Klasik Arap Şiirinde Ölüm Temasının Kur’an ve Sünnet Bağlamında Değerlendirilmesi

Öz

Hayat, atılan her adımda ve verilen her nefeste ölüme giden tedrici bir seyirdir. Ölüm, bütün beşerî kültürlerde duygu ve düşüncelerin dolu dolu yaşandığı ilham kaynağı yüksek bir tür ve şiirsel özgünlüğün benzersiz alanlarından biri olarak karşımıza çıkmış, şairler, edipler ve sanatçılar tarafından tekrarlanan konuların başında gelmiştir. Mutlak bir hakikat olan bu akıbet, insanların taşıdıkları dünya görüşlerine göre bazen mistik bir problem olarak görülmüş bazen de metafizik bir spekülasyon olarak şiirlerde işlenmiştir. Klasik Arap şiirinde hemen hemen birçok şair de farklı duygu ve düşüncelerle ölümü şiirlerinde terennüm etmişlerdir. Şairler özellikle divanlarına bu trajik konuyu sanatsal bir derinlik ve müzikal bir üslupla aktarmışlardır. Ölüm, hacmi geniş ve önemi büyük asli konulardan biri olmuş, şairler basit bir felsefe ve hikmetli sözlerle ölümü tasavvur etmişler ve insanlara bu konu üzerinden vezin ve kafiyeyle örülmüş söz dizileriyle birtakım mesajlar vermek istemişlerdir. Bu makale ölüm temalı şiirleri muhteva yönüyle Kur’an ve sünnet çerçevesinden ele almaktadır. Konuyla ilgili değerlendireceğimiz şiirler, cahiliye döneminden başlayarak İslam sonrası hicri üçüncü yüzyıla kadar olan dönemi kapsamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagatı
• Ölüm Konulu Şiir
• Klasik Arap Şiiri
• İslami şiir
• Ölüm.

Evaluation of the Theme of Death in Classical Arabic Poetry in the Context of the Qur'an and Sunnah

Abstract

Life is a gradual journey toward death with every step taken and every breath taken. Death has emerged as a highly inspiring genre where emotions and thoughts are experienced to the fullest, a unique field of poetic originality, and a leading theme repeated by poets, writers, and artists across all human cultures. This fate, an absolute truth, has sometimes been viewed as a mystical problem, and sometimes as metaphysical speculation, depending on people's worldviews. In classical Arabic poetry, almost many poets have also commemorated death in their poems, expressing diverse emotions and thoughts. Poets, particularly in their divans, have conveyed this tragic subject with artistic depth and musical style. Death has become a fundamental subject of immense scope and significance. Poets have conceived of death through simple philosophy and words of wisdom, and through these narratives, woven together in meter and rhyme, they have sought to convey messages to humanity. This article examines the content of death-themed poems within the framework of the Quran and the Sunnah. The poems we will analyze on this topic span the period from the pre-Islamic period of ignorance to the third century of the Islamic hijra.

Keywords

• Arabic Language and Rhetoric
• Poetry on the Subject of Death. Classical Arabic Poetry
• Islamic poetry
• Death.

Kaynakça

1. Abdurrahman, Muʿâḍa eş-Şihrî. eş-Şâhidü’ş-Şiʿrî fî Tefsîri’l-Ḳurʾâni’l-Kerîm. Riyad: Mektebetu Dâri’l-Minhâc, 1431/2010.
2. Abdüsselâm, Muhammed. el-Mevtü fi’ş-Şiʿri’l-ʿArabî. Beyrut: Muessesetu Mu’minûn, 2017.
3. Baġdâdî, ʿAbdulḳâdir b. Ömer. Ḫizânetu’l-Edeb ve Lubbu Lubâbi Lisâni’l-ʿArab. thk. ʿAbdusselâm Muḥammed Hârûn. 13 Cilt. Kahire: Mektebetu’l-Ḫâncî, 1418/1997.
4. Baṭalyevsî, Ebû Muḥammed ʿAbdullâh b. Muḥammed b. es-Seyyid. el-ʾİnṣâf fi’t-Tenbîh ʿale’l-Meʿânî ve’l-Esbâbi’lletî Evcebeti’l-ʾİḫtilâf. thk. Muḥammed Rıḍvân ed-Dâye. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 3. Basım, 1407/1986.
5. Baytar, Yaşar Seracettin. “Züheyr b. Ebî Sülmâ’nın Muallakası ve İhtiva Ettiği Hikmetli Sözler”. İlahiyat Akademi 15 (2022). https://doi.org/10.52886/ilak.1103503
6. Beyhaḳî, Ebû Bekr Aḥmed b. el-Ḥüseyin b. ʿAlî el-Ḫüsrevcirdî. Kitâbu’z-Zuhdi’l-Kebîr. thk. ʿÂmir Aḥmed Ḥadar. Beyrut: Dâru’l-Cenân, 1987.
7. Buḫârî, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. İsmâʿîl b. İbrâhîm. Ṣaḥîḥu’l-Buḫârî. thk. Muṣṭafa Dîb el-Buġâ. 7 Cilt. Dımaşk: Dâru İbn Kes̱îr; Dâru’l-Yemâme, 5. Basım, 1414/1993.
8. Câḥiẓ, Ebû Osmân ʿAmr b. Baḥr. el-Beyân ve’t-Tebyîn. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 4 Cilt. Kahire: Mektebetu’l-Ḫancî, 7. Basım, 1423/2002.

9. Cevherî, Ebû Naṣr. Tâcu’l-luġa ve Ṣıḥâḥu’l-ʿArabiyye. thk. Muhammed Muhammed Tâmir vd. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1407/1987.
10. Cevziyye, Ebû ʿAbdillâh Şemsüddîn Muḥammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb ez-Zürʿaî ed-Dımaşḳī el-Ḥanbelî. Medâricu’s-Sâlikîn fî Menâzili’s-Sâirîn. thk. Nebîl b. Nessâri’s-Sindî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru ʿAtââti’l-ʿİlm, 1441/2019.
11. — Medâricu’s-Sâlikîn Beyne Menâzili İyyâke Naʿbudu ve İyyâke Nestʿaîn. thk. Muḥammed el-Muʿtaṣm Billâh el-Bağdâdî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 1416/1996.
12. — Zâdu’l-Meʿâd fî Hedyi Ḫayri’l-ʿİbâd. thk. Şuʿayb el-Arnaûṭ-ʿAbdûlḳâdir el-ʿArnaûṭ. 5 Cilt. Beyrut: Muʾessesetu’r-Risâle, 1415/1994.
13. — el-Kelâm ʿAlâ Mesʾeleti’s-Semâʿ. thk. Muḥammed ʿAzîz Şems. b.y.: Dâr-u İbn Ḥazm, 1432/2011.
14. Ḍayf, Şevḳî. Târîḫu’l-Edebi’l-ʿArabî - el-ʿAṣru’l-İslâmî. 10 Cilt. Kahire: Dâru’l-Meʾârif, 7. Basım, 1963.
15. — Târîḫu’l-Edebi’l-ʿArabî - el-ʿAṣrü’l-ʿAbbasiyyi’l-Evvel. 10 Cilt. Kahire: Dâru’l-Meʾârif, 8. Basım, 1966.
16. — Târîḫu’l-edebi’l-ʿArabî - ʿAṣru’d-Duvel ve’l-ʿİmârâti’l-Endelüs. 10 Cilt. Kahire: Dâru’l-Meʾârif, 1989.
17. — Târîḫu’l-Edebi’l-ʿArabî - ʿAṣrü’d-Düvel ve’l-ʿİmârât: el-Cezâir, el-Maġribu’l-Aḳṣâ, Mûrîtânyâ, es-Sûdân. 10 Cilt. Kahire: Dâru’l-Meʾârif, 1. Basım, 1995.
18. Elmalı, Hüseyin. “Hassân b. Sâbit”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 16/399-402. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
19. Fayṣal, Şükrî. Ebü’l-ʿAtâhiye Eşʿâruhû ve Aḫbâruhû. Dımaşk, 1384/1964.
20. Fığlalı, Ethem Ruhi. “Ali”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 2/375-378. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
21. Fîrûzabâdî, Mecdüddîn Muhammed b. Yaʿkûb. el-Ḳâmûsu’l-Muḥît. thk. Muhammed Naʿim el-ʿAraḳsûsî. Dımaşk: Muessesetu’r-Risâle, 1998.
22. Fuâd Efrâm el-Büsṭânî. eş-Şiʿru’l-Câhilîyyi. Beyrut: el-Maṭbʿatu’l-Kâtûlîkiyye, 1927.
23. Ḥâşimî, Ahmed. Cevâhiru’l-edeb fî edebiyyât ve inşâi luġati’l-ʿArab. 2 Cilt. Kahire: el-Mektebetu’l-Ḳabbâriyye, 1389/1969.
24. Ḥavvâ, Saʿîd. el-Esâs fi’s-Sünne ve Fıḳhıhâ es-Sîretü’n-Nebeviyye. 4 Cilt. Kahire: Dâru’s-Selâm, 1416/1995.
25. Hicazî, Muhammed Mahmud. Furkan Tefsiri. çev. Mehmet Keskin. 6 Cilt. İstanbul: İlim Yayınları, ts.
26. İbn Fâris, Ebû’l-Ḥuseyn Aḥmed b. Fâris el-Ḳazvînî. Muʿcemu Meḳâyîsi’l-Luġa. thk. ʿAbdusselâm Muḥammed Hârûn. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1399/1979.
27. İbn Ḥamdûn, Ebû’l-Meʿâlî Muḥammed b. el-Ḥasan b. Muḥammed b. ʿAlî b. Ḥamdûn Bahâʾu’d-Dîn el-Bağdâdî. et-Teẕkiretu’l-Ḥamdûniyye. thk. İḥsân ʿAbbâs - Bekir ʿAbbâs. 10 Cilt. Beyrut: Dâru Ṣâdır, 1417/1996.
28. İbn Kes̱îr, Ebû’l-Fidâʾ İsmâîl b. ʿOmer b. Kes̱îr ed-Dimeşḳî. el-Bidâye ve’n-Nihâye. thk. ʿAlî Şîrî. Beyrut: Dâr-u İhyâi’t-Turâs̱ el-ʻArabî, 1408/1988.
29. — Tefsîru’l-Ḳur’âni’l-ʿAẓîm. thk. Sâmî b. Muhammed Selâme. 8 Cilt. Riyad: Dâru Ṭaybe, 8. Basım, 1420/1999.
30. İbn Manẓûr. Lisânü’l-ʿArab. thk. Abdullah Ali el-Kebîr vd. Kahire: Dâru’l-Ma‘ârif, 1984.
31. İbn Reşîḳ el-Ḳayravânî, Ebû ʿAlî el-Ḥasan b. Reşîḳ el-Ḳayravânî el-Ezdî. el-ʿUmde fî Meḥâsini’ş-Şiʿr ve Âdâbihi. thk. Muḥammed Muḥyî’d-Dîn ʿAbdulḥamîd. 2 Cilt. Kahire: Matbaʿatü’s-Saade, 1401/1981.
32. İbnu’d-Devâdârî, Ebû Bekr b. ʿAbdillâh b. Aybek ed-Devâdârî. Kenzu’d-Durer ve Câmiʿu’l-Ġurer. thk. Edward Badeen. 9 Cilt. Beyrut: y.y., 1414/1993.
33. İbnu’l-Es̱îr, Ebû’s-Saʿâdât el-Mubârek b. Muḥammed el-Cezerî. en-Nihâye fî Ġarîbi’l-Ḥadîs̱ ve’l-Es̱er. thk. Ṭâhir Aḥmed ez-Zâvî, Maḥmûd Muḥammed eṭ-Ṭanâḥî. 5 Cilt. Riyad: el-Mektebetu’l-İslâmiyye, 1399/1979.
34. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn ʿAbdurraḥmân b. ʿAlî b. Muḥammed el-Bağdâdî. el-Muḳliḳ. thk. Mecdî Fetḥî es-Seyyid. Tanta: Dâru’s-Ṣaḥâbe li’t-Turâs̱, 1411/1991.
35. — et-Tabṣıra. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1406/1986.
36. — Mir’âtü’z-Zemân fî Tevârîḫı’l-Aʿyân. thk. Komisyon. 23 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-ʿÂlemiyye, ts.
37. Ḳıṭṭa, Abdulkâdir. Fi’ş-Şiʿri’l-İslâmî ve’l-Emevî. Beyrut: Dâru’n-Nehḍati’l-Arabî, 1407/1986.
38. Ḳurṭubî, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. Aḥmed el-Ḫazrecî. Kitabu’t-Teẕkira. thk. eṣ-Ṣâdıḳ b. Muḥammed b. İbrâhîm. Riyad: Mektebetu Dâri’l-Minhâc, 1425/2004.
39. Ḳuteybe, Ebû Muḥammed ʿAbdullâh b. Muslim b. Ḳuteybe ed-Dîneverî İbn. eş-Şiʿr ve’ş-Şuʿarâʾ. 2 Cilt. Kahire: Dâru’l-Meʾârif, 1377/1957.
40. Mâturîdî, Ebû Manṣûr Muḥammed b. Muḥammed. Teʾvîlâtu Ehli’s-Sünne. thk. Mecdî Bâsellûm. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1426/2005.
41. Mâverdî, Ebû’l-Ḥasen ʿAlî b. Muḥammed el-Baṣrî. el-Ḥâvî’l-Kebîr. thk. eş-Şeyḫ ʿAlî Muḥammed Meʿûḍ, eş-Şeyḫ ʿÂdil Aḥmed ʿAbdulmevcûd. 19 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1419/1999.
42. Muberred, Ebû’l-ʿAbbâs Muḥammed b. Yezîd el-Ezdî. el-Kâmil fî’l-Luġa ve’l-Edeb. thk. Muḥammed Ebû’l-Faḍl İbrâhîm. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-ʿArabî, 1417/1997.
43. Muḥammed ʿAli Ṭâhâ ed-Dürra. Tefsîru’l-Ḳur’âni’l-Kerîm ve İʿrâbuhu ve Beyânuhu. 10 Cilt. Dımaşk; Beyrut: Dâru İbn Kes̱îr, 1430/2009.
44. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muḥyiddîn Yaḥyâ b. Şeref. Şerḥu’n-Nevevî ʿAlâ Muslim. 18 Cilt. Beyrut: Dâru İḥyâi’t-Turâs̱i’l-ʿArabî, 1392/1972.
45. Nuveyhâ, Muhammed. eş-Şiʿru’l-Câhiliyyi. Kahire: ed-Dâru’l-Ḳavmiyye, ts.
46. Ömer, Ahmed Muḫtâr. el-Baḥs̱ü’l-Lüġavî ʿInde’l-ʿArab. Kahire: ʿAlemu’l-Kütüb, 6. Basım, 1977.
47. — Muʿcemu’l- Luġati’l-ʿArabiyyeti’l-Muʿaṣıra. 4 Cilt. Kahire: ʿAlimu’l-Kütüb, 1. Basım, 1429/2008.
48. Revâha, ʿAbdullâh b. Dîvânu’l Emîr eş-Şâir ʿAbdillâh b. Revâha (r.a.). thk. Muhammed Ali el-Kutup. Sayda-Beyrut: el-Mektebetu’l-ʿAsriyye, 1431/2010.
49. Ṣafedî, Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg b. Abdillâh. el-Vâfî bi’l-Vefeyât. thk. Ahmed el-Arnaûṭ-Türkî Mustafa. 30 Cilt. Beyrut; Lübnan: Dâr-u İhyâi’t-Turâs̱ el-ʻArabî, 1420/1999.
50. Subkî, Ebu’l-Ḥasen ʿAlî b. ʿAbdulkâfî b. ʿAli b. Temmâm b. Ḥâmid Taḳiyyuddîn. el-İbhâc fî Şerḥi’l-Minhâc. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1416/1995.
51. Süyûṭî, Ebü’l-Fażl Celâlüddîn ʿAbdurraḥmân b. Ebî Bekr b. Muḥammed el-Ḫuḍayrî. et-Tevşîḥu Şerḥi Câmiʿi’ṣ-Ṣaḥîḥ. thk. Rıḍvân Câmiʿ Rıḍvân. 9 Cilt. Riyad: Mektebetu’r-Ruşd, 1419/1998.
52. Şeybânî, Ebû ʿAmr İsḥâḳ b. Merrâr Ebû ʿAmr. Şerḥu’l-Muʿallaḳâti’t-Tisʿa. thk. ʿAbdulmecîd Hemmû. Beyrut: Muessesetü’l-ʿAlemî, 1. Basım, 1422/2001.
53. Ṭaberî, Ebû Caʿfer Muḥammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmilî. Câmiʿu’l-Beyân ʿan Teʾvîli ʾÂyi’l-Ḳurʾân. thk. Abdullah b. Abdulmuḥsin et-Turkî. 26 Cilt. Kahire: Dâru Hicr, 1422/2001.
54. Ṭayyib, Muhammed Süleymân. Mevsûʿatu’l-Ḳabâili’l-ʿArabiyye. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-ʿArabî, 3. Basım, 1421/2000.
55. Yazır, Elmalılı Hamdi. Kur’an-ı Kerîm ve Türkçe Meâli. Ankara: Sefa Yayıncılık, ts.
56. Zeyyât, Aḥmed Ḥasan. Târîḫu’l-Edebi’l-ʿArabî. Kahire: Dâru Naḥḍa, ts.