Klasik Dönemden Tanzimat’a Osmanlı Taşra İdaresinde Kethüda, Kocabaş ve Muhtarlık

Öz

Bu çalışma, Osmanlı Devleti’nde köy ve mahalle düzeyindeki yerel yönetim yapısının XIX. yüzyılda geçirdiği dönüşümü, kethüdalık, kocabaşılık ve muhtarlık kurumları ekseninde incelemeyi amaçlamaktadır. Osmanlı taşra idaresi, klasik dönemde merkezî otorite ile yerel topluluklar arasında aracılık işlevi gören geleneksel aktörler üzerinden yürütülen esnek ve çok katmanlı bir yapıya dayanmıştır. Ancak II Mahmud döneminden itibaren hız kazanan idarî reformlar ve Tanzimat süreci, bu yerel aktörlerin konum ve yetkilerini köklü biçimde yeniden tanımlamış, taşra yönetiminde daha düzenli ve hiyerarşik bir örgütlenme hedeflenmiştir. Araştırmada, söz konusu dönüşüm süreci çerçevesinde kethüda ve kocabaşı gibi yerel temsilcilerin idarî, malî ve toplumsal işlevlerinde meydana gelen değişimler ayrıntılı biçimde ele alınmakta; muhtarlık teşkilatının ortaya çıkışı, hukukî dayanakları ve kurumsallaşma süreci tarihsel bağlamı içinde değerlendirilmektedir. Bu bağlamda muhtarlık, yalnızca önceki yerel temsilcilerin yerini alan bir idarî düzenleme olarak değil, merkezî idarenin taşra üzerindeki denetimini güçlendiren ve devlet otoritesini yerel düzeyde sürekli kılan yeni bir yönetim modeli olarak yorumlanmaktadır. Ayrıca ihtiyar meclislerinin teşekkülü, görev alanları ve karar alma süreçlerindeki rolleri incelenerek, yerel yönetimde kolektif temsil ve danışma mekanizmalarının gelişimi ortaya konulmaktadır. Araştırma, XIX. yüzyıl reformlarının Osmanlı taşrasında idarî yapıyı merkezîleştirirken yerel temsil anlayışını da yeniden şekillendirdiğini göstermekte; böylece Osmanlı modernleşmesinin merkez-taşra ilişkilerine yansımalarını yerel kurumlar üzerinden bütüncül bir perspektifle değerlendirmektedir. Anahtar Kelimeler: Osmanlı, Nizamnameler, Kethüda, Muhtar, Kocabaş.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Yerel Yönetim
• Kethüda
• Muhtar
• Kocabaş

Destekleyen Kurum

Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi

Proje Numarası

3

Etik Beyan

Bu araştırma, nitel araştırma yöntemleri çerçevesinde arşiv kaynakları ve ikincil literatür esas alınarak yürütülmüştür. Çalışmada insan veya hayvan denek kullanılmadığından etik kurul onayı gerekmemektedir. Araştırma sürecinde bilimsel araştırma ve yayın etiği ilkelerine riayet edilmiştir.

Teşekkür

Bu çalışmanın ortaya çıkmasında katkısı bulunan herkese teşekkür ederim.

From the Classical Period to the Tanzimat Era: Kethüda, Kocabaş and Muhtarlık in the Ottoman Provincial Administration

Öz

This study aims to examine the transformation of local administrative structures at the village and neighborhood levels in the Ottoman Empire during the nineteenth century, focusing on the institutions of the kethüda, kocabaşı, and muhtar. In the classical period, provincial administration was based on a flexible and multi-layered structure mediated by traditional local actors who functioned as intermediaries between the central authority and local communities. However, the administrative reforms that accelerated during the reign of Mahmud II and the Tanzimat period fundamentally redefined the positions and authorities of these actors, seeking to establish a more regular and hierarchical organization in provincial governance. Within this framework, the study analyzes in detail the changes in the administrative, fiscal, and social functions of local representatives such as the kethüda and kocabaşı, and evaluates the emergence, legal foundations, and institutionalization of the muhtarlık system within its historical context. In this regard, the muhtarlık is interpreted not merely as an administrative arrangement replacing earlier local representatives, but as a new model of governance designed to strengthen central control over the provinces and to ensure the continuous presence of state authority at the local level. The study also examines the formation, responsibilities, and decision-making roles of councils of elders, thereby highlighting the development of collective representation and consultative mechanisms in local administration. It demonstrates that nineteenth-century reforms both centralized provincial administration and reshaped the understanding of local representation, offering a comprehensive assessment of the historical evolution of center-province relations through local institutions.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Local Administration
• Kethüda
• Muhtar
• Kocabaş

Destekleyen Kurum

Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi

Proje Numarası

3

Etik Beyan

This research was conducted within the framework of qualitative research methods, based on archival sources and secondary literature. Since the study did not involve human participants or animal subjects, ethics committee approval was not required. Throughout the research process, the principles of scientific research and publication ethics were observed.

Teşekkür

I would like to thank everyone who contributed to the development of this study.

Kaynakça

1. Ali Emiri-Abdülhamid I (AE. SABH. I.): 111/7528; 15/1309.
2. Bab-ı Asafi-Mühimme Defterleri (A. DVNSMHM. d.): 121/361; 16/389.
3. Bab-ı Asafi-Name-i Hümayun Defterleri (A. DVNSNHM. d), nr. 16/389.
4. Bab-ı Asafi- Ruus Kalemi Defterleri (A. {RSK. d.): 1682; 1684; 1698; 1675; 1677; 1655.
5. Cevdet-Dâhiliye (C.DH.): 98/4892; 44/2196; 277/13811; 74/3661.
6. Cevdet-Tımar (C. TZ.): 137/6815.
7. Cevdet-Zaptiye (C. ZB.): 26/1293.
8. Dâhiliye-Sicili Nüfus Tahrirat Kalemi (DH. SN. THR.): 46/26.

9. Dâhiliye-Mektubî Kalemi (DH. MKT.): 2640/24.
10. Hariciye-Mektubî Kalemi (HR. MKT.): 40/32; 247/2.
11. Hariciye-Siyaset (HR. SYS.): 80/35; 2821/14.
12. Hatt-ı Hümayun (HAT.): 884/39067-B; 490/24029; 475/23291; 496/24340; 110/4372.
13. İrade-İrade Şura-yı Devlet (İ.ŞD.): 1/7.
14. İrade-Taltifat (İ. TAL.): 118/3.
15. İbnülemin-Dâhiliye (İE. DH.): 22/2019.
16. Maliye-Masraf Defterleri (ML. MSF.): 2715.
17. Meclis-i Vala (İ. MVL.): 38/701; 211/6897.
18. Sadaret-Amedi Kalemi Evrakı (A.} AMD.): 36/15.
19. Sadaret-Divan Kalemi Evrakı (A.} DVN.): 118/20; 67/63.
20. Sadaret-Mühimme Kalemi Evrakı (A. MKT. MHM.): 367/46.
21. Sadaret-Nezaret ve Devair Evrakı (A.} MKT. NZD.): 328/98; 25/15.
22. Sadaret-Umum Vilayet Evrakı (A.} MKT. UM.): 26/88; 83/5; 259/89.
23. Yıldız-Başkitabet Dairesi Maruzatı (Y. PRK. BŞK.): 1/78.
24. Ahmed Lütfi Efendi. Tarih-i Ahmed Lütfi. C. 5. İstanbul, 1302.
25. Akyıldız, Ali. “Muhtar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). C. 31. İstanbul, 2020, 51-53.
26. Akyıldız, Ali. “Türkiye’de Muhtarlık Teşkilatının Kuruluşu ve Gelişimine Genel Bir Bakış”. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi. 14 (2006), 11-30.
27. Akbulut Güler, Merve. Osmanlı Devleti’nde Kocabaşlar, Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
28. Aydın, Mahir. Şarkî Rumeli Vilâyeti. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1992.
29. Bebiroğlu, Murat. Osmanlı Devleti’nde Gayrimüslim Nizamnameleri. İstanbul: Akademi Matbaası, 2008.
30. Beydilli, Kemal. “İmam”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). C. 22. İstanbul, 2000, 181-186.
31. Beydilli, Kemal. Osmanlı Döneminde İmamlar ve Bir İmamın Günlüğü. İstanbul: Pınar Yayınları, 2018.
32. Canatar, Mehmet. “Kethüdâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). C. 25. İstanbul, 2022, 332-334.
33. Çadırcı, Musa. “Türkiye’de Muhtarlık Teşkilatının Kurulması Üzerine Bir İnceleme”. Belleten 34/135 (1970), 409-420.
34. Çelik, Mehmet. Balkanlarda Tanzimat: Mithat Paşa’nın Tuna Vilayeti Valiliği (1864-1868). İstanbul: Libra Yayıncılık, 2010.
35. Döğüş, Necati. “Osmanlılar’da İmamlık Müessesesi ve Vakıflar”. İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 6/1 (2021), 22-65.
36. Düstur. “İdare-i Umumiye Vilayet Nizamnamesi”. Düstur, Tertip I, C. I (1286), 635-651.
37. Düstur. “Meclisi Cismani”. Düstur, Tertip I, C. II, 962.
38. Düstur. “Vilayet Nizamnamesi”. Düstur, Tertip I, C. I (1280), 608-624.
39. Fotopoulou, Athanasios Th. Οι Κοτζαμπάσηδες της Πελοποννήσου κατά τη δεύτερη τουρκοκρατία (1715-1821). Atina: Herodotos, 1995.
40. Genç, Mehmet. “Osmanlı Esnafı ve Devletle İlişkileri”. Ahilik ve Esnaf: Konferanslar ve Seminer (Metinler-Tartışmalar). İstanbul, 1986, 113-124.
41. Gözler, Kemal. “Osmanlı/Türk Köy İdaresi Sistemi Üzerinde Fransız Etkisi: 1864 ve 1871 Osmanlı Nizamnameleri ve 1924 Köy Kanunu”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 68/2 (2019): 413-443.
42. Güneş, Mehmet. Osmanlı Döneminde Muhtarlık ve İhtiyar Meclisi (1829-1871). İstanbul: Kitabevi, 2014.
43. Hazırbulan, Tahsin. “Selanik’te Muhtarlık Kurumunun Oluşturulması: Mahalleler ve İlk Muhtarlar”. Ankara Anadolu ve Rumeli Araştırmaları Dergisi 5/9 (2024), 65-97.
44. İnalcık, Halil. “Cizye”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), C.8, İstanbul, 1993, 45-48.
45. İnalcık, Halil. Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2003.
46. Kazıcı, Ziya. “Osmanlılarda Mahalle İmamları ve Yerel Yönetim İlişkisi”, İslam Geleneğinden Günümüze Şehir ve Yerel Yönetimler. Ed. Vecdi Akyüz-Seyfettin Ünlü, İstanbul: İlke Yayınları, (1996), 433.
47. Kütükoğlu, Mübahat S. “Buyruldu”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). C. 6. İstanbul, 1992, 478-480.
48. Kütükoğlu, Mübahat S. “Osmanlı Esnafında Oto-Kontrol Müessesesi”. Ahilik ve Esnaf: Konferanslar ve Seminer (Metinler-Tartışmalar). İstanbul, 1986, 55-59.
49. Kütükoğlu, Mübahat S. Osmanlı Belgelerinin Dili. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2018.
50. Müellif. “Kocabaşı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). C. 26. İstanbul, 2002, 140-141.
51. Nadaroğlu, Halil. Mahalli İdareler. İstanbul: Beta Yayınları, 1998.
52. Nedkoff, Boris C. “Osmanlı İmparatorluğunda Cizye”. trc. Şinasi Altundağ, Belleten, VIII/32, (1944), 607-608.
53. Onar, Sıddık Sami. İdare Hukukunun Umumi Esasları. İstanbul: Tercüme Neşriyat, 1952.
54. Ortaylı, İlber. Tanzimat Devrinde Osmanlı Mahalli İdareleri. Ankara: TTK Yayınları, 2000.
55. Özcan, Mert. “Tanzimat Döneminde Çeşme Kocabaşıları (1839-1876)”, Tarih Araştırmalar Dergisi 23 (2004), 35.
56. Özcan, Mert. “XVIII. ve XIX. Yüzyıllarda Osmanlı İmparatorluğu’nda Kocabaşı Deyimi, Seçimi ve Kocabaşılık İddiaları”. Hakkı Dursun Yıldız Armağanı, İstanbul: TTK, 1995.
57. Seyitdanlıoğlu, Mehmet. “Yerel Yönetim Metinleri VI: 1871 Vilayet Nizamnamesi ve Getirdikleri”. Çağdaş Yerel Yönetimler 5/5 (1996), 89-103.
58. Süme, Mehmet. “Osmanlı Devleti’nde Taşrada Muhtarlık Teşkilatının Kuruluşu: Bolu Örneği”. Karadeniz Enstitüleri Araştırma Dergisi 8/14 (2022), 94-95.
59. Süme, Mehmet. “Osmanlı Yerel Yönetiminde İmamın Yeri ve Önemi: Bolu Örneği (19. ve 20. yy)”. Dergiabant 10/1 (2022), 18.
60. Şahin, İlhan. “Yiğitbaşı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). C. 43. İstanbul, 2013, 549-550.
61. Tansuğ, Feryal. “The Kocabaşis as Intermediaries? : The Local and Central Administration in Imvros/İmroz and Lemnos in the Early 19th Century”. Belleten 78/1 (2014), 223-244.
62. Tönük, Vecihi. Türkiye’de İdare Teşkilatı. Ankara: Kanaat Basımevi, 1945.
63. Tural, Erkan. “1881 Hersek İsyanı, 1863 Eyalet Teftişleri ve 1864 Vilayet Nizamnamesi”. Çağdaş Yerel Yönetimler 13/2 (2004), 93-124.