Mekke'nin Fethi Sürecinin Hukukî Boyutları

Öz

Çalışma hukuki boyutlarıyla Mekke fethini ele almaktadır. Fetih öncesinde yapılan Hudeybiye barış anlaşılmasının bozulması, Ebû Süfyân’ın Medine’yi ziyareti ve tekrar anlaşma gayreti, Hâtıb b. Ebû Betea’nın mektubu ve sonucu hukuk doktrinini ilgilendirmektedir. Fethin gerçekleşmesi için Hz. Peygamber ve onun ordusuna harem bölgesinde belli bir zaman aralığında savaş izninin verilmesi, sulh kavramı çerçevesinde af ve tesâmüh ilkesinin tercih edilmesi, şehrin yağmalanmasının yasaklanması Mekke fethinin hukuki boyutlarıyla ele almayı gerekli kılmaktadır. Devlet başkanı tarafından sadece bazı kişilerin cezalandırılması onayının verilmesi de hukuki bir durumdur. Hicret etme olayı ise fetihle mahiyet değiştirmiştir. Mekke’den Medine’ye hicret olayı artık zahiri anlamdan daha çok içsel ve öze yönelik kapsamlı bir hale dönüşmüştür. Hicret güzel bir niyet çerçevesinde günahlardan kaçınma, cihad ve ilim talebi gibi durumlarla anılmıştır. Kâbe hizmetlerinin yürütülmesinde emanetin ehline vermesi onaylanmış ve daha önce Kâbe hizmetleri çerçevesinde var olan bazı hizmet kalemleri ise kaldırılmış, hacılara su dağıtma işi (sikâyetü’l-hac) ve Kâbe hizmeti (Sidânetü’l-Beyt) ile sınırlandırılmıştır. Mekke’nin fethinde ahlak ile adaletin birlikte gözetilmesi, sosyal düzenin sağlanması amacı ile toplumsal ihtiyaç olgularının esas alınması ontolojik olarak tarih ilminden ziyade hukuk ilmiyle ilgilidir. Makale de ele alınan konular nitel yöntemin metin analizi ve tarihi doküman çerçevesin de ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Mekke
• Kureyş
• Anlaşma
• Fetih.

الأبعاد القانونية لفتح مكة

Öz

تتناول هذه الدراسة فتح مكة من جوانبه القانونية. إذ يُعنى بخرق اتفاقية صلح الحديبية التي أُبرمت قبل الفتح، وزيارة أبي سفيان للمدينة ومحاولته تجديد الاتفاق، ورسالة حاطب بن أبي بلتعة وما ترتب عليها، وكلها مسائل تندرج ضمن نطاق الفقه القانوني. ومن الجوانب القانونية أيضاً منح الإذن للنبي ﷺ وجيشه بالقتال داخل منطقة الحرم لفترة زمنية محددة، وتفضيل مبدأ العفو والتسامح في إطار مفهوم الصلح، وتحريم نهب المدينة. كما يُعدّ قرار معاقبة بعض الأشخاص فقط بموافقة رئيس الدولة مسألة قانونية. أما الهجرة، فقد تغيرت طبيعتها بعد الفتح، فلم تعد تعني الانتقال الظاهري من مكة إلى المدينة، بل أصبحت ذات بعد داخلي وجوهري، يرتبط بالنية الحسنة، والابتعاد عن المعاصي، والجهاد، وطلب العلم. وفيما يتعلق بخدمات الكعبة، فقد تم اعتماد مبدأ "وضع الأمانة في يد أهلها"، وأُلغيت بعض المهام التي كانت قائمة سابقاً، لتقتصر على سقاية الحجاج (السقاية) وخدمة الكعبة (السنادة). إن مراعاة الأخلاق والعدالة معاً في فتح مكة، والاعتماد على احتياجات المجتمع لضمان النظام الاجتماعي، يُعد من صميم علم القانون أكثر من كونه منضويا تحت علم التاريخ. وقد تم تناول موضوعات المقالة من خلال منهج نوعي يعتمد على تحليل النصوص والوثائق التاريخية.

Anahtar Kelimeler

• الفقه الإسلامي
• مكة
• قريش
• المعاهدة
• الفتح

The Legal Dimensions of the Conquest of Mecca

Abstract

This study addresses the conquest of Mecca from a legal perspective. It examines the breach of the Treaty of Hudaybiyyah prior to the conquest, Abu Sufyan’s visit to Medina and his attempt to renew the agreement, as well as the letter sent by Hatib ibn Abi Balta'ah and its consequences—all of which pertain to legal doctrine. The Prophet ﷺ and his army were granted permission to engage in battle within the sacred precinct for a limited time, and the principles of pardon and tolerance were favored within the framework of peace. The prohibition of looting the city also necessitates a legal analysis of the conquest. The decision by the head of state to punish only certain individuals is likewise a legal matter. The concept of migration underwent a transformation with the conquest. The migration from Mecca to Medina no longer held a purely physical meaning but evolved into a deeper, spiritual journey. Migration came to be associated with noble intentions, avoidance of sin, striving in the path of God, and the pursuit of knowledge. In terms of Kaaba services, the principle of entrusting duties to those qualified was affirmed, and some previously existing service roles were abolished. The responsibilities were limited to providing water to pilgrims (siqāyat al-ḥajj) and serving the Kaaba (sidānat al-bayt). The integration of morality and justice during the conquest of Mecca, and the prioritization of societal needs to ensure social order, are ontologically more related to legal science than to historical study. The topics discussed in the article are presented through qualitative methods, including textual analysis and historical documentation.

Keywords

• Islamic Law
• Mecca
• Quraysh
• Treaty
• Conquest.

Kaynakça

1. Abdürezzâk, Ebû Bekr Abdürrezzâk b. Hemmâm b. Nâfi῾ es-San῾ânî el-Himyerî. el-Musannef. nşr. Habîbürrahman el-A῾zamî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1390/1970.
2. Akdoğan, M. Nur. Mekke’nin Fethi. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2008.
3. Algül, Hüseyin. “Mûte Savaşı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/385-387. İstanbul: TDV Yayınları, 2020.
4. Aykul, Abdulmuid. “Mekke Haremi Arazisinin Hukukî Statüsü ile İlgili Tartışmalar”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 41 (2023), 182-184.
5. Belâzurî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Yahyâ. Fütûhu’l-büldân. Beyrut: Mektebetü’l-Hilâl, 1988.
6. Belâzurî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Yahyâ. Ensâbu’l-eşrâf, thk. Süheyl ez-Zekkâr - ve Riyâd ez-Ziriklî. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1996.
7. Berki, Ali Himmet - Keskioğlu, Osman. Hz. Muhammed ve Hayatı. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1977.
8. Bozkurt, Nebi. “Eman”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/75-77. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.

9. Bozkurt, Nebi. “Hâtıb b. Ebû Beltea”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/444-445. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
10. Bozkurt, Nebi. “Mekke”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/555-563. İstanbul: TDV Yayınları, 2003. Buhârî, Burhâneddin. el-Muhîtu’l-Burhânî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
11. Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail b. İbrahim. el-Câmi’u’s-Sahîh. thk. Muhammed Zuheyr Beyrut: Dâru Tavki’n-Necât, 1422/2000.
12. Bûtî, M. Said Ramazan. Fıkhu’s-Siyre. İstanbul: Dönem Yayıncılık, 2018.
13. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. Ahkâmü’l-Kur’ân. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Ârabî, 1985.
14. Dârekutnî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ömer b. Ahmed. Sünenü Dârekutnî. Beyrut: Müessetü’r-Risâle, 2004.
15. Ebû Ubeyd, Kâsım b. Sellâm. Kitâbu’l-Emvâl. Kahire: Dâru’l-Fikr, 1981.
16. Ebû Yûsuf, Ya’kub b. İbrâhim. Kitâbu’l-Harâc. Kahire: Matbaatü’s-Selefiyye, 1397.
17. Hamîdullah, Muhammed. “Hudeybiye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/297-299. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
18. Hamîdullah, Muhammed. Hz. Peygamber’in Savaşları. çev. Nazire Erinç Yurter İstanbul: Yeni Şafak, ts.
19. Hanbel, Ebû Abdullah Ahmed. el-Câmiu’l Ulûmi’l İmam Ahmed el-Fıkh. Feyyûm: Dâru’l-Fellâh, 2009. Hattab, Mahmut Şit. Komutan Peygamber. çev. Ahmet Ağırakça. İstanbul: Bir Yayıncılık, 1988.
20. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdülmelik b. Hişâm b. Eyyûb el-Himyerî el-Basrî el-Mısrî. es-Sîretü’n-Nebeviyye. nşr. Taha Abdurraûf Saʻd. Riyad: Şirketü’t-Tıbâʻati’l-Fenniyye’l-Müttehide, ts.
21. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer. el-Bidâye ve’n-Nihâye. nşr. Abdurrahmân ed-Dûkî ve Muhammed Gâzî Beydûn. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1998.
22. İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullâh b. Ahmed b. Muhammed b. Kudâme. el-Muğnî. Mısır: Hicru li’t-Tebâati ve’n-Neşr ve’t-Tevzi‘ ve’l-İ῾lân, 1995.
23. İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed el-Kazvînî. es-Sünen. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009. İbn Sa‘d, Ebû Abdillâh Muhammed b. Sa‘d b. Menî el-Kâtib el-Hâşimî el-Basrî el-Bağdâdî. et-Tabakâtü’l-Kübrâ. Beyrut: y.y., 1985.
24. İsfehânî, Ebu’l-Kâsım Hüseyin b. Muhammed Râgıp. Müfredâtü Elfâzı’l-Kur’ân (el-Müfredât fi garîbi’l-Kur’ân). thk. Safvan Adnan Dâvudî. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 2009. Karaman, Hayreddin. İslâm Hukuk Tarihi. İstanbul: İz Yayıncılık, 2014.
25. Karaman, Hayreddin vd. Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2020.
26. Kudûrî, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Ebî Bekr Muhammed b. Ahmed. Muhtasaru’l-Kudûrî. Kahire: Dâru’s-Selâm, 2006.
27. Kundak, Oğuzhan. “İslâm Arazi Hukukunda Mekke’nin Özel Konumu”. Bitlis İslamiyat Dergisi 6/1 (2024), 67-83. Kundak, Oğuzhan. İslam Arazi Hukukunun Oluşumu. İstanbul: On İki Levha Yayınları, 2023.
28. Küçükaşçı, Mustafa Sabri. “Umretü’l-Kazâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/297-2999. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
29. Maverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb el-Basrî. el-Hâvi’l-Kebîr. Beyrut: Dâru’l- Kütübü’l-İlmiyye, 1994.
30. Mevsilî, Ebü’l-Fazl Mecdüddîn Abdullâh b. Mahmûd b. Mevdûd. el-İhtiyâr li’l-Ta‘lîli’l-Muhtâr. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-İlmiyye, ts.
31. Müslîm, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî. Sahîhu Muslim. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1374/1955.
32. Özel, Ahmet. “Cihad”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/527-534. İstanbul: TDV Yayınları, 1993, 7/527-531.
33. Özel, Ahmet. İslâm Hukukunda Ülke Kavramı: Dâru’l-İslâm - Dâru’l-Harb. İstanbul: İz Yayıncılık, 1991.
34. Sinanoğlu, Mustafa. “İslâm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/1-2. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
35. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî el-Bağdâdî. Târîhu’l-Umem ve’l-Mulûk. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhîm. Kâhire: Dâru’l-Meârif bi-Mısr, 1960.
36. Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa b. Sevre es-Sülemî. el-Câmiü’s-sahîh. thk. ve şerh Ahmed Muhammed Şakir. Kahire: y.y., 1978.
37. Vâkıdî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer b. Vâkıd el-Eslemî el-Medenî. Kitâbü’l-Megâzî. Beyrut: Dârü’l-Âfâk, 1984.
38. Zühaylî, Vehbe b. Mustafa. Âsârü’l-Harb fi’l-Fıḳhi’l-İslâmî. Dımaşk: y.y., 1385/1965.