Kur’an-ı Kerim’de ‘kâne’ fiilinin başında gelen "Keyfe" Edâtının dilbilimsel ve semantik açıdan incelenmesi

Öz

Bu araştırma, Kur’ân-ı Kerîm’de “kâne” fiiliyle kurulan cümlelerin başında yer alan “keyfe (كيف)” yapısını, nahivsel ve anlamsal (semantik) bir bakış açısıyla ele almaktadır. Söz konusu yapı, sahip olduğu dilsel ve anlamsal özellikler sebebiyle müstakil bir incelemeye konu edilmiştir. Nitekim nahiv âlimlerinin genel yaklaşımına göre nâkıs “kāne”, tek başına yüklem kabul edilmemekte; ardından tam bir isim cümlesi gelmektedir. Bununla birlikte bazı dilciler, belirli bağlamlarda “kāne”yi tâm fiil olarak değerlendirmiştir. Kur’ân-ı Kerîm’de yapılan tarama sonucunda, “keyfe”nin “kāne” cümlesinin başında yer aldığı otuz bir kullanım tespit edilmiştir. Bunların yirmi biri “keyfe kāne (كيف كان)”, onu ise “fe-keyfe kāne (فكيف كان)” şeklinde olup, farklı bağlamlarda ve çeşitli anlam alanlarında kullanılmıştır. Çalışmanın amacı, bu yapı içerisindeki “keyfe”nin çok yönlü i‘rab ihtimallerini ortaya koymak ve ayetlerde kazandığı anlam ve delaletleri açıklamaktır. Bu doğrultuda Kur’ân bağlamı ile nahivsel ve anlamsal yorum arasındaki ilişki özellikle vurgulanmıştır. Araştırmada, ayetler, müfessirlerin görüşleri ve nahiv âlimlerinin değerlendirmeleri esas alınarak betimleyici–analitik yöntem uygulanmıştır. Elde edilen bulgulara göre “keyfe”, i‘rab bakımından hâl ve haber arasında çeşitlilik göstermekte; anlam yönünden ise taaccüb, ibret, tehdit ve vaid gibi farklı delaletler taşımaktadır. Ayrıca “keyfe”nin, amelden alıkonulmuş (mu‘allak) bakma fiiliyle yakın bir ilişki içinde olduğu tespit ‎edilmiştir. Bunun yanında çalışmada, “keyfe”nin âmiline takdim edilmesindeki belâgî hikmet ortaya ‎konulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kur’ân-ı Kerîm
• Soru üslubu (istifham)
• Keyfe (كيف)
• Keyfe kāna (كيف كان)
• Dilbilimsel inceleme
• Semantik inceleme.

كيف المتصدرة جملة كان في القرآن الكريم

Öz

يدرس هذا البحث التركيب اللغوي "كيف" المتصدرة جملة كان في القرآن الكريم من منظور نحوي دلالي، فقد أفردتُ هذا التركيب ببحث مستقل نظرًا لخصوصيته اللغوية والدلالية؛ فكان الناقصة لا تُعدّ في عُرف النحويين مسندةً لغيرها، بل يأتي بعدها جملة اسمية كاملة، وإن أعربها بعض النحاة تامةً في بعض المواضع. وقد وردت "كيف" متصدرةً جملة كان في واحد وثلاثين موضعًا من القرآن الكريم، منها واحد وعشرون موضعًا "كيف كان" وعشرة مواضع "فكيف كان" متعددة السياقات والدلالات. ويهدف البحث إلى الكشف عن الأوجه الإعرابية المتعددة لـ"كيف" في هذا التركيب، وبيان الدلالات والمعاني المتولدة عن ورودها في الآيات المدروسة، مع التركيز على علاقة السياق القرآني بالتوجيه النحوي والدلالي، وقد اعتمد البحث على المنهج الوصفي التحليلي للنصوص القرآنية وأقوال المفسرين والنحويين. وقد توصل البحث إلى نتائج عدة، من أبرزها: تنوع الأوجه الإعرابية لـ"كيف" بين الحالية والخبرية، وتعدد الدلالات من التعجيب والاعتبار والتهديد والوعيد، وارتباط "كيف" الوثيق بفعل النظر المعلق عن العمل. كما كشف البحث عن الحكمة البلاغية في تقديم "كيف" على عاملها.

Anahtar Kelimeler

• القرآن الكريم
• أسلوب الاستفهام
• كيف
• كيف كان
• دراسة نحوية
• دراسة دلالية

The Sentence-Initiating Use of Kāna in the Qur’an from a Syntactic and Semantic Perspective.

Öz

This study investigates the linguistic structure of “kayfa” (how) when it appears at the beginning of a kāna-clause in the Qurʾān from a syntactic–semantic perspective. Due to its distinctive linguistic and semantic features, this construction is examined as an independent topic. According to the general view of grammarians, the defective verb kāna is not predicative on its own but is followed by a complete nominal clause; nevertheless, some scholars have interpreted it as a complete verb in specific contexts. A survey of the Qurʾān identifies thirty-one occurrences in which kayfa precedes a kāna-clause, including twenty-one instances of “kayfa kāna” and ten instances of “fa-kayfa kāna”, each occurring in varied contexts and conveying different meanings. The study aims to determine the multiple syntactic interpretations of kayfa in this structure and to clarify the semantic nuances arising from its usage in the relevant verses. Particular attention is given to the relationship between Qurʾānic context and syntactic–semantic interpretation. Employing a descriptive–analytical method, the research draws on Qurʾānic texts alongside the views of exegetes and grammarians. The findings demonstrate that kayfa alternates syntactically between circumstantial (ḥāl) and predicative (khabar) functions, while semantically expressing meanings such as wonder, reflection, threat, and warning. Moreover, the study reveals its close connection with a perception verb suspended from syntactic operation and explains the rhetorical rationale for placing kayfa before its governing element.

Anahtar Kelimeler

• The Noble Qur’an
• interrogative style
• kayfa
• kayfa kāna
• syntactic ‎study
• semantic study

Kaynakça

1. Âlûsî, Şihâbeddin Mahmûd b. Abdullah el-Hüseynî. Rûhu’l-meʿânî fî tefsîri’l-Kurʾâni’l-ʿazîm ve’s-sebʿi’l-mesânî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415/1995.
2. Beydâvî, Nâsıruddîn Ebû Saʿîd Abdullah b. Ömer b. Muhammed eş-Şîrâzî. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-teʾvîl. thk. Muhammed Abdurrahman el-Merʿaşlî. Beyrut: Dâru İhyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 1418/1997.
3. Cürcânî, Abdülkâhir b. Abdurrahman el-Fârisî. Derecü’d-dürer fî tefsîri’l-ây ve’s-süver. thk. Mahmûd Muhammed Şâkir. Kahire: Dârü’l-Medenî, 1430/2009.
4. Dervîş, Muhyiddîn b. Ahmed Mustafa. İʿrâbü’l-Kurʾân ve beyânüh. Beyrut: Dârü’l-Yemâme, 1415/1995.
5. Ebû Hayyân el-Endelüsî, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf. el-Bahrü’l-muhîṭ. thk. Muhammed Cemîl. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1420/1999.
6. Ebû Semra, Mahmûd Osmân. Keyfe: Ahkâmühâ ve enmâtuhâ fî kitâbillâh. Kahire: Dârü’l-İslâm, 1411/1991.
7. Ebû Zehra, Muhammed b. Ahmed b. Mustafa b. Ahmed. Zehratü’t-tefâsîr. Beyrut: Dârü’l-Fikri’l-ʿArabî, ts.
8. İbn Acîbe, Ahmed b. Muhammed b. el-Mehdî. el-Bahrü’l-medîd fî tefsîri’l-Kurʾâni’l-mecîd. thk. Ahmed Abdullah el-Kureşî Reslân. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 1419/1999.

9. Menâvî, Muhammed Abdurraûf. et-Tevkîf ʿalâ mühimmâti’t-teʿârîf. thk. Muhammed Rıdvân ed-Dâye. Dımeşk: Dârü’l-Fikr, 1410/1990.
10. Râzî, Fahreddin Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer b. el-Hasen et-Teymî. Mefâtîhu’l-gayb (et-Tefsîrü’l-kebîr). Beyrut: Dâru İhyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 1420/1999.
11. Sâfî, Mahmûd. El-Cedvel fî iʿrâbi’l-Kurʾân. Beyrut: Dârü’r-Reşîd, 1415/1995.
12. Şaʿrâvî, Muhammed Mütevellî. Tefsîrü’ş-Şaʿrâvî. Kahire: Dârü Ahbâri’l-Yevm, 1418/1997.
13. Şâfiʿî, Muhammed el-Emîn b. Abdullah el-Ermî el-Alevî el-Hererî. Hadâʾiku’r-rûh ve’r-reyhân fî revâbî ʿulûmi’l-Kurʾân. Beyrut: Dârü Tavki’n-Necât, 1422/2001.
14. Tantâvî, Muhammed Seyyid. Et-Tefsîrü’l-vasît. Mısır: Dârü’n-Nehda, 1419/1998.
15. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Ahmed. El-Keşşâf ʿan hakâʾiki gavâmidi’t-tenzîl. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 1407/1987.