Nazire Geleneği Bağlamında Bir Karşılaştırma Örneği: Zâtî, Emrî, Fakîrî ve Edirneli Nazmî’nin Gazellerinin Şekil ve Muhteva Yönünden Karşılaştırılması

Öz

Klasik Türk şiiri, Arap ve Fars edebiyatlarının etkisiyle şekillenip altı yüzyıl devam ederek kültürel mirasın aktarılmasında önemli rol üstlenen bir şiir geleneğidir. Daha başlangıcından itibaren görülmeye başlayan ve her geçen yüzyılda daha da artarak varlığını sürdüren nazire geleneği, bu köklü geleneğin önemli bir yanını teşkil etmiştir. Klasik Türk şiiri geleneği içinde şiire yeni başlayan şairlerin yetişmesinde âdeta bir okul görevi üstlenen “nazire”, edebî terim olarak bir şairin şiirinin, başka bir şair tarafından aynı ölçü, uyak ve redifte yazılan benzeridir. Klasik edebiyatta bir şairin şiirini tanzir etmek, o şaire saygı duyulduğunu, onun şiirinin ve şairliğinin beğenildiğini göstermek içindir. Bundan dolayı klasik edebiyatta nazirelerin önemli bir yeri vardır. Bir şiire nazire yazarak o şiirin şeklini ve muhtevasını yeniden ele alan nazire şairi kendi üslubunu ortaya koyabilmelidir. Aksi hâlde nazire, zemin şiirin şekilce benzeri olmaktan öteye gidemez. Bu makalede Zâtî’nin (ö.1547) “olmış” redifli zemin şiiri ile Emrî (ö.1575), Fakîrî (ö.1526) ve Edirneli Nazmî’nin (ö.1585-86) buna yazmış olduğu nazireler şekil ve muhteva bakımından karşılaştırılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Nazire Geleneği
• Gazel
• Karşılaştırma
• Şekil
• Muhteva

A Comparison Example in the Context of the Nazire Tradition: Comparison of the Gazels of Zâtî, Emrî, Fakîrî and Edirneli Nazmî in Terms of Form and Content

Öz

Classical Turkish poetry is a poetic tradition shaped by the influence of Arabic and Persian literatures, and it played a significant role in the transmission of cultural heritage over a period of six centuries. The tradition of writing nazire, which began to appear as early as the foundation years and continued to grow stronger with each passing century, constituted an important aspect of this deep-rooted literary tradition. Within the tradition of Classical Turkish poetry, nazire is a literary term referring to a poem written by one poet in response to another, using the same meter, rhyme, and refrain. In classical literature, composing a tanzir of another poet’s work was a way to show respect for that poet and to express admiration for their poetry and craftsmanship. For this reason, nazire poems hold an important place in classical literature. By writing a nazire, the poet revisits both the form and content of the original poem, and should be able to reflect their own unique style. Otherwise, the nazire would amount to nothing more than a formal imitation of the original poem. In this article, Zâtî’s poem with the refrain 'olmış' is compared with the nazires written in response by Emrî, Fakîrî, and Nazmî in terms of form and content.

Anahtar Kelimeler

• Nazire Tradiation
• Gazel
• Comparison
• Form
• Content

Kaynakça

1. Akün, Ö. F. (2013). Divan edebiyatı (1. Baskı). İSAM Yayınları.
2. Dilçin, C. (2011). Gazel.Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi Türk Şiiri Özel Sayısı II (Divan Şiiri)(2. Baskı), TDK Yayınları, 78-247.
3. Dilçin, C. (2013). Örneklerle Türk şiir bilgisi (10. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
4. Edirneli, N. (2012). Mecma’u’n-nezâ'ir (inceleme-tenkitli metin). Köksal, M. F. (Haz.) 10 Ekim 2025 tarihinde http://ekitap.ktb.gov.tr/ adresinden edinilmiştir.
5. Gültekin, İ. (2013). Nazire geleneğinden metinlerarasılığa üç şiirin söyledikleri. TurkishStudies 8(1), 1511-1537.http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.4422.
6. Güz, N. (1987). Şiirsel işlev ve yapısal çözümleme. Dilbilim, (7), 83-99.
7. İpekten, H. (2014). Eski Türk edebiyatı nazım şekilleri ve aruz (17. Baskı). Dergâh Yayınları.
8. Kaplan, M. (2014). Tevfik Fikret(devir-şahsiyet-eser) (17. Baskı). Dergâh Yayınları.

9. Karahan L. (2008). Tekrar gruplarında ünlü düzeni-anlam ilişkisi üzerine düşünceler. E. Arıkoğlu (Ed.), Prof. Dr. Ahmet BicanErcilasun armağanı. (1. Baskı, s.140-148) içinde. Akçağ Yayınları.
10. Kortantamer, T. (1982). Türk şiirinde ses konusunda ve ses gelişiminin devamlılığı üzerine bazı düşünceler-I. Ege Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, (1), 99-106.
11. Köksal, M. F. (2006). Sana benzer güzel olmaz divan şiirinde nazire (1. Baskı). Akçağ Yayınları.
12. Kurnaz, C. (2007). Osmanlı şair okulu. Birleşik Yayınevi.
13. Macit, M. (2005). Divan şiirinde âhenk unsurları(2. Baskı). Kapı Yayınları.
14. Saraç, Y. (2014a). Klasik edebiyat bilgisi(belâgat) (12. Baskı). Gökkubbe Yayınları.
15. Saraç, Y. (2014b). Klasik edebiyat bilgisi(biçim-ölçü-kafiye) (8. Baskı). Gökkubbe Yayınları.
16. Tanpınar, A. H (1997). 19. asır Türk edebiyatı tarihi (8. Baskı). Çağlayan Kitabevi.
17. Timurtaş, F. K. (1991). Osmanlı Türkçesi grameri III (6. Baskı). İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
18. Yavuz, H. (2013). Şiir ve harfler. Edebiyatve sanat üzerine yazılar (3. Baskı). Yapı Kredi Yayınları, 139-142.