Niğde Alâeddin Camii taç kapısı: Mimari tasarımı, plastik etkisi ve süsleme programı

This study focuses on the monumental portals of the Niğde Alâeddin Mosque (1223), a significant example of 13th-century Anatolian Seljuk monumental architecture. Although the structure has been examined in terms of its general architectural features in existing literature, there is a lack of specific studies providing a holistic analysis of the architectural plasticity of its portals—specifically regarding their tectonic composition, relationship with local materials, and current conservation issues. This research aims to fill that gap in the literature. The portals of the mosque—commissioned by the Niğde Emir Zeyneddin Beşare Bey and constructed by Master Sıddık and his brother Gazi—are evaluated not merely as functional transitional spaces, but as ideological communication surfaces reflecting the era's representation of power and aesthetic sensibilities. Through a methodology combining a comprehensive literature review, visual documentation, and on-site observation, the study analyzes the monumental eastern and northern portals in terms of their local stonework, geometric compositions, repertoire of vegetal ornamentation, muqarnas arrangements, and epigraphic bands from both technical and iconographic perspectives. Additionally, the study investigates the structural basis of the interplay between light and shadow—often described in the literature as a "shadow silhouette"—within the architectural plasticity of the eastern portal's surface design. The study identifies the influence of local stone material on the decorative program, documents the repair phases and current state of physical deterioration, and proposes scientific recommendations for the sustainable conservation of the structure.

Bu çalışma, 13. yüzyıl Anadolu Selçuklu dönemi anıtsal mimarisinin önemli örneklerinden Niğde Alâeddin Camii'nin (1223) taç kapılarını konu almaktadır. Mevcut literatürde yapı genel mimari hatlarıyla incelenmiş olsa da; taç kapılarındaki mimari plastiğin tektonik kurgu, yöresel malzeme ilişkisi ve güncel koruma sorunları bağlamında bütüncül olarak analiz edildiği spesifik çalışmalar eksik kalmıştır. Bu araştırma, literatürdeki söz konusu boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır. Niğde Emiri Zeyneddin Beşare Bey’in baniliğinde, Üstad Sıddık ve kardeşi Gazi tarafından inşa edilen eserdeki taç kapılar; salt işlevsel birer geçiş mekânı olarak değil, dönemin iktidar temsilini ve estetik anlayışını yansıtan ideolojik birer iletişim yüzeyi olarak değerlendirilmiştir. Kapsamlı literatür taraması, görsel belgeleme ve yerinde saha gözlemi metodolojisiyle yürütülen süreçte; anıtsal doğu ve kuzey kapılarının yöresel taş işçiliği, geometrik kompozisyonları, bitkisel bezeme repertuvarı, mukarnas düzeni ve epigrafik kuşakları teknik ve ikonografik bağlamda analiz edilmiştir. Ek olarak, doğu taç kapısının yüzey kurgusunda ortaya çıkan ve literatürde "gölge silueti" olarak tanımlanan ışık-gölge oyununun mimari plastikteki inşai altyapısı irdelenmiştir. Çalışma sonucunda, yerel taş malzemenin süsleme programı üzerindeki etkileri saptanmış; eserin geçirdiği onarım evreleri ve güncel fiziksel tahribat durumu saptanarak, yapının sürdürülebilir korunmasına yönelik bilimsel öneriler geliştirilmiştir.