Dervîş Selîm Sırrî Dîvânı’nda Dinî Tasavvufî Kelâmî Unsurlar

Öz

Dervîş Selîm Sırrî’nin Dîvân’ı incelendiğinde, şiirlerinin büyük bir kısmında dinî-tasavvufî-kelâmî unsurların yoğun olarak bulunduğu görülür. Bu unsurlar, iktibas edilen ayet/hadislerin içerisinde veya belli ibare ve ifadelerde olmak üzere çeşitli şekillerde yer almaktadır. Dîvân’da Hz. Allah’ın zâtı, sıfatları, isimleri; Hz. Peygamber’in zâtı, sıfatları, mucizeleri, şefaat kavramı; ulu’l-azm peygamberler; evliyâullah ve mürşitlerin zâtı, sıfatları ve kerametleri, kozmolojik unsurlar, evrenin yaratılışına dair bilgiler yer alır. Bu kavramlar, kelâm ilminin konularını kapsamaktadır. Bunun yanı sıra Dîvân’da dinî-tasavvufî motifler de yer almaktadır. Dîvân’da Abdülkâdir Geylânî, Müştak Baba, Hacı Bayrâm-ı Velî ve Hazret-i Ali gibi dinî şahsiyetler dinî-tasavvufî kimlikleri bağlamında ele alınmışlardır. Ayrıca Kâdirîlik, cennet-cehennem, zikir, ibadet, himmet, günah vb. daha pek çok dinî-tasavvufî kavram da anılan unsurlardandır. Çalışmanın giriş kısmında, öncelikle tasavvuf ve kelâma ait kavramların tanımları ve terim anlamları üzerinde durulacak; devamında Dîvân’da bu iki alana ait unsurlar ana hatlarıyla değerlendirilecektir. Çalışmanın inceleme kısmında ise bahsedilen dinî-tasavvufî ve kelâmî unsurlar tanık beyitler üzerinden izah edilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Dervîş Selîm Sırrî
• dîvân
• din-tasavvuf
• kelâm

Religious, Sufi and Theological Elements in Divan of Derviş Selim Sırri

Öz

When Derviş Selim Sırri’s Divan is analyzed, it is seen that most of his poems contain religious, Sufi and theological elements. These elements take place in various forms, either in the quoted verses/hadiths or in certain phrases and expressions. The Divan contains information on the essence, attributes, and names of Allah; the Prophet’s essence, attributes, miracles, and the concept of intercession; the prophets ulu’l-azm; the essence, attributes, and miracles of awliyaullah and murshid; cosmological elements; and the creation of the universe. These concepts cover the subjects of theology. In addition, there are also religious-sufistic motifs in Divan. Religious figures such as Abdülkadir Geylani, Müştak Baba, Hacı Bayram-ı Veli and Hazrat Ali are discussed in the context of their religious-sufistic identities. In addition, many other religious-sufistic concepts such as Kadirilik, heaven and hell, dhikr, worship, himmet, sin, etc. are among the elements mentioned. In the introduction part of the study, the definitions and terminological meanings of the concepts belonging to Sufism and theology will be emphasized; then the elements belonging to these two fields in Divan will be evaluated in outline. In the analysis part of the study, the mentioned religious-sufistic and theological elements will be explained through witness couplets.

Anahtar Kelimeler

• Derviş Selim Sırri
• divan
• religion-sufism
• kalam

Kaynakça

1. Cebecioğlu, E. (2009). Tasavvuf terimleri ve deyimleri sözlüğü (5.baskı). Ağaç Kitabevi Yayınları.
2. Ertek Morkoç, Y. (2016). Şeref Hanım’ın şiirlerinde din ve tasavvuf. İnsan Bilimleri Dergisi, 13(3), 5304-5325. https://doi.org/10.14687/JHS.V13I3.4279
3. İpekten, H. (2021). Nâili hayatı-sanatı-eserleri bazı şiirlerinin açıklamaları (10.baskı). Akçağ Yayınları.
4. Kam, Ö. F. (2003). Divan şiirinin dünyasına giriş (âsâr-ı edebiye tedkikatı). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
5. Kılavuz, A. S. (2019). Ana hatlarıyla İslâm akâidi ve kelâma giriş (31.baskı). Ensar Yayınları.
6. Kubbealtı Lugatı. (t.y.). Kelâm. Kubbealtı Lugatı. http://lugatim.com/ adresinden 25 Mart 2025 tarihinde alındı.
7. Kuran.com. (t.y.). hadis. Kuran.com. https://www.kuran.com/hadisler/turkce/kitabu-z-zikr adresinden 6 Mart 2025 tarihinde alındı.
8. Kur’an-ı Kerim. (2025). Diyanet İşleri Başkanlığı. https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Bakara-suresi/38/31-33-ayet-tefsiri

9. Kur’an-ı Kerim. (2025). Diyanet İşleri Başkanlığı. https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/sure/112-ihlas-suresi
10. Kur’an-ı Kerim. (2025). Diyanet İşleri Başkanlığı. https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Zuhruf-suresi/4354/29-32-ayet-tefsiri
11. Kur’an-ı Kerim. (2025). Diyanet İşleri Başkanlığı. https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Tal%C3%A2k-suresi/5218/1-7-ayet-tefsiri
12. Levend, A. S. (2023). Divan edebiyatı kelimeler ve remizler mazmunlar ve mefhumlar (6.baskı). Dergâh Yayınları.
13. Pala, İ. (2022). Ansiklopedik divân şiiri sözlüğü (33.baskı). Kapı Yayınları.
14. Tek, A. (2021). Tarihi süreçte tasavvuf ve tarikatlar (5.baskı). Bursa Akademi.
15. Topal, M. D. (2013). Leylâ Hanım Dîvânı’nda dinî-tasavvufî unsurlar (Tez No. 335198) [Yüksek Lisans Tezi, Nevşehir Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
16. Uludağ, S. (1988). Abdülkâdir-i Geylânî. İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/abdulkadir-i-geylani adresinden 6 Mart 2025 tarihinde alındı.
17. Zavotçu, G. (2018). Klasik Türk edebiyatı sözlüğü (2.baskı). Umuttepe Yayınları.