Fatih Gümüş, Hadis Usulünün Gelişimi İbnü’s-Salâh’ın Mukaddime’si Özelinde

Öz

Fatih Gümüş tarafından kaleme alınan İbnü’s-Salâh’ın Mukaddime’sinin Hadis Usulünün Gelişimindeki Yeri adlı eser, hadis usulü ilminin temel kaynaklarından biri olan Mukaddime’yi tarihî süreciyle birlikte ilmi değerini kapsamlı bir biçimde ele almaktadır. Çalışmada Mukaddime’nin önceki hadis usulü literatürü ile olan ilişkisi, ondan aldığı birikim ve sonraki dönemlere kazandırdığı yenilikler ayrıntılı olarak incelenmiştir. Eserde, hadis ıstılahlarının kavramsal gelişimi, cerh-tâ’dîl ve rivayet tahammül yolları gibi temel konular sistematik bir biçimde işlenmiş; İbnü’s-Salâh’ın kavramlara kattığı yeni boyutlar tespit edilmiştir. Bu çerçevede müellifin, muttasıl, müdelles, müdrec, münker, semâ, kıraat, i’lâm, vasiyet ve vicâde gibi bazı hadis ıstılahlarını daha sade ve veciz bir biçimde tanımlayarak sistematik bir çerçeveye kavuşturduğu ve bu yönüyle seleflerinden ayrıldığı ortaya konulmuştur. Ayrıca Mukaddime’nin sonraki şerh, ihtisar ve nazım türü eserler üzerindeki kurucu etkisi de değerlendirilmiştir. Eserin güçlü ve zayıf yönleri dengeli bir yaklaşımla analiz edilmiş; Moğoltay b. Kılıç, Zerkeşî ve İbn Hacer gibi bazı âlimlerin eleştirel değerlendirmelerine yer verilmiştir. Bununla birlikte Râmhürmüzî, Hâkim en-Nîsâbûrî, Hatîb el-Bağdâdî, Kâdî İyâz gibi âlimlerin eserlerinde hadis usulüne dair eksik bıraktıkları bazı hususların İbnü’s-Salâh tarafından tamamlandığı ortaya konulmuş, buna karşılık Nevevî, İbn Kesîr, Bulkinî ve İbn Hacer gibi bazı sonraki dönem âlimlerinin İbnü’s-Salâh’ın yaklaşımını takip ettikleri ve ortaya koyduğu sistematiği benimsedikleri tespit edilmiştir. Ayrıca güncel akademik çalışmalara yapılan atıflarla Mukaddime’nin günümüzdeki etkisi de ele alınmıştır. Genel olarak çalışma, İbnü’s-Salâh’ın Mukaddime’sinin hadis usulü geleneği içerisindeki kurucu rolünü ortaya koymakta, hadis ıstılahlarının tarihsel gelişimi ve metodolojik dönüşümüyle ilgilenen araştırmacılar için önemli bir başvuru kaynağı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• İbnü’s-Salâh
• Mukaddime
• Hadis Usulü
• Hadis Istılahları.

Kaynakça

1. Ağırman, Cemal. “Buhârî’nin Mu‘allakları Ekseninde Mu‘allak Hadîsin Tanımı Üzerine Bir Deneme”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 29/1 (15 Haziran 2025), 160-184. https://doi.org/10.18505/cuid.1621422.
2. Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed el-Hatîb el-. el-Kifâye fî ma‘rifeti uṣûli ‘ilmi’r-rivâye. nşr. Ebu Adullah es-Sûrekî, İbrahim Hamdi el-Medenî. Medine: Mektebetü’l-İlmiyye, ts.
3. Bulkīnî, Ebû Hafs Sirâcüddîn Ömer el-. Meḥâsinü’l-ıṣṭılâḥ fî taḍmîni Kitâbi İbni’s-Ṣalâh. nşr. Aişe Abdurrahman. Kahire: Dârü’l-Me‘ârif, 1409. Gümüş, Fatih. Hadis Usûlünün Gelişimi -İbnü’ṣ-Ṣalâḥ’ın Mukaddime’si Özelinde- Ankara: Fecr Yayınevi, 2021.
4. Irâkî, Ebü’l-Fazl Zeynüddin Abdürrahim b. Hüseyin. et-Takyîd ve’l-îzâh şerhu mukaddimeti İbni’s-Salâh. ed. Abdu’l-Humeyd Hendavî. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 2011.
5. İbn Hacer el-‘Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed. en-Nüket ‘alâ Kitâbi İbni’s-Ṣalâḥ. nşr. Rebî‘ b. Hâdî ‘Umeyr. 2 Cilt. Riyad: Dârü’r-Râye, 1417.
6. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İmamüddin İsmâil b. Ömer. İhtisâru ‘Ulûmi’l-hadîs. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
7. İbnü’ṣ-Ṣalâḥ, Ebû Amr Takıyyüddîn Osmân b. Salâhiddîn. Mukadimetü İbnü’ṣ-Ṣalâḥ. thk. Nûreddin Itr. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 1406/1986.
8. Kâdî İyâz, Ebü’l-Fazl İyâz b. Mûsâ b. İyâz el-Yahsubî. el-İlmâ‘ ilâ ma‘rifeti uśûli’r-rivâye ve taķyîdi’s-semâ‘. ed. Seyyid Ahmed Sakr. Tunus: el-Mektebetü’l-Atîka, 1970.

9. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî en-. et-Takrîb ve’t-teysîr li-ma‘rifeti süneni beşîri’n-nezîr fî usûli’l-hadîs. ed. Muhammed Osman Haşt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1985.
10. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî en-. İrşâdü tullabi’l-hakâik ila ma‘rifeti süneni hayri’l-halâik. ed. Nureddin Itr. Dımaşk: Dârü’l-yemâme, 1992.
11. Nîsâbûrî, Ebû Abdillâh Muhammed el-Hâkim en-. Ma‘rifetü ‘ulûmi’l-ḥadîs̱. nşr. Seyyid Muazzam Hüseyin. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1397.
12. Râmhürmüzî, Ebû Muhammed İbn Hallâd el-Hasen b. Abdirrahmân b. Hallâd el-Fârisî er-. el-Muhaddisü’l-fâsıl beyne’r-râvî ve’l-vâ‘î. ed. Muhammed Accâc el-Hatîb. Beyrut: Daru’l Fikr, 1404.
13. Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs eş-. er-Risâle. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Kahire: Dârü’t-Türâs, 1979.
14. Toprak, Ayşegül. Sahîh-i Buhârî’de Temrîz Sîgasıyla Aktarılan Mu‘allak Rivâyetlerin Değerlendirilmesi. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
15. Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed ez-. en-Nüket ‘ala Muḳaddimeti İbni’ṣ-Ṣalâḥ. nşr. Zeynülabidîn b. Muhammed. 3 Cilt. Riyad: Edvâü’s-Selef, 1419.