Cultural and Artistic Representations of Cymbal in the Qadiri, Sâdî and Mevlevî Orders within the Scope of the Edirne Museum Collection

Öz

Metallic cymbals, one of the oldest instruments used for religious and ritual purposes in the historical adventure of humankind, have an uninterrupted history of use that can be traced through written and visual sources since the Sumerians. This instrument, which plays a significant role in polytheistic religions, is particularly noteworthy for its prestige and functional position within the Islamic Sufi tradition. In the Islamic worldview, the cymbal, seen as an object symbolizing all the negative connotations associated with music and dance, nonetheless became, under the name halile, one of the main symbols of various Sufi orders that practiced worship accompanied by music. The main axis of this research is a group of 12 pieces (6 pairs) of artifacts in the Tekke Items Collection of the Turkish Islamic Arts Museum affiliated to the Edirne Archaeology and Ethnography Museum, recorded as "calpara" in the museum inventory, but generally called "halile" in Sufi literature. Of these works, 8 (4 pairs) were transferred to the museum from the Edirne Qadiri Lodge, 4 (2 pairs) from the Edirne Sadi Lodge, and 2 (one pair) from the Edirne Mevlevi Lodge. The primary objective of this research is to present a unique perspective on the instrument's place in religious order rituals and collective memory through the examined examples and the instrument's artistic reflections.

Anahtar Kelimeler

• Cymbal
• Identity
• Sufism
• Symbol
• Art

Edirne Müzesi Koleksiyonu Işığında Kādirî, Sâdî ve Mevlevî Tarikatlarında Halîle’nin Kültürel ve Sanatsal Temsilleri

Öz

İnsanoğlunun tarihsel serüveninde, dini ve ayinsel amaçlarla kullanılan en eski çalgılardan biri olan metalik ziller, Sümerlerden itibaren yazılı ve görsel kaynaklar aracılığıyla izlenebilen kesintisiz bir kullanım geçmişine sahiptir. Çok tanrılı dinlerde önemli roller üstlenen bu çalgı, bilhassa İslam tasavvuf geleneğinde kazandığı itibar ve işlevsel konumu bakımından dikkat çeker. Zira İslami dünya görüşünde, musiki ve raks ile özdeşleştirilen tüm olumsuz anlamları simgeleyen bir nesne olarak görülen zil, buna rağmen halile adıyla, musiki eşliğinde ibadet eden çeşitli tarikatların başlıca simgelerinden biri haline gelmiştir. Bu araştırmanın temel eksenini, Edirne Arkeoloji ve Etnografya Müzesi’ne bağlı Türk İslam Eserleri Müzesi’nin Tekke Eşyaları Koleksiyonu’nda yer alan; müze envanterine “çalpara” olarak kaydedilmiş, ancak sûfî literatürde genellikle halile olarak adlandırılan, 12 parçadan (6 çift) oluşan eser grubu oluşturmaktadır. Söz konusu eserlerden 8’i (4 çift) Edirne Kādirîhânesi’nden, 4’ü (2 çift) Edirne Sâdî Dergâhı’ndan, 2’si (bir çift) ise Edirne Mevlevîhanesi’nden müzeye intikal etmiştir. İncelenen örnekler ve çalgının sanatsal yansımaları üzerinden, çalgının tarikat ritüelleri ile kolektif hafızadaki yerine dair özgün bir perspektif sunmak, araştırmanın temel amacını oluşturmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Halile
• Kimlik
• Tasavvuf
• Sembol
• Sanat

Destekleyen Kurum

yoktur

Etik Beyan

Gerek Yoktur

Teşekkür

Şahan Kırçan (Edirne Müzesi Müdür V. ), Ayşegül Bozkaya (Uzman), Zehra Pekpak'a (Uzman) teşekkürlerimi sunarım

Kaynakça

1. Ahmed Bâdî Efendi. (2014). Riyâz-ı belde-i Edirne/20. yüzyıla kadar Osmanlı Edirne’si. 1/1 (N. Adıgüzel, & R. Gündoğdu, Haz.). Trakya Üniversitesi Yayınları.
2. Agayeva, S. (2007). Nevbe. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi (Cilt 33, ss. 37–38) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
3. Akçıl, N. Ç. (2009). Edirne tekkeleri (Tez no. 249507) [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
4. Ambrosio, A. F. (2012). Bir Mevlevînin hayatı 17. yüzyılda Sufilik öğretisi ve ayinleri (A. Meral, Çev.). Kitap Yayınevi.
5. And, M. (2007). Minyatürlerle Osmanlı-İslâm mitologyası. Yapı Kredi Yayınları.
6. Aykent, C. (2020). Zildjian’lar ve Türk zilleri. Folklor Edebiyat Dergisi, 26(101), 127–139. https://doi.org/10.22559/folklor.1091
7. Azamat, N. (2001). Kādiriyye. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi (Cilt 24, ss. 131–136) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
8. Bayoğlu, Z. (2024). Türk din musikisinde toplu icra (Tez no. 847980) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.

9. Blades, J. (2018). Percussion instruments and their history. GP Percussion Inc.
10. Bozkurt, N. (1994). Def. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi (Cilt 9, ss. 83–85) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
11. Büyükcan-Sayılır, Ş. (2022). Eski Türk inanış ve mitolojilerine göre “ses”in Türkler üzerindeki etki ve yansıması. Ulakbilge Sosyal Bilimler Dergisi, (68), 1–12. https://doi.org/10.7816/ulakbilge-09-68-01
12. Çağrıcı, M. (2004). Merhaba. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi (Cilt 29, ss. 183–184) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
13. Çakır, A. (2015). Kādirîye. S. Ceyhan (Ed.), Türkiye’de tarikatlar tarih ve kültür (ss. 159–220) içinde. İsam Yayınları.
14. Demirtaş, Y. (2007). XIX. yüzyıl İstanbul'unda tekke mûsikîsi (Tez no. 218133) [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
15. Erdaş, S. Ş. (2023). Türk din musikisi formlarından cenâze nevbesi icrasının incelenmesi: Halep örneği. Rast Müzikoloji Dergisi, 11(1), 55–74. https://doi.org/10.12975/rastmd.20231113
16. Ergin, O. (1977). Türkiye maarif tarihi I-II. Eser Kültür Yayınları.
17. Erginsoy, Ü. (1978). İslâm maden sanatının gelişmesi. Kültür Bakanlığı Yayınları.
18. Evliya Çelebi. (2006). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi 3/2 (Y. Dağlı & S. A. Kahraman, Haz.). Yapı Kredi Yayınları.
19. Evliya Çelebi. (2008). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi 1/2 (S. A. Kahraman & Y. Dağlı, Haz.). Yapı Kredi Yayınları.
20. Gölpınarlı, A. (1963). Mevlevî adap ve erkanı. İnkılap ve Aka Kitabevleri.
21. Hayalleme. (2013, Nisan 19). Kaybolmuş bir yapı: Kasımpaşa Mevlevîhanesi. https://hayalleme.com/tarihi-eserler/kaybolmus-bir-yapi-kasimpasa-Mevlevîhanesi
22. İnançer, Ö. T. (2014). Osmanlı tarihinde sûfîlik âyin ve erkânları. A. Y. Ocak (Haz.), Osmanlı toplumunda tasavvuf ve sufiler (ss. 125–187) içinde. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
23. Karakaya, H. (2016). Edirne Müzesi tarihi ve Edirne kültür hayatındaki yeri (Tez no. 418137) [Yüksek lisans tezi, Trakya Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
24. Kirenci, M. A., & Özkeçeci, İ. (2023). Memlûk Dönemi’ne ait 15. yüzyılda yapılmış bir pirinç leğen üzerine bir değerlendirme. Yıldız Journal of Art and Design, 10(1), 9–21. https://doi.org/10.47481/yjad.1260079
25. Küçük, S. (2015). Mevlevîyye. S. Ceyhan (Ed.), Türkiye’de tarikatlar tarih ve kültür (ss. 489–544) içinde. İsam Yayınları.
26. Özcan, N. (2004). Mevlevî ayini. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi (Cilt 29, ss. 464–466) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
27. Öztürk, G., & Arpaguş, F. (2025). İslâm Dininde müziğin hükmü üzerine görüşler. Y. Arı & M. S. Bhatti (Eds.), 4th International Petra Congress on Theology and İslâmic Sciences Congress Proceedings Book (ss. 614–621) içinde. BZT Turan Publishing House.
28. Pekin, E. (2022). Zil/dzındzğa: Diyâr-ı Rûm’da zilin serencamı. Zemin, (4), 84–157. https://doi.org/10.5281/zenodo.8020815
29. Perk, H. (2020). Tarihin en eski müzik aletleri çalparalar HPM koleksiyonu. Z Dergisi, (4), 42–47. https://www.zdergisi.istanbul/media/magazines/pdf/003.011_calparalar.pdf
30. Siyah Qalam. (2019, December 1). In Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Siyah_Qalam#/media/File:Siyah_Qalam_Demons1.jpg (In English)
31. Sönmez, D. (2008). Antik dönemde Anadolu’da müzik ve müzik aletleri (Tez no. 211555) [Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
32. Şentürk, A. A. (2015). Manzum metinler ışığında bir Kalender dervişinin profili. Turkish Studies, 10(8), 141–220. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.8457
33. Tanman, M. B. (1994). Kasımpaşa Mevlevîhanesi. Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi (Cilt 4, ss. 482-485) içinde. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
34. Tekin, E. (2013). Zil. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi (Cilt 44, ss. 413–415) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
35. Tekin, E. (2017). Yirminci yüzyılda askeri mehter (Tez no. 498125) [Doktora tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
36. Tunçer, F. B. (1999). Eskiçağ'da Doğu Akdeniz müzik enstrümanları (Tez no. 92322) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
37. Tüfekçioğlu, S. (2021). Gelibolulu Mustafa Ali’nin Mevaidü’n-Nefais adlı eserinde Türk çalgıları. Rast Müzikoloji Dergisi, 9(1), 2479–2495. https://doi.org/10.12975/pp2479-2495
38. Yahyâ Âgâh b. Salih el-İstanbulî. (2005). Tarikat kıyafetlerinde sembolizm/Mecmu’âtü’z-Zarâ’if Sandukatu’l-Ma’ârif (M. S. Tayşi, Çev., Ü. A. Sad & Y. Özbek, Eds.). Ocak Yayıncılık.
39. Yakutcan, A., & Ömür, C. (1991). İslâm’da resim, heykel ve mûsîki. Nil Yayınları.
40. Yiğit, İ. (2024). Antik medeniyetlerden İslâm tasavvuf geleneğine dini ve askeri mûsikî enstrümanı “Çalpara”. Trabzon İlahiyat Dergisi, 11(2), 461–479. https://doi.org/10.33718/tid.1509848
41. Yücer, H. M. (2015). Sa’diyye. S. Ceyhan (Ed.), Türkiye’de tarikatlar tarih ve kültür (ss. 223–281) içinde. İsam Yayınları.