Kurtubî Tefsiri’nin Endülüs İslâm Hukuk Tarihindeki Yeri: Ahkâm Tefsiri Geleneğinde Mukayeseli Fıkıh Yönteminin Sistemleşmesi ve Roma Hukukunu Etkilemesi Açısından

Öz

Kurtubî (ö. 671/1273), tefsir, hadis ve fıkıh ilimlerinde temayüz etmiştir. Müfessir, özellikle el-Câmiʿ li-aḥkâmi’l-Ḳurʾân adlı eseriyle tanınmıştır. Araştırmada bu eser ve Endülüs İslâm hukuk tarihindeki yeri, ahkâm tefsiri geleneğinde mukayeseli fıkıh yönteminin sistemleşmesi ve Roma hukukunu etkilemesi cihetinden tahlil ve tahkik edilmiştir. Bu analiz Endülüs İslâm hukuk tarihinin, “1. dönem (93-237): Mâlikî mezhebinin Endülüs’e girişi; 2. dönem (238-401): Mâlikî mezhebinin Endülüs’te teşekkülü; 3. dönem (404-626): Mâlikî mezhebinin Endülüs’e kök salması ve 4. dönem (627-899): Mâlikî mezhebinin Endülüs’teki diğer hukuk mektepleri ve düşünce sistemleriyle etkileşime girmesi” şeklinde özetlenebilen dönemleri esas alınarak gerçekleştirilmiştir. Bu doğrultuda Kurtubî’nin yaşadığı söz konusu üçüncü ve dördüncü dönemlerin mukayeseli fıkhın sistemleşmesine zemin ve temel oluşturduğu savunulmuştur. Bu dönemlerin büyük müctehidler ve mezhep imamları devrine kadarki süreçten sonra gerek ahkâm tefsiri gerek fıkhın gelişiminde müstesna bir süreç olduğu vurgulanmıştır. Hz. Peygamber, sahâbe, tâbiûn ve mutlak ve büyük müctehidler dönemleri kadar hür ve mutlak ictihadlar yapılmamakla beraber, bu dönemdeki Kur’an tefsirleri, ahkâm tefsirinin özgün yapısı ve işleviyle daha çok örtüşür. Nitekim hem Kurtubî’nin yararlanması hem mukayeseli fıkhın sistemleşmesine temel oluşturması açısından İbn Atıyye el-Endelüsî’nin (ö. 541/1147) el-Muḥarrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-ʿazîz’i ile Ebû Bekir İbnü’l-Arabî’nin (ö. 543/1148) Aḥkâmü’l-Ḳurʾân’ı buna örnek verilebilir. Bu kapsamda araştırmada gerek betimleyici gerek çözümlemeli yöntemlere başvurulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Ahkâmü’l-Kurʾân
• Mukayeseli Fıkıh
• Endülüs İslâm Hukuk Tarihi
• Kurtubî Tefsiri

The Place of Tafsīr al-Qurṭubī in the History of Islamic Law in Andalusia: in terms of the Systematızatıon of Comparatıve Jurısprudence in the Tradition of Aḥkām al-Qur’ān

Öz

Qurṭubī (d. 671/1273) excelled in the fields of tafsīr, ḥadīt̲h̲ and fiḳh. He is particularly known for his work, al-Jāmiʿ li-Aḥkām al-Qur’ān. This research analyzes and investigates this work and its place in the history of Andalusian Islamic law, focusing on the systematization of the comparative Jurisprudence/fiḳh method within the legal exegesis of Qur’ān/aḥkâm al-Qur’ān and its influence on Roman law. This analysis is based on the history of Islamic law in Andalusia, which can be summarized as follows: “1. Period (93-237): The introduction of the Maliki school to Andalusia; 2. Period (238-401): The formation of the Maliki school in Andalusia; 3. Period (404-626): The Maliki school taking root in Andalusia; and 4. Period (627-899): The interaction of the Maliki school with other legal schools and thought systems in Andalusia.” In this context, it is argued that the aforementioned third and fourth periods, in which Qurṭubī lived, laid the groundwork and foundation for the systematization of comparative jurisprudence. It is emphasized that these periods represent an exceptional era in both aḥkām al-Qur’ān and the development of jurisprudence, following the period up to the time of the great mujt̲a̲hids and imāms of the schools of thought. While the Qur’ānic interpretations of this period were not as free and absolute as those of the Prophet, the ṣaḥāba, the tābiʿūn, and the great and absolute mujt̲a̲hids, they largely coincided with the unique structure and function of the legal exegesis of Qur’ān. Indeed, Ibn ʿAṭiyya al-Garnāṭī’s (d. 541/1147) al-Muḥarrar al-wad̲j̲īz and Abū Bakr Ibn al-ʿArabī”s (d. 543/1148) Aḥkām al-Qur’ān can be cited as examples, both for Qurṭubī’s use of them and for their role in the systematization of comparative jurisprudence. In this context, both descriptive and analytical methods were used in the research.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Aḥkām al-Qur’ān
• Comparative Jurisprudence
• Andalusian History Law
• Tafsīr al-Qurṭubī

Kaynakça

1. Abdelmalek, Houcine–Kasmı, Amine Abdelkader Djedıd. “Aḥkâm al-jiwâr Influence on Ottoman Mecelle and Napoleon’s Civil Code”. Journal of Islamic Research 34/1 (2023), 1-19.
2. Abdülazîz b. Abdullah. “Mâlikî Fıkhının Batılı Hukuk Sistemlerine Etkileri”. çev. Recep Özdemir. “Mâlikî Fıkhının Batılı Hukuk Sistemlerine Etkileri”. İnönü Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/1 (2015), 285-287.
3. Abdülkādir, Ali Hasen. Naẓra ʿâmme fî târîḫi’l-fıḳhi’l-İslâmî. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Hadîse, 1965.
4. Adil, Abdurrahman. “Mecelle mi? Kod Sivil mi?”, İkdam 25 Teşrînisâni 1339.
5. Akkaya, Rukiye. “Kemalpaşazȃde Said Bey ve ‘Hukuku Siyasiye-i Osmaniye Dersleri’ (1329) Üzerine Notlar”. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 29 (2), 923-944.
6. Âmidî, Seyfeddin. el-İḥkâm fî uṣûli’l-aḥkâm. 4 Cilt. Kahire: Dârü’l-Maârif, 1387/1986.
7. Aral, Vecdi, Hukuk ve Hukuk Bilimi Üzerine. İstanbul: Filiz Kitabevi, 1992.
8. Armajani, J. M. Islamic Thought in the West: Sacred Texts. Islamic History, and Visions of Islam in a Transnational Age. California: University of California, Doctoral Thesis, 1999.

9. Arslan, Çisil Durgun. “Karşılaştırmalı Hukuk Araştırmalarında Yöntem”. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 27/2 (2021), 1540-1664.
10. Atalay, Ahmet Haluk. “Hukuk Sistemleri ve Türk Hukuk Tarihi”. Hukukun Temel Kavramları”. ed. Ufuk Aydın–Elvan Sütken. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları, 2018.
11. Aydınlı, Abdullah. “Ehl-i Hadîs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/507-508. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
12. Baltacı, Ahmet. “İbnü’l-Arabî, Ebû Bekr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/488-491. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
13. Bardakoğlu, Ali. “Tabiî Hukuk Düşüncesi Açısından İslâm Hukukçularının İstihsan ve İstislah Görüşü”. Erciyes Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 3 (1986), 111-138.
14. Bayram, Abdullah. Kurtubî ve Fıkhî Tefsiri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2023.
15. Bayram, Abdullah. Ahkâm Tefsirinde Gāî/Teleolojik Yorum: Kurtubî Tefsiri Örnekleminde. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2024.
16. Bilge, Necip. Hukuk Başlangıcı: Hukukun Temel Kavram ve Kurumları. Ankara: Turhan Kitapevi, 1984.
17. Bilicioğlu, İlknur Yaşar. “Kabz Öncesi Tasarruf ve Hasar Hükümleri Bağlamında Mecelle ve Fransız Medeni Kanunu Mukayesesi”. İslam Tetkikleri Dergisi 14/1 (2024), 171-98.
18. Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukukı İslâmiyye ve Istılâhatı Fıkhiyye Kamusu. 8 Cilt. İstanbul: Bilmen Basım ve Yayınevi, 1949-1952.
19. Birışık, Abdülhamit. “Tefsir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/281-290. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
20. Bolay, Süleyman Hayri. “Endülüs’te Gelişen Düşünce Hayatı ve Batıya Tesirleri” –Endüslüs’ten İspanya’ya–. Ankara: TDVY, 1996.
21. Boisard, Marcel A. L’humanisme de l’Islam. Paris: Albin Michel 1979.
22. Boynukalın, Ertuğrul. “Makāsıdü’ş-Şerîa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/423-427. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
23. Buhârî, Abdülazîz. Keşfü’l-esrâr. İstanbul: Şirket-i Sahafiye-i Osmaniye, 1308/1891.
24. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’s-sahîh. nşr. Muhammed Züheyr b. Nasr. 8 Cilt. Beyrut: Dâru Tavki’n-Necât, 1422/2001.
25. Bulliet, R. W. Conversion to Islam in the Medieval Period. Massachusetts: Harvard University Press, 1979. Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Tarihi. 2 Cilt. Ankara: Fecr Yayınları, 1996.
26. Cessâs, el-Fuṣûl fi’l-uṣûl, nşr. Uceyl Câsim en-Neşemî. 3 Cilt. Küveyt: Vizâretü’l-Evkāf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1405/1985.
27. Cîdî, Ömer b. Abdülkerîm. Muḥâḍarât fî târîḫi’l-meẕhebi’l-Mâlikî fi’l-ġarbi’l-İslâmî. Rabat: y.y., 1987.
28. Cündî, Ferîd Abdülazîz. Câmi‘u’l-ahkâmi’l-fıkhîyye li’l-İmâm el-Kurtubî min tefsîrihi. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
29. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn. el-Burhân fî uṣûli’l-fıḳh. nşr. Abdülazîm Mahmûd ed-Dîb. 2 Cilt. Devha: Câmiatü Katar, 1399/1979.
30. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn. el-Ġıyâs̱î. nşr. Abdülazîm ed-Dîb. Katar: y.y., 1401/1981.
31. Çobanoğlu, Rahmi. Hukukta Gaye Problemi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1964.
32. Çağıl, Orhan Münir. Hukuk ve Hukuk İlmine Giriş. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1971.
33. Çavuşoğlu, Ali Hakan. “Endülüs’te Re’y-Hadis” Mücadelesi”. İslâmiyât 7/3 (2004), 72-73.
34. Çaykara, Faruk. Kur’an’ın Yorumlanmasında Amaçsal Yaklaşımlar. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2007.
35. David, René. Çağdaş Büyük Hukuk Sistemleri. çev. Argun Köteli. İstanbul: Üçdal Neşriyat, 1985.
36. Dâvûdî, Muhammed b. Alî. Ṭabaḳātü’l-müfessirîn. nşr. Ali Muhammed Ömer. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1972.
37. Debûsî, Ebû Zeyd. Taḳvîmü’l-edille. nşr. Halîl Muhyiddin el-Meys. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1421/2001.
38. Debûsî, Ebû Zeyd. Mukayeseli İslâm Hukuk Düşüncesinin Temelleri. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2002.
39. Demirci, Muhsin. Tefsir Usulü. İstanbul: İFAV Yayınları, 2016.
40. Dihlevî, Şah Veliyyullah. Ḥüccetullāhi’l-bâliġa. nşr. Seyyid Sâbık. 2 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Hadîse, ts. Dihlevî, Şah Veliyyullah. el-İnṣâf. nşr. Abdülfettâh Ebû Gudde. Beyrut: Dârü’n-Nefâis, 1983.
41. Dönmez, İbrahim Kâfi. “Şer‘u men kablenâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/15-19. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
42. Ebû Dâvûd. Sünen. nşr. Kemâl Yûsuf el-Hût. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1409/1988.
43. Ebû Hayyan el-Endelüsî. el-Baḥrü’l-muḥîṭ. nşr. Arafat el-A‘şâ Hassune vd. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1403/1983.
44. Ebû Yûsuf Ya‘kūb b. İbrâhim. Kitâbü’l-Ḫarâc. nşr. Muhibbüddin el-Hatîb. Kahire: el-Matbaatü’s-Selefiyye, 1397.
45. Ebû Zehre, Muhammed. Mâlik: Ḥayâtühû ve ʿaṣrüh –ârâʾühû ve fıḳhüh–. Kahire: y.y., 1952.
46. Erdoğan, Mehmet. Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2005.
47. Ergin, Osman Nuri. Türkiye Maarif Tarihi, İstanbul: Eser Matbaası, 1977.
48. Ersöz, İsmet. “Ahkâmü’l-Kur’ân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 1/552. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
49. Erten, Mevlüt. Nas-Yorum İlişkisi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2013.
50. Esirgen, Seda Örsten. “Mecelle ve Fransız Medeni Kanunu Çerçevesinde Vekâlet Sözleşmesi”. Ankara Barosu Dergisi 1 (2013), 167-84.
51. Esirgen, Seda Örsten. “Osmanlı Devleti’nde medeni kanun tartışmaları: Mecelle mi, Fransız Medeni Kanunu mu?”. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 29/29 (2011), 31-48.
52. Eskicioğlu, Osman. “Ahkâmü’l-Kur’ân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi.1/554. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
53. Fechner, Erich. Rechtphilosophie. Tübingen: J.C. B. Mohr, 1962.
54. Ferrari, Silvio–Bradney, Anthony (ed.), Islam and European Legal Systems. Aldershot: Ashgate, 2000.
55. Fitzgerald, S. V. “İslâm Hukukunun Roma Hukukundan İktibasta Bulunduğu İddiası”. çev. Bilge Umar. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası 29/4 (1964), 1128-1154.
56. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. Cevâhirü’l-Ḳurʾân ve dürerüh. Beyrut: Dârü İhyâi’l-Ulûm, 1411/1990.
57. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, 1402-1403/1982-1983.
58. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. el-Müstaṣfâ fî ʿilmi’l-uṣûl. 2 Cilt. Bulak: el-Matbaatü’l-Emîriyye, 1324/1906.
59. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. el-Müstaṣfâ fî ʿilmi’l-uṣûl. nşr. Muhammed Abdüsselâm eş-Şâfî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
60. Gezer, Arif. Kurtubî’nin Hadis İlmindeki Yeri. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2000.
61. Goitein, S. D. “İslâm Hukûkunun Doğum Ânı”. çev. Bülend Davran. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi İslâm Tetkikleri Enstitüsü Dergisi 1/1-4 (1954), 57-62.
62. Goldziher, Ignaz “Fıkıh”, İslâm Ansiklopedisi. 4/601-608. İstanbul: MEB Yayınları, 1940-1988.
63. Goldziher, Ignaz. “İspanya Arapları ve İslâm: Doğu Araplarıyla Mukayeseli Olarak İspanya Araplarının İslâm’ın Tekâmülündeki Yeri”. çev. İsmail Hakkı Ünal. İslâmî Araştırmalar Dergisi 1/1 (1986), 80-99.
64. Gözler, Kemal. Hukuka Giriş. Bursa: Ekin Kitabevi Yayınları, 2007.
65. Güneş, Kâmil. İslâmî Düşüncenin Şekillenişinde Akıl ve Nass. İstanbul: İnsan Yayınları, 2003.
66. Güngör, Mevlüt. Kur’an Tefsirinde Fıkhî Tefsir Hareketi ve İlk Fıkhî Tefsir. İstanbul: Kur’an Kitaplığı, 1996.
67. Güriz, Adnan. Hukuk Felsefesi. Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1992.
68. Hacvî, Muhammed b. Hasan. nşr. Eymen Sâlih Şa‘bân. el-Fikrü’s-sâmî fî târîḫi’l-fıḳhi’l-İslâmî. 2 Cilt. Beyrut 1416/1995.
69. Hâkim en-Nîsâbûrî. Maʿrifetü ʿulûmi’l-ḥadîs̱. nşr. Seyyid Muazzam Hüseyin. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1397/1977.
70. Hallâf, Abdülvehhâb. Meṣâdirü’t-teşrîʿi’l-İslâmî fîmâ lâ naṣṣa fîh. Küveyt: Dârü’l-Kalem, 1982.
71. Hallaq, Wael B. A History of Islamic Legal Theories. Cambridge: y.y., 1997.
72. Hasan, Ahmad. “Early Modes of Ijtihād: Ra’y, Qıyās and Istiḥsān”. Islamic Studies 6/1 (1967), 47-79.
73. Hasan, Ahmad. “The Principle of Istiḥsān in Islamic Jurisprudence”. Islamic Studies 16 (1977), 347-362.
74. Hatîb el-Bağdâdî. el-Câmiʿ li-aḫlâḳı’r-râvî ve âdâbi’s-sâmiʿ. nşr. Mahmûd et-Tahhân. Riyad: Mektebetü’l-Maârif, 1403/1983.
75. Hatîb el-Bağdâdî. Muḫtaṣaru naṣîḥati ehli’l-ḥadîs̱. nşr. Yûsuf Muhammed Sıddîk. Hartum: y.y., 1408/1988.
76. Hocaoğlu, Mustafa. Ahkâm Tefsirlerinin Usûl Açısından Mukayesesi (Cessâs, Herrâsî ve İbn Arabî Örnekleri). İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010.
77. Hoecke, Mark Van. “Methodology of Comparative Legal Research”. Law and Method (2015), 1-35.
78. Hodgson, M. G. S. İslâm’ın Serüveni: Bir Dünya Medeniyetinde Bilinç ve Tarih, çev. Metin Karabaşoğlu vd. 3 Cilt. İstanbul: İz Yayıncılık, 1993.
79. Hudarî, Muhammed b. Afîfî el-Bâcûrî. Târîhu’t-teşrî‘i’l-İslâmî. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1400/1980.
80. Hudarî, Muhammed b. Afîfî el-Bâcûrî. Uṣûlü’l-fıḳh. Kahire: Mektebetü’l-Kadâiyeti’l-Kübrâ, 1389/1969.
81. Hûlî, Emîn. Kur’an Tefsirinde Yeni Bir Metod. çev. Mevlüt Güngör. İstanbul: Kur’an Kitaplığı, 1995.
82. Imamuddin, S. M. A Political History Muslim. Spain: y.y., 1961.
83. İbn Abdülber. Câmiʿu beyâni’l-ʿilm. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
84. İbn Abdüsselâm, İzzeddin. Ḳavâʿidü’l-aḥkâm. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
85. İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. İslâm Hukuk Felsefesi. çev. Mehmet Erdoğan–Vecdi Akyüz. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2013.
86. İbn Atıyye el-Endelüsî. el-Muharrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-azîz. nşr. Abdüsselâm A. Muhammed. 15 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
87. İbn Ferhûn, Burhâneddin. ed-Dîbâcü’l-müẕheb. nşr. Muhammed el-Ahmedî Ebü’n-Nûr. 2 Cilt. Kahire: Dârü’t-Türâs, 1972.
88. İbn Haldûn. Muḳaddimetü İbn Ḫaldûn. nşr. Ali Abdülvâhid Vâfî. 3 Cilt. Kahire: Dârü Nahdati Mısr, 1401/1981.
89. İbn Hallikân Ebü’l-Abbas Ahmed b. Muhammed. Vefeyâtü’l-aʿyân ve enbâʾü ebnâʾi’z-zamân. nşr. İhsan Abbas. Beyrut: Dâru’s-Sâdır, 1968-1972.
90. İbn Hazm. el-İḥkâm. nşr. Ahmed M. Şâkir. Beyrut: Dârü’l-Âfâki’l-Cedîde, 1403/1983.
91. İbn Hibbân. Ṣaḥîḥu İbn Ḥibbân. nşr. Şuayb el-Arnaût–Hüseyin Esed. 18 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1404/1984.
92. İbn Kayyim el-Cevziyye. İġās̱etü’l-lehfân min meṣâyidi’ş-şeyṭân. nşr. Muhammed Hâmid el-Fıkī. Kahire: Dârü’l-Ma‘rife, 1357/1938.
93. İbn Kayyim el-Cevziyye. İʿlâmü’l-muvaḳḳıʿîn ʿan rabbi’l-ʿâlemîn. nşr. M. Muhyiddin Abdülhamîd. 4 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Külliyyâti’l-Ezheriyye, 1374/1955.
94. İbn Kayyim el-Cevziyye. eṭ-Ṭuruḳu’l-ḥükmiyye. nşr. Muhammed Hâmid el-Fıkī. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
95. İbn Rüşd. Bidâyetü’l-müctehid ve nihâyetü’l-muḳteṣid. 2 Cilt. Kahire: Dârü’l-Hadîs, 1425/2004.
96. İbnü’l-Arabî, Ebû Bekir. Aḥkâmü’l-Ḳurʾân. nşr. Ali M. el-Bicâvî. 4 Cilt. Kahire: y.y., 1394/1974.
97. İbnü’l-Arabî, Ebû Bekir. Kānûnü’t-teʾvîl. nşr. Muhammed es-Süleymânî. 2 Cilt. Beyrut: y.y., 1410/1990.
98. İbnü’l-Mukaffa‘. Risâle fi’ṣ-ṣaḥâbe. Kahire: Mecelletü’l-Muktebes, 1326/1908.
99. İzmirli, İsmail Hakkı. İlm-i Hilâf. İstanbul: Hukuk Matbaası, 1330/1915.
100. Kallek, Cengiz. “Fukahâ-yi Seb‘a”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/214. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
101. Kâtib Çelebi. Keşfü’ẓ-ẓunûn ʿan esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. nşr. Kilisli Muallim Rifat–Şerefeddin Yaltkaya. 2 Cilt. İstanbul: Maarif Vekâleti, 1360-1362/1941-1943.
102. Karaman, Hayreddin. “Adalet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi.1/343-344. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
103. Karaman, Hayreddin. Başlangıçtan Zamanımıza Kadar İslâm Hukuk Tarihi. ed. Namık Ayhan. İstanbul: Nesil Yayınları, 1989.
104. Karaman, Hayreddin. İslâm Hukukunda İctihad. Ankara: TDVY, 1975.
105. Karaman, Hayreddin. Mukayeseli İslâm Hukuku. 3 Cilt. İstanbul: İz Yayıncılık, 1982.
106. Kasbî, Mahmûd Zelat. el-Kurtubî ve menhecühû fi’t-tefsîr. Kahire: Dârü’l-Ensâr, 1979.
107. Kaya, Eyyüp Said. “Mâlikî Mezhebi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/519-535. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
108. Kayaoğlu, İsmet. İslam Kurumları Tarihi I-II. Konya: Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1994.
109. Kılıçer, M. Esat. “Ehl-i Re’y”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/520-524. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
110. Kılıçer, M. Esad. İslâm Fıkhında Re’y Taraftarları. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1975.
111. Kınalızâde Ali Efendi. Ṭabaḳātü’l-Ḥanefiyye. nşr. Süfyân b. Âiş b. Muhammed–Firâs b. Halîl Meş‘al. Amman: y.y., 1425/2003.
112. Köse, Saffet. Çağdaş İhtiyaçlar ve İslâm Hukuku. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2004.
113. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş–Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2009.
114. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmiʿ li-aḥkâmi’l-Ḳurʾân. thk. Hişâm Semîr el-Buhârî. 10 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2001.
115. Kutluer, İlhan. “Gāiyyet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/292-295. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
116. Kutluer, İlhan. “İlliyyet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/120-121. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
117. Lyons, David. “On Formal Justice”. Cornell Law Revievv 58/5 (1973).
118. Mahmûd, Abdülmecîd. el-İtticâhâtü’l-fıḳhiyye ʿinde aṣḥâbi’l-ḥadîs̱ fi’l-ḳarni’s̱-s̱âlis̱i’l-hicrî. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1399/1979.
119. Mahmesânî, Subhî. Felsefetü’t-teşrîʿ fi’l-İslâm. Beyrut: y.y., 1400/1980.
120. Makdisi, George M. İslâm’ın Klasik Çağında Din. Hukuk ve Eğitim. çev. Hasan Tuncay Başoğlu. İstanbul: Klasik Yayınları, 2007.
121. Makdisi, John. “Legal Logic and Equity in Islamic Law”. The American Journal of Comparative Law 33 (1985), 63-92.
122. Makdisi, George M. The Rise of Colleges: Institutions of Learning in Islam and the West. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1981.
123. Mâtürîdî. Ebû Mansûr Muhammed. Tefsîrü’l-Mâtürîdî (Te’vîlâtü Ehli’s-sünne). 10 Cilt. thk. Mecdî Bâslûm. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
124. Masud, M. Khalid. “A History of Islamic Law in Spain: An Overview”. Islamic Studies 30/1-2 (1991), 7-35. Mes‘ûd, Muhammed Halid. “Endülüs İslâm Hukuk Tarihi: Genel Bir Bakış”, çev. Muhammed Tayyib Kılıç, İSTEM 7/14 (2009), 403-4333.
125. Mumcu, Ahmet. Hukuksal ve Siyasal Karar Organı Olarak Divan-ı Hümayun. Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1986.
126. Mücâhid b. Cebr. Tefsîru Mücâhid. nşr. Abdurrahman Tâhir b. Muhammed es-Sûretî. Beyrut: el-Menşûrâtü’l-İlmiyye, ts.
127. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’s-sahîh. nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkī. 5 Cilt. Kahire: Matbaatü Îsâ el-Bâbî el-Halebî, 1374-75/1955-56.
128. Nehhâs, Ebû Ca’fer. Meʿâni’l-Ḳurʾân. nşr. Muhammed Ali es-Sâbûnî. 6 Cilt. Mekke: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, 1988-1990.
129. Nesâî. es-Sünenü’l-kübrâ. nşr. Abdülgaffâr Süleyman el-Bündârî–Seyyid Kesrevî Hasan. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1411/1991.
130. Okandan, Recai. Umûmi Amme Hukuku. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1968.
131. Öğüt, Sâlim. “Ehl-i Hadîs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/508-512. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
132. Özdemir, Mehmet. Endülüs. İstanbul: İSAM, 2020.
133. Özen, Şükrü, İlm-i Hilâfın Ortaya Çıkışı ve Ebû Zeyd ed-Debûsî’nin Te’sîsü’n-nazar Adlı Eseri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1988.
134. Özen, Şükrü. İslam Hukuk Düşüncesinin Aklileşme Süreci. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1995.
135. Özdemir, Mehmet. Endülüs. İstanbul: İSAM, 2025.
136. Özsunay, Ergun. “Karşılaştırmalı Hukukun Çeşitli Görünümleri”. İstanbul Üniversitesi Mukayeseli Hukuk Araştırmaları Dergisi 10/13 (1976), 3-13.
137. Palmer, Valentine Vernon. “From Lerotholi to Lando: Some Examples of Comparative Law Methodology. The American Journal of Comparative Law 53/1 (2005), 261-290.
138. Paret, Rudi. “Istiḥsān and Istiṣlāḥ”. The Encyclopaedia of Islam. Leiden: E.J. Brill, 1954-2002.
139. Râgıb el-İsfahânî. Muḳaddimetü Câmiʿi’t-tefâsîr. nşr. Ahmed Hasan Ferhât. Küveyt: Dârü’d-Da‘ve, 1405/1984.
140. Rawls, John. A Theory of Justice. Cambridge, Massachusetts: The Belknap Press of Harvard University Press, 1994.
141. Raz, Joseph. The Authority of Law: Essays on Law and Morality. New York: Oxford University Press, 2002.
142. Râzî, Fahreddin. Mefâtîhu’l-ġayb: et-Tefsîrü’l-kebîr. 32 Cilt. nşr. M. Muhyiddin Abdülhamîd. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
143. Imamuddin, S. M. A Political History Muslim. Spain: y.y., 1961.
144. Saçaklızâde. Tertîbü’l-ʿulûm. nşr. Muhammed b. İsmâil es-Seyyid Ahmed. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1408/1988.
145. Sadrüşşerîa Ubeydullah b. Mes‘ûd. et-Tavżîḥ fî ḥalli ġavâmiżi’t-Tenḳīḥ. Kahire: Dârü’l-Ma‘rife, 1377/1957.
146. Said Bey (Kemalpaşazȃde), Hukuku Siyasiye-i Osmaniye Dersleri. Dersaadet: Alemdar Basımevi, 730/1329.
147. Schacht, J. An Introduction to Islamic Law. Oxford: Clarendon Press, 1384/1964.
148. Schacht, J. The Origins of Muhammadan Jurisprudence. Oxford: Clarendon Press, 1975.
149. Selmân, Meşhûr Hasan Mahmûd.–Desûkī, Cemâl Abdüllatîf. Keşşâf taḥlîlî li’l-mesâʾili’l-fıḳhiyye fî Tefsîri’l-Ḳurṭubî. Tâif: Mektebetü’s-Sıddîk,1988.
150. Sezgin, Fuat. Geschichte des arabischen Schrifttums (GAS). 9 Cilt. Leiden: E. J. Brill Yayınevi, 1967-2010.
151. Sönmez, Mehmet Ali. “İbn Hibbân”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/63-64. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
152. Stoddard, Lothrop. The New World of Islam. New York: Charles Scribner’s Sons, 1921.
153. Süyûtî, Celâleddin. el-İtḳān fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân. nşr. Muhammed Ebü’l-Fazl. 4 Cilt. Kahire: el-Mektebetü’l-Asriyye, 1405/1985.
154. Süyûtî, Celâleddin. Ṭabaḳātü’l-müfessirîn. nşr. Ali Muhammed Ömer. Kahire: y.y., 1396/1976.
155. Şâfiî, Muhammed b. İdrîs. Aḥkâmü’l-Ḳurʾân. nşr. Ebû Üsâme İzzet el-Attâr. Kahire: y.y., 1371/1952.
156. Şahyar, Ataullah. Ehl-i Hadis ve Ehl-i Re’y İhtilafları. İstanbul: Akdem Yayınları, 2011.
157. Şâtıbî, İbrâhim b. Mûsâ. el-Muvâfaḳāt. nşr. Ebû Ubeyde Meşhûr b. Hasan Âlü Selmân. 6 Cilt. Huber: Dâru İbn Affân, 1417/1997.
158. Şâtıbî, İbrâhim b. Mûsâ. İslâmî İlimler Metodolojisi. çev. Mehmet Erdoğan. 4 Cilt. İstanbul: İz Yayıncılık, 1990.
159. Şehristânî, Muhammed b. Abdülkerîm. el-Milel ve’n-niḥal. nşr. M. Seyyid Kîlânî. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1381/1961.
160. Şelebî, M. Mustafa. Taʿlîlü’l-aḥkâm. Beyrut: Dârü’n-Nehdati’l-Arabiyye, 1981.
161. Şeybânî, İzzeddin Ali b. Muhammed. el-Kâmil fi’t-târîḫ. nşr. C. J. Tornberg. 13 Cilt. Beyrut: y.y., 1399/1979.
162. Şîrâzî, Ebû İshak İbrâhim. Ṭabaḳātü’l-fuḳahâʾ. nşr. İhsan Abbas. Beyrut: Dârü’r-Râid el-Arabî,1401/1981.
163. Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Kurʾân. nşr. Ahmed Muhammed Şâkir–Mahmûd Muhammed Şâkir. 16 Cilt. Kahire: Müessesetü’r-Risâle, 1955-1969.
164. Tâhâ Abdurrahman. Modernlik Ruhu: İslâmî Bir Modernlik İnşasına Giriş. çev. Mehmet Emin Maşalı–Münteha Maşalı. İstanbul: Pınar Yayınları, 2022.
165. Tâhâ Abdurrahman. Rûhu’l-hadâse: el-Medhal ilâ te’sîsi’l-hadâseti’l-İslâmiyye. Beyrut: el-Merkezü’s-Sekāfiyyü’l-Arabî, 2006.
166. Taşköprizâde İsâmüddin Ahmed Efendi. Miftâḥu’s-saʿâde ve miṣbâḥu’s-siyâde. nşr. Abdülvehhâb Ebü’n-Nûr–Kâmil Kâmil Bekrî. 3 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Hadîse, 1968.
167. Turgut, Can. Karşılaştırmalı Hukuk kuramı ve Orta Çağda İngiltere’nin Anayasacılık Hareketleri Örneği. İstanbul: Galatasaray Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
168. Türk Hukuk Lûgati. Ankara: Maarif Matbaası, 1944.
169. Yavuz, Yûsuf Şevki. “İlliyyet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/121-123. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
170. Velidedeoğlu, Hıfzı Veldet. Kanunlaştırma Hareketleri ve Tanzimat, Tanzimat –İnceleme Araştırma Dizisi–. İstanbul: Maarif Matbaası, 1940, 139-209.
171. Watt, W. M. İslâm Avrupa’da, çev. Hulûsi Yavuz. İstanbul: İFAV, 1989.
172. Zehebî, Muhammed b. Ahmed. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ. nşr. Şuayb el-Arnaût vd. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1401-1405/1981-1985.
173. Zehebî, Muhammed Hüseyin. et-Tefsîr ve’l-müfessirûn. 3 Cilt. Beyrut: Şirketü Dârü’l-Erkam b. Ebi’l-Erkam, ts. Zerkā, Mustafa Ahmed. el-Fıḳhü’l-İslâmî fî s̱evbihi’l-cedîd. Dımaşk: y.y., 1420/1999.
174. Zerkeşî, Bedreddin. el-Burhân fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân. nşr. Yûsuf Abdurrahman el-Mar‘aşlî vd. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, 1415/1994.
175. Zürkānî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilü’l-ʿirfân fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1417/1996.