Genç Kuşağın Sekülerleşme Pratikleri: Tatvan Örneği

Öz

Dini bilincin, pratiklerin ve kurumların etkinlik düzeyinin azalması ya da tamamen ortadan kalkması şeklinde tanımlanabilecek sekülerleşme, son yıllarda hem genel sosyolojinin hem de din sosyolojisinin en önemli tartışma konularından biridir. Sekülerleşme, düşünsel kökenleri itibariyle Batı’da modernleşmeyle ortaya çıkan bir süreç olsa da modernleşmenin küreselleşmesiyle birlikte Batı dışı toplumlarda da deneyimlenmeye başlanmıştır. Yaklaşık iki asırlık bir modernleşme tecrübesine sahip olan Türkiye’nin de sekülerleşme sürecinden uzak kaldığı düşünülemez. Türkiye’de yaşanan sekülerleşme süreci bugün geleneksel kültürün halen hâkimiyetini sürdürdüğü düşünülen Doğu bölgesindeki yerleşim birimlerinde de kendisini hissettirmektedir. Doğu Anadolu’nun ve Van Gölü havzasının önemli yerleşim birimlerinden biri olan Bitlis’in Tatvan ilçesinde, önceki kuşaklara kıyasla yeni kuşakların dine ve bununla bağlantılı olan geleneksel kültür formlarına yaklaşımlarında son yıllarda gözle görülür bir dönüşüm yaşanmaktadır. Tatvan’da yeni kuşaklar göç, kentleşme, küreselleşme, kapitalizm, modern eğitim, politik tartışmalar ve teknolojideki hızlı değişimler gibi dinamiklerin etkisiyle sekülerleşmeye doğru eğilim göstermektedirler. Bu çalışma, literatürdeki sekülerleşme teorilerini dikkate alarak kuşak farklılaşması bağlamında Tatvan'daki genç kuşağın deneyimlediği sekülerleşme sürecini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Nitel araştırma yönteminin fenomenolojik deseni doğrultusunda, kartopu örnekleme yöntemi ile belirlenen farklı yaş, meslek ve eğitim düzeyindeki 15 ebeveyn katılımcı ve çocuklarıyla derinlemesine görüşmeler yapılmış ve elde edilen veriler tematik analiz yoluyla analiz edilmiştir. Sonuçların, genç kuşağın önceki kuşaklardan farklılaştığı ve sekülerleşmeye doğru bir eğilim gösterdiği hipotezini doğruladığı görülmüştür. Çalışma, sekülerleşme konusunda Bitlis’te yapılan ilk saha araştırması olması nedeniyle önem arz etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Din Sosyolojisi
• Sekülerleşme
• Modernleşme
• Kuşak Farklılaşması
• Tatvan

Secularization Practices of the Young Generation: The Case of Tatvan

Öz

Secularization, which can be defined as the decline or complete disappearance of the influence of religious consciousness, practices, and institutions, has become one of the most important topics of debate in both general sociology and the sociology of religion in recent years. Although secularization is a process that intellectually originated in the West with modernization, it has also begun to be experienced in non-Western societies along with the globalization of modernization. It cannot be assumed that Türkiye, with its nearly two-century-long experience of modernization, has remained untouched by secularization process. The secularization process in Türkiye is now also felt in settlements in the Eastern regions, where traditional culture is still considered to hold sway. In Tatvan district of Bitlis, an important settlement in Eastern Anatolia and the Lake Van basin, a noticeable transformation has been observed in the approaches of new generations to religion and related traditional cultural forms compared to previous generations. In Tatvan, new generations show a tendency towards secularization under the influence of dynamics such as migration, urbanization, globalization, capitalism, modern education, political debates, and rapid technological changes. This study aims to analyze the secularization process experienced by the younger generation in Tatvan within the context of generational differentiation, taking into account secularization theories in the literature. Following a phenomenological design of qualitative research methods, in-depth interviews were conducted with 15 parent participants and their children, selected using snowball sampling, representing different age, occupation, and education levels. The data obtained were analyzed through thematic analysis. The results appear to confirm the hypothesis that the younger generation differs from previous generations and shows a tendency towards secularization. This study is significant as it is the first field study on secularization conducted in Bitlis.

Anahtar Kelimeler

• Sociology of Religion
• Secularization
• Modernization
• Generational Differentiation
• Tatvan

Kaynakça

1. Akçan Parlaz, Evrim vd. “Ergenlik Dönemi: Fiziksel Büyüme, Psikolojik ve Sosyal Gelişim Süreci”. The Journal of Turkish Family Physician 3/4 (2012).
2. Akdemir, Mehmet Halit. İş Hayatı, Din ve Sekülerleşme: Siirt Örneği. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
3. Amman, Mehmet Tayfun. “Ailenin Açık ve Örtük Sekülerleşmesinin Sosyolojik Analizi”. Aile ve Eğitim. ed. Mehmet Faruk Bayraktar. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1. Basım, 2010.
4. Aslan, Esra. Şehirleşme ve Din: Diyarbakır’da Kadın Dindarlığı. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.
5. Atila, Sahra. “Türkiye’de Dindarlık: Dini pratikler terk ediliyor, aidiyet geriliyor, dindarlık azalıyor”. Medyascope. 09 Kasım 2023. Erişim 27 Ocak 2024. https://medyascope.tv/2023/11/09/turkiyede-dindarlik-muslumanlik-algisini-degisiyor-mu/
6. Aydın, Rıfat. “Türk Modernleşmesinde Bir Görünüm ve Değişim Temsili Olarak Kıyafet”. Abant Kültürel Araştırmalar Dergisi 6/3 (2018).
7. Bağırmaz, Zülfiye Zeynep. Harvey Cox Düşüncesinde Sekülerleşme ve Sekülerizm. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
8. Berger, Peter Ludwig. Kutsal Şemsiye: Dinin Sosyolojik Teorisinin Ana Unsurları. çev. Ali Coşkun. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2005.

9. Berger, Peter Ludwig. The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion. New York: Doubleday & Company, Inc, 1. Basım, 1967.
10. Bodur, Hüsnü. “Sekülerleşme Teorileri Çerçevesinde Din ve Sosyal Değişme”. ed. Ali İsra Göngür. Ankara: Türkiye Dinler Tarihi Derneği, 2008.
11. Braun, Virginia - Clarke, Victoria. “Using Thematic Analysis in Psychology”. Qualitative Research In Psychology 3/2 (2006).
12. Casanova, Jose. Modern Dünyada Kamusal Dinler. çev. Mehmet Murat Şahin. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Kültür Yayınları, 1. Basım, 2014.
13. Casanova, Jose. Public Religions in the Modern World. Chicago: The University of Chicago Press, 1994.
14. Chaves, Mark. “Seculaization as Declining Religious Authority”. Social Forces 72/3 (1994).
15. Çelik, Nizamettin. “Hz. Peygamber’in Öğretilerinde Kadın-Erkek İlişkilerinde İhtilât Hususu”. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergis 10/1 (2024).
16. Davie, Grace. “Believing without Belonging: Is This the Future of Religion in Britain?” Social Compass 37/4 (1990).
17. Davison, Andrew. Türkiye’de Sekülarizm ve Modernlik. çev. Tuncay Birkan. İstanbul: İletişim Yayınları, 4. Basım, 2020.
18. Demirtaş, Mehmet. Tatvannâme. İstanbul: Mega Basım Yayınları, 1. Basım, 2015.
19. Dobbeleaere, Karel. Secularization: An Analysis at Three Levels. Brussels: P.I.E.- Peter Lang, 2002.
20. Dobbeleaere, Karel. “Sekülerleşmenin Anlamı ve Kapsamı”. çev. Mehmet Süheyl Ünal. Sekülerleşme: Klasik ve Çağdaş Yaklaşımlar. ed. M. Ali Kirman - İhsan Çapçıoğlu. Ankara: Otto Yayınları, 2. Basım, 2021.
21. Eisenstadt, S.N. “Multiple Modernities”. Daedalus 129/1 (2000).
22. Ekinci, Yusuf. Kürt Sekülerleşmesi: Kuşak Farklılaşması Bağlamında Diyarbakır’da Dini Değişim. Ankara: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
23. Ekinci, Yusuf. Kürt Sekülerleşmesi: Kürt Solu ve Kuşakların Dönüşümü. İstanbul: İletişim Yayınları, 1. Basım, 2022. Ertit, Volkan. Endişeli Muhafazakarlar Çağı. Ankara: Orient Yayınları, 2020.
24. Ertit, Volkan. Sekülerleşme Teorisi. Ankara: Liberte Yayıncılık, 2. Basım, 2020.
25. Gökgöz, Gökhan. “Muhafazakârlık ve Erkeklik İlişkisinin ‘Potansiyel’ Uğrakları: Gaziantep’te LGBTİ+ Seks İşçileri”. Hacettepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Kültürel Çalışmalar Dergisi 8/2 (2021).
26. Göle, Nilüfer. Modern Mahrem : Medeniyet ve Örtünme. İstanbul: Metis Yayınları, 11. Basım, 2011.
27. Göle, Nilüfer. Seküler ve Dinsel: Aşınan Sınırlar. İstanbul: Metis Yayınları, 3. Basım, 2017.
28. Gümüş, Mehmet Akif. Dini Kanaatler Açısından Üniversite Gençliğinde Kız Erkek İlişkileri. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
29. Handcock, Mark S. - Gile, Krista J. “Comment: On the Concept of Snowball Sampling”. Sociological Methodology 41/1 (2011).
30. Kahraman, Sebiha. Türkiye’de Sekülerleşme Perspektifinden Dini Pratiklerdeki Değişmeler. Kahramanmaraş: Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
31. Kehrer, Günter. “Din, Sosyal Çatışma ve Sosyal Değişme”. çev. Yasin Aktay vd. Din Sosyolojisi. Ankara: Vadi Yayınları, 3. Basım, 2007.
32. Keniş, Şebnem. Islam and Homosexuality Debates In Turkey: Dıscursıve Contestatıon Among Muslıms Over LGBTQ Rıghts. Koç Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
33. Kirman, M. Ali. “Dinin Ekonomik Modeli Küreselleşme Sürecinde Dine Yeni Bir Yaklaşım”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/18-19 (2005).
34. Korkmaz Çetin, Saniye vd. “Erkek Ergenlerde Cinsel Davranış ve Cinsel Bilgi Kaynakları: Sekiz Yıl Arayla Değerlendirme”. Türk Psikiyatri Dergisi 19/4 (2008).
35. Koyuncu, Burcu - Karakılçık, Yusuf. “Van Gölü Havzası’nın Sosyo-Kültürel Yapısı”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 11/61 (2018).
36. Köse, Ali. “Sekülerleşme Teorileri Bağlamında Türkiye’de Din ve Modernleşme”. Laik Ama Kutsal. ed. Ali Köse. İstanbul: Etkileşim Yayınları, 2006.
37. Köse, Üzeyir. “Eşcinsellik ve İslam Ceza Hukundaki Durumu”. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 5/52 (2017).
38. Kuru, Ahmet. Pasif ve Dışlayıcı Laiklik: ABD, Fransa ve Türkiye. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 1. Basım, 2011.
39. MAK Danışmanlık. Toplumun Din Algısı ve Dine Bakışı (Mektup 2015). https://www.makdanismanlik.org/03-10-temmuz-2015-toplumun-din-algisi-ve-dine-bakisi
40. Mardin, Şerif. “Center-Periphery Relations: A Key to Turkish Politics?” Daedalus 102/1 (1973).
41. Mead, Margaret. Culture and Commitment: A Study of Generation Gap. New York: The Natural History Press, 1. Basım, 1970.
42. Nauert, Charles G. Historical Dictionary of the Renaissance. Maryland: The Scarecrow Press, 1. Basım, 2004.
43. Okumuş, Beyza. “Bilişsel Çelişki ve Sekülerleşme Teorileri Işığında Başörtüsünü Çıkarma Davranışının İncelenmesi”. Hitit İlahiyat Dergisi 21/1 (2022).
44. Riis, Ole. “Modern Toplumda Din Araştırmaları Alanındaki Son Gelişmeler”. çev. İhsan Çapçıoğlu - Bünyamin Solmaz. Sekülerleşme: Klasik ve Çağdaş Yaklaşımlar. ed. İhsan Çapçıoğlu - M. Ali Kirman. Ankara: Otto Yayınları, 2021.
45. Shayegan, Daryush. Yaralı Bilinç: Geleneksel Toplumlarda Kültürel Şizofreni. çev. Haydun Bayrı. İstanbul: Metis Yayınları, 4. Basım, 2014.
46. Smart, Ninian. The World Religions. Cambridge: Cambridge University Press, 2. Basım, 1998.
47. Şengül, Fatma Nur. “Kuramsal Boyutta Sekülerleşme ve Din İlişkisi”. Aydın İnsan ve Toplum Dergisi 6/2 (2020).
48. Tayanç, Mehmet. “Göç, Kentleşme ve Sekülerleşme Karşısında Ezidilik”. Mevzu-Sosyal Bilimler Dergisi 11 (2024).
49. Tekin, Mustafa. “Batı’da Sekülerlik ve Türkiye Müslümanlığının Seküler İçerimler”. İnsan & Toplum 2/4 (2012).
50. Toprak, Binnaz. Islam and Political Development in Turkey. LEIDEN: E. J. BRILL, 1. Basım, 2005.
51. Törehan serdar, Mehmet. Bitlis Erenleri. 2 Cilt. Bitlis: Bitlis Valiliği Kültür Yayınları, 1. Basım, 2017.
52. Usta, Ayşe. “Aydınlanma Düşüncesine Kısa Bir Bakış”. Kastamonu İletişim Araştırmaları Dergisi 1 (2018).
53. Ünsal Atan, Şenay vd. “Üniversite Öğrencilerinin Cinsellik ve Aile Planlaması Yöntemleri Konusundaki Bilgi, Görüş ve Uygulamalar”. Ege Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi 28/1 (2012).
54. Ünverdi, Mustafa. “Din Karşıtı Yayınlar ve Gençlerde Ateistik Eğilimin Nedenleri”. İlahiyat Akademi Dergisi 12 (2020).
55. Weber, Max. Protestan Ahlaki ve Kapitalizmin Ruhu. çev. Zeynep Gürata. Ankara: Ayraç Yayınevi, 2. Basım, 1999. Wilson, Bryan. Religion in Sociological Perspective. Oxford: Oxford University Press, 1. Basım, 1982.
56. Yakut, İdris. “Değişen Dünyada Yeni Dini Formlar: Postmodern Dönemde Dindarlık Ölçeği Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 53 (2022).
57. Yavuz, M.Hakan. Secularism and Muslim Democracy in Turkey. New York: Cambridge University Press, 1. Basım, 2009.
58. Yıldız, İbrahim. “Kur’an ve Sünnete Göre Sosyal Hayatta Kadın Erkek İlişkisi”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergis 42 (2019).
59. Yılmaz, Hakan. “Türkiye’de Muhafazakârlık Aile, Din, Batı: İlk Sonuçlar Üzerine Genel Değerlendirme” (Mektup 2020). http://www.aciktoplumvakfı.org.tr/pdf/muhafazakârlı/04.pdf
60. euronews. “KONDA Toplumsal Değişim Raporu: Türkiye’de inançsızlık yükselişte”. 03 Ocak 2019. https://tr.euronews.com/2019/01/03/konda-nin-toplumsal-degisim-raporuna-gore-turkiye-de-inancsizlik-yukseliste
61. Tatvan İlçesi Ticari Hayatı ve Üretim Durumu Raporu. Tatvan Ticaret ve Sanayi Odası, 2019.