitaş, K., & Öztürk, A. (2010) Artvin Orman Bölge Müdürlüğü son beş yıllık açık artırmalı satışlarının irdelenmesi. In Artvin Çoruh Üniversitesi Orman Fakültesi, III. Ulusal Karadeniz Ormancılık Kongresi Bildiriler Kitabı, (Cilt I, 259-269, Mayıs 2010, Artvin).
20. DKMP. (2022). Hatila Vadisi Milli Parkı Ekosistem Tabanlı Fonksiyonel Orman Amenajman Planı (2022-2041). Rize 12. Bölge Müdürlüğü Artvin Şube Müdürlüğü Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, Ankara, Türkiye.
21. Göktürk, T., Akkuzu, E., & Aksu, Y. (2006). Ips typographus L. (Scolytidae: Coleoptera)’un mücadelesinde Ipsowıt®, Ipstyp® ve Typosan® feromon preparatlarının etki oranlarının karşılaştırılması. Kafkas Üniversitesi Artvin Orman Fakültesi Dergisi, 6 (1-2), 155-160.
22. Göktürk, T., Aksu, Y., & Temel, F. (2009a). Ips typographus (Coleoptera: Scolytidae) control measures in oriental spruce forests in Artvin. Turkey. In IUFRO SPRUCE 2009: Spruce in the Context of Global Change: Ecology, Silviculture, Forest Products, Management Risks and Conservation Practices. (31 August-3 September 2009, Halmstad, Sweden).
23. Göktürk, T., Temel, F., & Özalp, M. (2009b). Influence of climate change on the level of Ips typographus damage on Picea orientalis forests in Atila Valley National Park, Artvin, Turkey. In IUFRO SPRUCE 2009: Spruce in the Context of Global Change: Ecology, silviculture, forest products, management risks and conservation practices. (31 August-3 September 2009, Halmstad, Sweden).
24. Göktürk, T., Kordali, S., Calmasur, O., & Tozlu, G. (2011). Insecticidal effects of essential plant oils against larvae of great spruce bark beetle, Dendroctonus micans (Kugelann) (Coleoptera: Curculionidae: Scolytinae). Fresenius Environmental Bulletin, 20(9a), 2365-2370.
25. Hlásny, T., Zimová, S., Merganičová, K., Štěpánek, P., Modlinger, R., & Turčáni, M. (2021). Devastating outbreak of bark beetles in the Czech Republic: Drivers, impacts, and management implications. Forest Ecology and Management, 490, 119075. https://doi.org/10.1016/j.foreco.2021.119075
26. Keskinalemdar, E., Alkan, Ş., & Aksu, Y. (1987). Artvin ilinde Ips typographus L. (Coleoptera: Scolytidae)’in biyolojisi ve mücadelesi üzerine çalışmalar. In Türkiye I. Entomolojisi Kongresi Bildirileri, (1987, İzmir, 737-742).
27. Meydan, M., & Aksu, Y. (2007). Ladin ormanlarımızda zarar yapan Dendroctonus micans Kug. ve Ips typographus L. (Coleoptera: Scolytidae)’un zararının nedenleri ve mücadelesi üzerine yapılan çalışmalar. In Karadeniz Teknik Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Biyoloji Bölümü Entomopatojenler ve Mikrobiyal Mücadele Sempozyumu Bildiriler kitabi, (Haziran 2007, 1,33, Trabzon).
28. Økland, B., & Bjørnstad, O.N. (2006). A resource depletion model of forest insect outbreaks. Ecology, 87(2), 283–290. http://dx.doi.org/10.1890/05-0135
29. Özkaya, M.S., Aksu, Y., & Tüylü, N. (2010). Picea orientalis ormanlarında Ips typographus’un mücadelesi için kullanılan feromon tuzaklarına düşen predatör böcek türlerinin tespiti üzerine araştırmalar. In Artvin Çoruh Üniversitesi Orman Fakültesi, III. Ulusal Karadeniz Ormancılık Kongresi, Bildiriler kitabı, (Cilt: IV, 1301-1308, Mayıs 2010, Artvin).
30. Özkaya, M.S. (2020). Artvin Ladin Ormanlarında Ips typographus L. (Coleoptera: Curculionidae: Scolytinae)’un Epidemi Yapmasına Toprak Yapısının Etkileri. Journal of Anatolian Environmental and Animal Sciences, 5(2), 245-252. https://doi.org/10.35229/jaes.724188
31. Özkazanç, R.O., & Ekici, M. (1986). Ips typographus L. Ormancılık Araştırma Enstitüsü Dergisi, 32 (63), 7-16.
32. Pulgarin Diaz, J.A., Melin, M., Ylioja, T., Lyytikäinen-Saarenmaa, P., Peltola, H., & Tikkanen, O.P. (2024). Relationship between stand and landscape attributes and Ips typographus salvage loggings in Finland. Silva Fennica, 58(3), 20. https://doi.org/10.14214/sf.23069
33. Pulgarín Díaz, J.A., Pérez-Pérez, J., Melin, M., Peltola, H., & Tikkanen, O.P. (2026). Assessing the impacts of forest stand structure and landscape on the formation of Ips typographus damage hotspots in Finland. Forestry: An International Journal of Forest Research, 99(2), 1-14. https://doi.org/10.1093/forestry/cpaf058
34. Sarıyıldız, T., Akkuzu, E., Küçük, M., Duman, A., & Aksu, Y. (2008a). Effects of Ips typographus (L.) damage on litter quality and decomposition rates of Oriental spruce [Picea orientalis (L.) Link.] in Hatila Valley National Park, Turkey. European Journal of Forest Research, 127, 429-440. http://dx.doi.org/10.1007/s10342-008-0226-6
35. Sarıyıldız, T., Akkuzu, E., Tilki, F., Tüfekçioğlu, A., Güner, S., Küçük, M., Aksu, Y., & Duman, A. (2008b) Artvin Yöresi Doğu Ladini (Picea orientalis (L.) Link.) ormanlarının Ips typographus (L.) saldırısına maruz kalmasında ağaçların fizyolojik durumu, yetişme ortamı ve meşcere silvikültürel özelliklerinin etkisi (TÜBİTAKTOVAG Projesi, Proje No: 106O193). Artvin Çoruh Üniversitesi Orman Fakültesi, Artvin, 117s.
36. Sarıyıldız, T., Akkuzu, E., Tüfekçioğlu, A., Tilki, F., Güner, S., Aksu, Y., Küçük, M., & Duman, A. (2010). Doğu ladini ormanlarının Ips typographus saldırısına maruz kalmasında yetişme ortamı ve meşcere özelliklerinin etkisi. In III. Ulusal Karadeniz Ormancılık Kongresi, 20-22 Mayıs, Cilt 1: 1291-1300.
37. Sarıyıldız, T., & Duman, A. (2020). Assesment of Ips typographus attacks in relation to site and stand characteristics in managed and unmanaged oriental spruce (Picea orientalis (L.) Link) stands. Artvin Çoruh University Journal of Forestry Faculty, 21(2), 258-269. https://doi.org/10.17474/artvinofd.718302
38. Seidl, R., Schelhaas, M-J., Rammer, W., & Verkerk, P.J. (2014). Increasing forest disturbances in Europe and their impact on carbon storage. Nature Climate Change, 4, 806–810. http://dx.doi.org/10.1038/nclimate2318
39. Temel, F., Göktürk, T., Ölmez, Z., & Aksu, Y. (2005). Zevkler ve renkler, Ips typographus Artvin’de saldıracağı ağaçları renklerine göre mi seçiyor? In Karadeniz Teknik Üniversitesi Orman Fakültesi Ladin Sempozyumu, I. Cilt, 232-240, (20-22 Ekim 2005), Trabzon.
40. Ünal, S. (2010). Bark beetles and their predatories with parasites of Oriental Spruce (Picea orientalis (L.) Link) forests in Turkey. Ecological Life Sciences, 5(1), 21-34.
41. Wermelinger, B. (2004). Ecology and management of the spruce bark beetle Ips typographus—a review of recent research. Forest Ecology and Management, 202(1-3), 67-82. https://doi.org/10.1016/j.foreco.2004.07.018
42. Yüksel, B. (1998). Doğu Ladini (Picea orientalis (L.) Link.) Ormanlarında Zarar Yapan Böcek Türleri ile Bunların Yırtıcı ve Parazitleri-I (Zararlı Böcekler). Doğu Karadeniz Ormancılık Araştırma Enstitüsü, Yayın No: 4, Teknik Bülten No: 4, Trabzon.