Gökmenzâde’nin İşâret-nümâ Adlı Deprem Risalesindeki Dinî-Tasavvufi Mesajlar

Öz 1794 yılında Bursa’da doğan ve Gökmenzâde adıyla bilinen mutasavvıf şair Hacı Hüseyin Rif‘at Efendi’nin İşâret-nümâ adlı deprem risalesi, Türk tarihinde deprem hakkında bilimsel veriler içeren ilk önemli eser olarak bilinmektedir. Dolayısıyla Gökmenzâde sismoloji biliminin öncülerinden kabul edilir. 1855 yılında Bursa’da meydana gelen iki yıkıcı deprem hakkında -zarar gören yerleşim yerleri, yıkılan binalar, ölü sayıları gibi hususlar belirtilerek- ayrıntılı bilgiler verilen İşâret-nümâ adlı eserde, 1828 yılında Balkanlarda, 1838’de Azerbaycan’da, 1839’da Kastamonu’nun güneyinde ve Çorum civarında yaşanan büyük depremler hakkında da önemli bilgilere yer verilmiştir. İşâret-nümâ’nın deprem bilimi ve deprem tarihi bakımından önemli veriler içermesinin yanında Gökmenzâde’nin depremin sebepleri ile ilgili hikmetli sözleri ve şiirlerinde verdiği dinî-tasavvufî mesajlar da oldukça dikkat çekicidir. Eserin adından da anlaşılacağı üzere Gökmenzâde depremi Allah’ın insanlara gösterdiği bir işaret olarak görmektedir. Yani Allah, deprem ile gaflete düşen insanları gafletten uyandırmak için mükemmel olan güç ve kudretini göstermiştir. Dolayısıyla eserde depreme manevî yönüyle ilâhî bir imtihan, kulluk bilincini uyandırma vesilesi ve ilâhî bir mesaj olarak da bakılmıştır. İnsanlar depremden gerekli dersleri çıkarıp kendilerini düzeltmezlerse depremler olmaya devam edecektir. Eserin deprem bilimi açısından önemi ve eserdeki dinî mesajlar bazı çalışmalarda kısmen ele alınmışsa da eserdeki dinî-tasavvufi mesajlar bir bütün olarak değerlendirilmemiştir. Bu çalışmada deprem bilimi açısından önemli veriler içeren İşâret-nümâ adlı eserin “deprem ve din” ekseninde verilen dinî mesajlar açısından bütün olarak ele alınıp incelenmesi amaçlanmıştır. Çalışmada Hacı Hüseyin Rif‘at Efendi’nin hayatına, eserlerine, İşâret-nümâ adlı eserin içeriğine, eser hakkında yapılan çalışmalara, eserin depremin maddi yönüne dair verdiği bilgilere ve ayrıntılı olarak dinî-tasavvufî mesajlarına değinilmiştir. İşâret-nümâ’da yer alan ancak daha önceden neşredilmemiş şiirler de bu çalışmada neşredilmiştir.

Abstract Born in Bursa in 1794 and known as Gökmenzâde, the Sufi poet Hacı Hüseyin Rif‘at Efendi's tract on earthquakes, titled İşâret-nümâ is recognized as the first significant work in Turkish history to contain scientific data on earthquakes. Therefore, Gökmenzâde is considered one of the pioneers of seismology. The treatise İşâret-nümâ provides detailed information about two devastating earthquakes that occurred in Bursa in 1855, including the affected settlements, destroyed buildings, and death tolls. It also provides important information about the major earthquakes that occurred in the Balkans in 1828, in Azerbaijan in 1838, in 1839 in the south of Kastamonu and around Çorum. In addition to containing important data on earthquake science and earthquake history, Gökmenzâde's wise words on the causes of earthquakes and the religious-mystical messages in his poems are also quite noteworthy. As the title of the work suggests, Gökmenzâde views earthquakes as a sign from God to humanity. Well, Allah has demonstrated His perfect power and might to awaken people from their heedlessness through earthquakes. Consequently, the work also views earthquakes as a divine test in a spiritual sense, a means of awakening the consciousness of servitude, and a divine message. If people do not learn the necessary lessons from earthquakes and correct themselves, earthquakes will continue to occur. Although the importance of the work in terms of earthquake science and the religious messages in the work have been partially addressed in some studies, the religious-mystical messages in the work have not been evaluated as a whole. This study aims to comprehensively examine the work İşâret-nümâ, which contains important data from the perspective of earthquake science, in terms of the religious messages it conveys on the axis of “earthquakes and religion.” The study touches upon the life of Hacı Hüseyin Rif‘at Efendi, his works, the content of the work titled İşâret-nümâ, studies conducted on the work, the information it provides on the material aspects of earthquakes, and its religious-mystical messages in detail. Poems included in İşâret-nümâ but not previously published are also published in this study.