Allah'ın Zatı ve Sıfatları Üzerine İtikadî Yaklaşımlar: Zemahşeri ve Derveze'nin Karşılaştırmalı Tefsir Analizi

Yıl 2025, Cilt: 2 Sayı: 1, 57 - 86, 15.06.2025

Lütfullah Cebeci , Quat Yergalıulu

Öz

Bu makale, Zemahşeri ve Derveze’nin Allah’ın zatı ve sıfatları hakkındaki itikadî yaklaşımlarını karşılaştırmaktadır. Mu‘tezilî bir müfessir olan Zemahşeri, tevhid ilkesini merkeze alarak Allah’ın sıfatlarını mecazî anlamda yorumlamış ve akıl temelli bir yaklaşım benimsemiştir. Buna karşılık, Ehl-i Sünnet çizgisindeki Derveze, Kur’an’daki sıfatları literal anlamda kabul etmiş ancak bunların Allah’a özgü bir mahiyete sahip olduğunu vurgulamıştır. Makale, her iki müfessirin tefsir anlayışlarını karşılaştırarak İslam teolojisindeki yerlerini değerlendirmekte ve yaklaşımlarının günümüz itikadî meseleleriyle bağlantısını ele almaktadır.
Anahtar Kelimeler: Zemahşerî, İzzet Derveze, Mukayese.

Anahtar Kelimeler

Zemahşerî , İzzet Derveze , Mukayese.

Etik Beyan

Çalışmanın tüm süreçlerinin araştırma ve yayın etiğine uygun olduğunu, etik kurallara ve bilimsel atıf gösterme ilkelerine uyduğumu beyan ederim.

Proje Numarası

Doktara araştırma makalem

Kaynakça

• Abdulcebbâr, İbn Ahmed el-Esed Ebâdî el-Kâdî. Şerhu’l-Usûli-l-Hamse. Beyrut: Dâru İhyai’t-Turâsi’l-Arabî, 1. Baskı., 2001.
• Abherî, Kemal Cebrî. ez-Zemahşerî Sîretuhu Asâruhu Mezhebuhu’n-Nahvî. Hartum: Dâru’l-Cinân, 2014. Alphan, Abdulhalim. Muhammed İzzet Derveze’nin et-Tefsîru’l-Hadîs Eserinde Nüzul Sebepleri. Diyarbakır: Dilcle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
• Belek, Japarakunov. Muhammed İzzet Derveze’nin Asru’n-Nebî ve Siretu’r-Resûl Adlı Eserlerinin Tefsir Yönü. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tefsir Anabilim Dalı, 2009.
• Beydâvî, Nasiruddîn Ebu Said Abdullah İbn Ömer. Envâru’t-Tenzîl ve Esrâru’t-Te’vîl. Beyrut: Dâru Sadr, 2001. Bozkurt, Nahide. Mu’tezilenin Altın Çağı -Me’mun Dönemi-. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2002.
• Derveze, Muhammed İzzet. et-Tefsîru’l-Hadîs Muretteb Hasebi Tertîbi’n-Nuzûl. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kutubi’l-’Arabiyye, 1431.
• Derveze, Muhammed İzzet. Kur’an’ı Anlamada Usul. çev. Vahdettin İnce. Bursa: Ekin Yayınları, 1997.
• Derveze, Muhammed İzzet. Muzekkirâtu Muhammed İzzet Derveze. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1993.
• Derveze, Muhammed İzzet. Tefsîru’l-Hadîs. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kutubi’l-’Arabiyye, 1383.
• el-Kâdî Abdulcebbar. el-Usûlu’l-Hamse. thk. Faysal Bedîr Avn. Kuveyt: Metbuatu Camiatu’l-Kuveyt, 1998.
• Erdim, Enes. Zemahşerî ve İbn ’Atiyye’nin Tefsirlerine Karşılaştırmalı Bir Yaklaşım. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010.
• Eş’ârî, Ebu’l-Hasan Ali İbn İsmâil. el-İbâne ’an Usûli’d-Diyâne. thk. Hüseyin Mahmud Fevkiye. Kahire: Dâru’l-Ensâr, 1397.
• Eş’ârî, Ebu’l-Hasan İbn Ebî Bişr İshâk İbn Sâlim. Makâlâtu’l-İslâmiyyîn ve İhtilâfu’l-Musallîn. thk. Na’îm Zarzûr. Beyrut: el-Mektebetu’l-’Asriyye, 2005.
• Ferid, Mustafa Süleyman. Muhammed İzzet Derveze ve Tefsîru’l-Kur’âni’l-Kerîm. Riyad: Mektebetu’r-Ruşd, 1993.
• Ferrâ’, Ebu Ya’lâ Muhammed İbn Huseyn İbn Muhammed el-. İbtâlu’t-Te’vîlât li Ahbâri’s-Sıfât. thk. Muhammed İbn Hamdu’l-Hamûd en-Necdî. Kuveyt: Dâru Îlâfi’d-Devliyye, 1431.
• Hammade, Hüseyin Ömer. Muhammed İzzet Derveze. Şam: Dâru’l-Kuteybe, 1983.
• Hûfî, Ahmed İbn Muhammed el-. ez-Zemahşerî. byy: Dâru’l-Fikri’l-’Arâbî, 1966.
• İbn Fûrek, Ebubekir. Makalati’ş-Şeyh Ebi’l-Hasan el-Eş‘arî. thk. Abdurrahim es-Sâyih Ahmed. Kahire: Mektebetü’s-Sekafeti’d-Diniyye, 2005.
• Kurşun, Zekeriya. “Muhammed İzzet Derveze”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1994.
• Mâturîdî, Muhammed İbn Muhammed İbn Mahmud - Baslûm, Mecdî. Te’vîlâtu Ehli’s-Sünne. Lübnan: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2005.
• Mâturîdî, Muhammed İbn Muhammed İbn Mahmud Ebu’l-Mansûr. Te’vîlâtu Ehl-i Sünne. thk. Mecdî Baslûm. Lübnan: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2005.
• Nesefi, Ebu’l Muîn Meymûn b. Muhammed. Nesefi, Ebu’l-Muîn. (2003). Tebsiratü’l-Edille. nşr., Hüseyin Atay ve Şaban Ali Gündüz. Ankara: DİB Yayınları. 2 Cilt. Ankara: DİB Yayınları, 2.Bakı., 2004.
• Nesefî, Ebu’l-Berekât Abdullah ibn Ahmed İbn Mahmûd. Medâriku’t-Tenzîl ve Hekaîku’t-Te’vîl. thk. Yusuf Ali Bedîvî. Beyrut: Dâru’l-Kelimi’t-Tayyib, 1998.
• Öztürk, Mustafa - Mertoğlu, Mehmet Suat. “Zemahşerî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 44. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013.
• Polat, Fethi Ahmet. İslâm Tefsir Geleneğinde Akılcı Söyleme Yönelik Eleştiriler: Mu’tezîlî Zemahşerî’ye, Eş’arî İbnü’l-Müneyyir’in Eleştirileri. İstanbul: İz Yayıncılık+, 2009.
• Razi, Fahreddin. Tefsir-i Kebîr. çev. Suat Yıldırım vd. Ankara: Akçağ Yayınları, 1995.
• Sâbûnî, İsmail İbn Abdurrahman Ebu Osman es-. Akîdetu’s-Selef ve Ashâbu’l-Hadîs. thk. Muhammed İbn Şemsuddin. y.y.: b.y.y., tsz.
• Şehristânî, Muhammed b. Abdülkerim b. Ahmed eş-. el-Milel ve’n-Nihal. thk. Ahmed Fehmi Muhammed. Beyrut: Dâru’l Kutubu’l-İlmiyye, 2009.
• Yağmur, Oğuzhan Şemseddin. Zemahşerî’nin Kur’an’ı Yorumlama Yöntemi (Keşşâf Örneği). İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019.
• Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî ez-. el- Keşşaf ʽan Hakaîki Ğavâmidi’t-Tenzîl ve ʽUyûni’l-Âkâvîli fi Vucûhi’t-Te’vîl. thk. Muhammed Abdusselam Şahin. Beyrut: Dâru’l-Kutubu’l-İlmiyye, 2015.