Soğucak Village Mosque in the Rural Mosque Architecture of the Eastern Black Sea

Öz

This study aims to examine the historical development, architectural characteristics, and ornamental features of the Soğucak Village Mosque located in Soğucak Village of the Arhavi district in Artvin province. Situated in a transitional zone between the Caucasus and Anatolia, Artvin and its surroundings possess a rich architectural heritage shaped by diverse cultural influences. Within the context of rural mosque architecture that developed during the Ottoman period, the Soğucak Village Mosque is regarded as one of the significant examples reflecting the local building materials and craftsmanship tradition. In this research, literature review, on-site examination, and photographic documentation methods were employed, and the obtained data were evaluated through comparative analysis. The mosque, determined to have been built in 1835, reflects the characteristic features of regional rural mosque architecture with its plan scheme, flat wooden ceiling, and wooden column-supported structural system. While the exterior façades display a simple arrangement, the interior presents a richer decorative approach through painted ornamentation and wooden embellishments. In particular, the acanthus leaf composition located at the center of the ceiling stands out as one of the most remarkable decorative elements of the structure. The painted decorations, which have largely deteriorated today, were evaluated through old photographs. Comparative examinations revealed that the mosque shares common characteristics with other rural mosques in Artvin and its surroundings in terms of plan, structural system, and decorative understanding. It is hoped that this research will contribute to future studies concerning the documentation and preservation of rural mosque architecture in the region.

Anahtar Kelimeler

• wooden mosque
• painted decoration
• Artvin
• Soğucak Village Mosque
• Rural Mosque architecture

Doğu Karadeniz Bölgesi Kırsal Cami Mimarisinde Soğucak Köyü Camii

Öz

Bu çalışma, Artvin ili Arhavi ilçesine bağlı Soğucak Köyü’nde bulunan Soğucak Köyü Camii’nin tarihsel gelişimi ile mimari ve süsleme özelliklerini incelemeyi amaçlamaktadır. Kafkasya ile Anadolu arasında bir geçiş bölgesinde yer alan Artvin ve çevresi, farklı kültürel etkilerin şekillendirdiği zengin bir mimari mirasa sahiptir. Osmanlı döneminde gelişen kırsal cami mimarisi içerisinde Soğucak Köyü Camii, yerel malzeme ve ustalık geleneğini yansıtan önemli örneklerden biri olarak değerlendirilmektedir. Araştırmada literatür taraması, yerinde inceleme ve fotoğrafla belgeleme yöntemleri kullanılmış; elde edilen veriler karşılaştırmalı analiz yöntemiyle değerlendirilmiştir. 1835 yılında inşa edildiği belirlenen yapının plan şeması, düz ahşap tavanı ve ahşap sütunlu taşıyıcı sistemiyle bölgesel kırsal cami mimarisinin karakteristik özelliklerini taşıdığı tespit edilmiştir. Yapının dış cephelerinde sade bir düzenleme görülürken, iç mekânda kalemişi ve ahşap süslemelerle daha zengin bir bezeme anlayışı uygulanmıştır. Özellikle tavan göbeğinde yer alan akant yapraklı kompozisyon dikkat çekici süsleme unsurlarından biridir. Büyük ölçüde tahrip olmuş kalemişi bezemeler eski fotoğraflar aracılığıyla değerlendirilmiştir. Karşılaştırmalı incelemeler sonucunda yapının, Artvin ve çevresindeki kırsal camilerle plan, taşıyıcı sistem ve süsleme anlayışı bakımından benzer özellikler taşıdığı belirlenmiştir. Araştırmanın, bölgedeki kırsal cami mimarisinin belgelenmesi ve korunmasına yönelik çalışmalara katkı sağlaması hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• kırsal cami mimarisi
• ahşap cami
• kalemişi bezeme
• Artvin
• Soğucak Köyü Camii

Kaynakça

1. Akyol, C., Güner, S., Oğan, Y., Aydın, E., Yüce, R., & Uluyurt, T. (2014). Kırsal alanların turizm potansiyelinin belirlenmesi: Artvin ili Arhavi ilçesi örneği. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 18(1), 249–271. https://izlik.org/JA73TY87JE
2. Aleksiva, İ., & Bucaklişi, İ.A. (2009). Svacoxo: Laz yer adları sözlüğü. Kolkhis Laz Kültür Derneği Yayınları.
3. Alkan, Ö. (2019). Tarihi ve arkeolojik veriler ışığında Artvin (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Atatürk Üniversitesi, Tarih Anabilim Dalı, Erzurum.
4. Atalay, A. (2022). Türkistan’dan Anadolu’ya tarih sürecinde Cumhuriyet kenti Artvin. Tarihin Peşinde Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 27, 1–25.
5. Aytekin, O. (1999a). Artvin ve çevresindeki Türk-İslam eserleri yüzey araştırması. Kültür Bakanlığı Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlüğü 17. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 1, 95–108.
6. Aytekin, O. (1999b). Ortaçağdan Osmanlı dönemi sonuna kadar Artvin’deki mimari eserler. T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
7. Aytekin, O., & Kaya, M. (2019). Acara bölgesi geleneksel ahşap cami mimarisi ve Tiflis Etnografya Müzesi’nde bulunan Çikuneti Camisi (ჩიქუნეთი ჯამე) üzerine bir değerlendirme. H. Çiftçi & Y. Ağaoğlu (Eds.), 3. Uluslararası Sosyal ve Beşerî Bilimler Kongresi Tam Metin Kitabı (ss. xx–xx). Van.
8. Aytekin, S.N. (2022). Artvin ili Şavşat ilçesi’ndeki ahşap camilerin mimari özellikleri, koruma sorunları ve koruma yaklaşım önerileri (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi, Mimarlık Anabilim Dalı, İstanbul.

9. Aytekin, O., & Kaya, M. (2024). Gürcistan’ın Acara Bölgesi’nde Osmanlı dönemi ve sonrası çantı camiler hakkında genel değerlendirme. Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 10(22), 225–263. https://doi.org/10.31765/karen.1446893
10. Aydın, K. (2018). Arhavi kazası’nda iskân ve nüfus (1486–1583) (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Hacettepe Üniversitesi, Tarih Anabilim Dalı.
11. Baramidze, R. (2017). İslami Dini Yapılar (Artvin ili). Batumi.
12. Bayraktar, M.S. (2005). Samsun ve ilçelerinde Türk mimari eserleri (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Atatürk Üniversitesi, Sanat Tarihi Anabilim Dalı, Erzurum.
13. Bayraktar, M.S. (2018). Çarşamba’da tarihi yapı mirasımız. İ. Tellioğlu (Eds.), Tarih boyunca Çarşamba (p. 111–182). Serander.
14. Can, Y. (2013). Samsun’da bulunan iki önemli ahşap eser: Gökçeli ve Bekdemir camileri. C. Yılmaz (Eds.), Samsun araştırmaları “Mimari ve Kültürel Miras, Efsane, Dil, Sanat, Edebiyat ve Siyaset” (p. 23–41). Samsun Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
15. Coşkun, R., & Çelebioğlu, B. (2020). Artvin Borçka’daki yığma ahşap camiler. BĀB Mimarlık ve Tasarım Dergisi, 1(2), 142–160. https://izlik.org/JA22WX85YP
16. Çakıroğlu, B., Akat, R., Çakıroğlu, E.O., & Taşdemir, T. (2024). Ağaç malzemeli camilerin irdelenmesi ve korunabilirliği: Artvin örneği. Ormancılık Araştırma Dergisi, 11(2), 190–205. https://doi.org/10.17568/ogmoad.1557437
17. DABOA. (1835, 15 Temmuz). Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi. Hatt-ı Hümâyun (HAT), 1594-32 [Arşiv belgesi].
18. DABOA. (1835, 18 Temmuz). Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi. Hatt-ı Hümâyun (HAT), 1594-39 [Arşiv belgesi].
19. DABOA. (1836, 29 Ağustos).Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi. Hatt-ı Hümâyun (HAT), 1600-54 [Arşiv belgesi].
20. DABOA. (1838, 26 Ağustos). Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi. Hatt-ı Hümâyun (HAT), 1615-19 [Arşiv belgesi].
21. DABOA. (1725, 7 Haziran). Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi. İbnülemin Evkaf (İE.EV.), 72-7789 [Arşiv belgesi].
22. DABOA. (1853, 20 Eylül). Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi. Cevdet Evkaf (C.EV.), 561-28348 [Arşiv belgesi].
23. DABOA. (1864, 31 Aralık). Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi. Meclis-i Vâlâ Evrakı (MVL.), 664-2 [Arşiv belgesi].
24. DABOA. (1865, 23 Ocak). Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi. Meclis-i Vâlâ Evrakı (MVL.), 695-75 [Arşiv belgesi].
25. DABOA. (1865, 5 Mayıs). Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi. Meclis-i Vâlâ Evrakı (MVL.), 709-2 [Arşiv belgesi].
26. DABOA. (1872, 17 Aralık). Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi. Evkaf Beratları (EV.BRT.), 242-22 [Arşiv belgesi].
27. Doğu Karadeniz Kültür Envanteri Projesi (2026a). Ortacalar Köyü Camii. https://karadeniz.gov.tr/ortacalar-koyu-camii/ , Erişim Tarihi: 20 Nisan 2026.
28. Doğu Karadeniz Kültür Envanteri Projesi (2026b). Düzköy Merkez Camii. https://karadeniz.gov.tr/duzkoy-merkez-camii/ , Erişim Tarihi: 27 Nisan 2026.
29. Doğu Karadeniz Kültür Envanteri Projesi. (2026c). Erenköy Köyü Camii. https://karadeniz.gov.tr/erenkoy-koyu-camii/, Erişim Tarihi: 24 Nisan 2026Doğu Karadeniz Kültür Envanteri Projesi (2026ç). Aşağı Çamlıca Camii. https://karadeniz.gov.tr/asagi-camlica-camii/ , Erişim Tarihi: 24 Nisan 2026.
30. Doğu Karadeniz Kültür Envanteri Projesi (2026d). Büyük Camii (Atayurt Mahallesi Merkez Camii). http://karadeniz.gov.tr/buyuk-cami-atayurt-mahallesi-merkez-camii/, Erişim Tarihi: 17 Nisan 2026.
31. Doğu Karadeniz Kültür Envanteri Projesi (2026e). Büyük Yücebelen Mahallesi Camii. https://www.karadeniz.gov.tr/buyuk-yucebelen-mahallesi-camii/ , Erişim Tarihi: 17 Nisan 2026.
32. Doğu Karadeniz Kültür Envanteri Projesi (2026f). Huma Camii. http://karadeniz.gov.tr/huma-camii/#prettyPhoto[instagram]/2/, Erişim Tarihi: 12 Nisan 2026.
33. Erüz, G., & Kurdoğlu, S. (2024). Doğu Karadeniz kırsal mimari örneği: Artvin/Arhavi/Arılı köyü. 4. Bilsel Uluslararası Korykos Bilimsel Araştırmalar ve İnovasyon Kongresi Bildirileri (p. 1–10).
34. Furtuna, Ç., & Ulusoy Binan, D. (2021). Samsun-Çarşamba’da çantı tekniğinde inşa edilmiş ahşap camilerin korunmalarına yönelik belgeleme ve değerlendirme yaklaşımı. TÜBA-KED, 23, 11–36. https://doi.org/10.22520/tubaked.2021.23.001
35. Google Earth. (2026). Erişim Tarihi: 19 Nisan 2026.
36. Gökler, B.M. (2022). Rize’de Osmanlı dönemi camileri (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Atatürk Üniversitesi, Türk İslam Sanatları Ana Bilim Dalı, Erzurum.
37. Gümüş, N., Kançal-Ferrari, N., Siracoğlu, S., & Turgut, B. (2019). Ahıska bölgesindeki Türk İslâm mimari yadigârları. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı Yayınları.
38. Günsel, R. (1984). 19. yy’da Kalemi i Nakı-Duvar Resmi, Tanzimattan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi (Cilt 6, ss. 1530-1533). İletişim Yayınları.
39. Hiçyılmaz, M.Ü. (2015). Çayeli’nden Oyani 1835 Arhavi-Hopa-Fındıklı nüfus kayıtları. Dergâh Yayınları.
40. Hopa Kaymakamlığı. (2026). Orta Hopa Camii. https://www.hopa.gov.tr/orta-hopa-cami , Erişim Tarihi: 20 Nisan 2026.
41. Jilen Potocur (Soğucak Köyü). (2013a, 8 Kasım). Mahfil balkonu. [Fotoğraf], Facebook. https://www.facebook.com/photo.php? fbid=611280208933078&set=pb.100079159344632.-2207520000&type=3&locale=tr_TR
42. Jilen Potocur (Soğucak Köyü). (2013b, 8 Kasım). Pencere süslemelerinden detay. [Fotoğraf], Facebook. https://www.facebook.com/photo.php? fbid=611278835599882&set=pb.100079159344632.-2207520000&type=3&locale=tr_TR
43. Jilen Potocur (Soğucak Köyü). (2013c, 8 Kasım). Pencere süslemelerinden genel görünüş. [Fotoğraf], Facebook. https://www.facebook.com/photo/?fbid=611280752266357&set=pb.100079159344632.-2207520000&locale=tr_TR
44. Jilen Potocur (Soğucak Köyü). (2013d, 8 Kasım). Soğucak Köyü Camii harim duvarı süslemeleri. [Fotoğraf], Facebook. https://www.facebook.com/photo.php?fbid=611280468933052&set=pb.100079159344632.-2207520000&type=3&locale=tr_TR
45. Jilen Potocur (Soğucak Köyü). (2013e, 12 Kasım). Soğucak Köyü Camii genel görünüş. [Fotoğraf], Facebook. https://www.facebook.com/photo.php?fbid=613200212074411&set=pb.100079159344632.-2207520000&type=3&locale=tr_TR
46. Jilen Potocur (Soğucak Köyü). (2014a, 6 Nisan). Cami Ek Mekânı (Ek Mekânların Geçmiş Yıllara Ait Görüntüsü). Facebook. https://www.facebook.com/photo.php?fbid=685112324883199&set=pb.100079159344632.-2207520000&type=3&locale=tr_TR
47. Jilen Potocur (Soğucak Köyü). (2014b, 25 Nisan). Soğucak Köyü Camii harim duvarı süslemeleri. [Fotoğraf], Facebook. https://www.facebook.com/photo/?fbid=694767600584338&set=pb.100079159344632.-2207520000&locale=tr_TR
48. Jilen Potocur (Soğucak Köyü). (2014c, 25 Nisan). Soğucak Köyü Camii harim duvarı süslemeleri. [Fotoğraf], Facebook. https://www.facebook.com/photo.php?fbid=694767700584328&set=pb.100079159344632.-2207520000&type=3&locale=tr_TR
49. Jilen Potocur (Soğucak Köyü). (2014d, 7 Ekim). Soğucak Köyü Camii minberi. [Fotoğraf], Facebook. https://www.facebook.com/photo/?fbid=777843072276790&set=pb.100079159344632.-2207520000&locale=tr_TR
50. Kaya, K. (2011). 1951 numaralı Hopa Şer’iyye Sicil defteri (İnceleme-Metin) (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Marmara Üniversitesi, Türk Tarihi Anabilim Dalı, İstanbul.
51. Kaya, M. (2022a). Acara (Gürcistan) Bölgesi’nde Osmanlı dönemi ve sonrası geleneksel ahşap cami mimarisi (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sanat Tarihi Anabilim Dalı, Van.
52. Kaya, M. (2022b). Gürcistan-Ahıska (Akhaltsikhe) çevresi ile Türkiye’nin Doğu Karadeniz Bölgesi cami mimarisinin karşılaştırmalı bir değerlendirmesi. Van İnsani ve Sosyal Bilimler Dergisi, 3, 80–115. https://izlik.org/JA42GU57SR
53. Kaya, M. (2023). Gürcistan’ın Guria Bölgesi’nde ahşap çandı cami örneği: Zoti Camii (ზოტის მეჩეთი). Anasay, 7(25), 141–180. https://doi.org/10.33404/anasay.1331362
54. Kazaz, E. (2017). Ağasar/Akhisar deresi vadisi ve kollarında kırsal cami mimarisi. V. Usta (Ed.), Şalpazarı tarih kültür insan (p. 281–302). Serander Yayınları.
55. Kazaz, E., & Tuluk, Ö.İ. (2021). Trabzon bölgesi kırsal camileri: yer yapı ilişkisi üzerine morfolojik bir değerlendirme. METU Journal of the Faculty of Architecture, 38(2), 1–34. http://dx.doi.org/10.4305/metu.jfa.2021.2.4
56. Oktan, E., Üçler, A.Ö., & Usta, R. (Eds.) (2019a). Karadeniz’de zamanın izleri. Artvin. Karadeniz kültür envanteri, DOKAP.
57. Oktan, E., Üçler, A.Ö., & Usta, R. (Eds.) (2019b). Karadeniz’de zamanın izleri. Giresun. Karadeniz kültür envanteri, DOKAP.
58. Oktan, E., Üçler, A.Ö., & Usta, R. (Eds.) (2019c). Karadeniz’de zamanın izleri. Gümüşhane. Karadeniz kültür envanteri, DOKAP.
59. Oktan, E., Üçler, A.Ö., & Usta, R. (Eds.) (2019ç). Karadeniz’de zamanın izleri. Rize. Karadeniz kültür envanteri, DOKAP.
60. Oktan, E., Üçler, A.Ö., & Usta, R. (Eds.) (2019d). Karadeniz’de zamanın izleri. Samsun. Karadeniz kültür envanteri, DOKAP.
61. Okumuş, G.Ö. (2022). Arhavi ilçesi’nin kültür coğrafyası (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Atatürk Üniversitesi, Coğrafya Anabilim Dalı, Erzurum.
62. Özkan, H. (2011). Gümüşhane’de ahşap tavanlı camiler. Sanat Dergisi, 18, 63–80. https://izlik.org/JA75LS54SD
63. Özkurt, M. (2020). Rize ahşap camilerinde süsleme (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Karabük Üniversitesi, Sanat Tarihi Anabilim Dalı, Karabük.
64. Öztürk, Y. (2021). Artvin tarihi: Atabeyler ve Osmanlı hâkimiyetine giriş periyodu. M. S. Bilgin (Ed.), Artvin tarihi: İlk çağ’dan 1918’e (p. 133–185). Akçağ.
65. Raşit, A. (1892). Salname-i Vilâyet-i Trabzon. Trabzon Vilâyeti Matbaası.
66. Renda, G. (1984). 19. yy’da kalem işi nakış-duvar resmi. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi (Cilt 6, ss. 1530–1533). İletişim Yayınları.
67. Sarı, Y. (2021). Trabzon ve ilçelerinde camiler (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ondokuz Mayıs Üniversitesi, İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı, Samsun.
68. Seçkin, S. (2016). Decorative features in the Ottoman structure in Georgia Adjara. In R. Davis (Ed.), Methodological Approaches to Social Sciences. London: AGP Research, 45–57.
69. Seçkin, S. (2018a). Gürcistan/Acara Keda Bölgesi’ndeki Osmanlı dönemi camileri. Turkish Studies, 13(18), 1133–1169. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.13655
70. Seçkin, S. (2018b). Farklı plan özellikleriyle Gürcistan/Acara Hulo Bölgesi’ndeki Ghorcomi Camii. Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi, 8(2), 463–478. https://doi.org/10.13114/MJH.2018.435
71. Söylemez, B., Ceylan, A., & Özgül, O. (2022). 2019 yılı Artvin ve ilçeleri eski çağ tarihi araştırmaları. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 48, 145–164. https://doi.org/10.21497/sefad.1218409
72. Şahin, M.K. (2010). Samsun-Çarşamba/Yaycılar–Şeyh Habil köyü camii. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 4(2), 15-36. https://izlik.org/JA25TS44TK
73. Şahin, M. (2013). Giresun ilindeki bağdadi kubbeli camiler. TÜBA-KED, 11, 71–89. https://izlik.org/JA52HL88AH
74. Tali, Ş. (2014). Giresun Yağlıdere Tekke Köyü Cami Kalem İşi Bezemeleri. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(31), 489-497. ISSN: 1307-9581.
75. Taşkan, D. (2011). Artvin ili Borçka ve Hopa ilçeleri camilerinde ahşap süslemeler (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Gazi Üniversitesi, Sanat Bilimi Anabilim Dalı, Ankara.
76. Taşkan, D. (2016). Trabzon ili camilerinde ahşap minberler (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Gazi Üniversitesi, Sanat Tarihi Anabilim Dalı, Ankara.
77. Temel, E. (2019). İstanbul, Hurufât Defterlerine göre XVIII.-XIX. yüzyılda Livane (Artvin) Vakıfları. Nuri Yavuz (Ed.), Artvin Tarihi Araştırmaları I. (ss. 124-164). Kriter Yayınevi.
78. Tuluk, Ö.İ., & Kazaz, E. (2016). Trabzon Değirmendere vadisinde geç dönem Osmanlı mirası: kırsal cami geleneği üzerine bir tipoloji denemesi. Şenol Saylan, Betül Saylan (Eds.), I. Uluslararası Geçmişten Günümüze Trabzon’da Dini Hayat Sempozyumu Bildirileri II, 2, (p. 1067–1084).
79. Tunçay, H., & Yavuz, E. (2023). Gelenekten geleceğe ahşap camiler. Ankara: Tunçay Yayıncılık. T.C. Vakıflar Genel Müdürlüğü.
80. Türkiye Kültür Portalı. (2026a). Kılıçkaya Köyü Camii. https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/artvin/kulturenvanteri/kilickaya-koyu-camii , Erişim Tarihi: 10 Nisan 2026.
81. Türkiye Kültür Portalı (2026b). Yağlıdere Tekkeköy Camii. https://www.kulturportali.gov.tr/portal/arama/yağlıdere+tekkeköy+cami, Erişim Tarihi: 10 Nisan 2026.
82. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi. (1705, 6 Temmuz). Hurûfât Defteri, Defter No. 1098, s. 317 [Arşiv belgesi].
83. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi. (1733, 6 Temmuz). Hurûfât Defteri, Defter No. 1145, s. 43 [Arşiv belgesi].
84. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi. (1736, 6 Temmuz). Hurûfât Defteri, Defter No. 1145, s. 44 [Arşiv belgesi].
85. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi. (1744, 5 Haziran). Hurûfât Defteri, Defter No. 1148, s. 33 [Arşiv belgesi].
86. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi. (1757, 11 Aralık). Hurûfât Defteri, Defter No. 1103, s. 236 [Arşiv belgesi].
87. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi. (1763, 12 Temmuz). Hurûfât Defteri, Defter No. 1126, s. 195 [Arşiv belgesi].
88. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi. (1763, 9 Ekim). Hurûfât Defteri, Defter No. 1126, s. 195 [Arşiv belgesi].
89. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi. (1766, 9 Ekim). Hurûfât Defteri, Defter No. 1126, s. 196 [Arşiv belgesi].
90. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi. (1781, 4 Mayıs). Hurûfât Defteri, Defter No. 1147, s. 273 [Arşiv belgesi].
91. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi. (1795, 29 Ocak). Hurûfât Defteri, Defter No. 558, s. 188 [Arşiv belgesi].
92. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi. (1797, 1 Haziran). Hurûfât Defteri, Defter No. 562, s. 28 [Arşiv belgesi].
93. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi. (1810, 26 Nisan). Hurûfât Defteri, Defter No. 560, s. 146 [Arşiv belgesi].
94. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi. (1817, 5 Ekim). Hurûfât Defteri, Defter No. 569, s. 34 [Arşiv belgesi].
95. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi. (1830, 1 Temmuz). Hurûfât Defteri, Defter No. 559, s. 12 [Arşiv belgesi].
96. Yavuz, M. (2009). Doğu Karadeniz köy camilerinde bezeme anlayışı. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2(6), 306–322. https://makale.isam.org.tr/handle/123456789/142081
97. Yıldız, F.H. (2021). Artvin ili Şavşat ilçesi camilerinde ahşap süslemeler (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ondokuz Mayıs Üniversitesi, İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı, Samsun.
98. Zorlu, T. (2017). Karadeniz bölgesi’nde ahşap camiler: Trabzon örneği. Mimarlık Dergisi, 395, 46–52. ISSN: 1300-4212.