TANZİMAT DÖNEMİ OSMANLI YARGI TEŞKİLATINDA HEYET-İ İTHAMİYE KURUMU

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 218 - 242, 31.12.2025

Esma Sena Tezcan Yüksel

https://doi.org/10.47136/asbuhfd.1764687

Öz

1879 tarihli Usul-i Muhakemat-ı Cezaiye Kanunu’nun Osmanlı Hukuku’na kazandırmış olduğu kurumlardan birisi olan heyet-i ithamiye, ceza muhakemesinin işleyişinde asli ve feri olmak üzere birçok görev üstlenmiştir. Kurum, yürürlükte olduğu süre içerisinde cinayet davaları bakımından tahkikatın zorunlu bir öznesi ve müstantik kararlarına karşı bir itiraz mercii olma vazifesini görmüştür. Bunun yanı sıra soruşturma sürecine resen müdahale edebilme gibi birtakım mühim görevleri de bulunmaktadır. Öte yandan devletin kısıtlı imkanları ve personel eksikliği nedeniyle heyet-i ithamiye, yürürlükte olduğu zaman içerisinde gerektiği ölçüde uygulanamamıştır. Kurumun yapısal sorunları ve ceza davalarının uzun süre çözüme kavuşturulamaması gibi birtakım hususlar yargı erkinin işleyişini aksatmıştır. Bunların neticesinde heyet-i ithamiye, 1921 tarihinde kalıcı olarak yürürlükten kaldırılmıştır. Bu çalışma ile heyet-i ithamiyenin adli teşkilattaki yeri ve ceza muhakemesinde edindiği rolün okuyucuya aktarılması hedeflenmektedir. Böylelikle heyet-i ithamiye kurumunun teşkilat yapısı ile görev ve yetkileri, dönemin hukukçuları tarafından kaleme alınan eserler ile kanun şerhleri incelenerek izah edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Heyet-i İthamiye , Usul-i Muhakemat-ı Cezaiye Kanunu , Tanzimat , Ceza Muhakemesi Hukuku , Hukuk Tarihi.

The Heyet-i Ithamiye Institution in the Judicial System during the Tanzimat Period

Öz

The heyet-i ithamiye (committee of accusation), one of the institutions introduced into Ottoman Law by the 1879 Code of Criminal Procedure, undertook numerous roles, both primary and auxiliary, in the functioning of criminal procedure. During its existence, the institution served as a mandatory participant in cinayet (felony) cases and acted as an appellate body for the decisions of müstantiks (investigating judge). Moreover, it is entrusted with a range of critical functions, including the prerogative to intervene ex officio in the investigative process. However, due to the state's limited resources and a shortage of personnel, the heyet-i ithamiye was not implemented effectively during its period of implemention. Structural issues within the institution, along with the prolonged resolution of criminal cases, hindered the judicial process. As a result, the heyet-i ithamiye was permanently abolished in 1921. This study aims to convey the role of the heyet-i ithamiye in the judicial system and its function in criminal proceedings. The institutional structure, duties, and authority of the heyet-i ithamiye are explained by examining legal commentaries and works authored by the jurists of the time.

Anahtar Kelimeler

Heyet-i İthamiye , Ottoman Code of Criminal Procedure , Tanzimat , Criminal Procedure Law , Legal History.

Kaynakça

• Abdülhalik Mithat. “Jüri ve Heyet-i İthamiye”. İstişare Dergisi, no. 2,12 Eylül 1324.
• Abdülhalik Mithat. Usul-i Cezaiye. İkdam Matbaası, 1326.
• Adliye Ceridesi, sene 13, no. 145, Ağustos 1934.
• Ahmet Ziya. “Muhasebe-i Kanuniye-III: Bizde Heyet-i İthamiye”. İlm-i Hukuk ve Mukayese-i Kavanin Mecmuası 2, no. 8 30 Teşrinievvel 1325).
• Argunhan, Betül. “Cumhuriyet’in İlk Yıllarında Adalet Dergisi: 1923 Yılı Ceride-i Adliyye’sinden Yansımalar”. Adalet Dergisi, no. 71, Kasım 2023.
• Aydın, M. Akif, Türk Hukuk Tarihi. Beta Yayınları, 2023.
• Bozkurt, Gülnihal. Batı Hukukunun Türkiye’de Benimsenmesi-Osmanlı Devleti’nden Türkiye Cumhuriyeti’ne Resepsiyon Süreci (1839-1939). Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1996.
• Ceride-i Mehakim, no. 319 (1303), 3037-3038.
• Cevdet Ferit. Nazari-Ameli Tatbikat-ı Cezaiye. Cilt 3. Cihan Matbaası, 1341-1343.
• Demirel, Fatmagül: Adliye Nezareti Kuruluşu ve Faaliyetleri (1876-1914). Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, Aralık 2008.
• Düstur. Tertip 1. Cilt 1. Matbaa-i Amire, 1289.
• Düstur. Tertip 1. Zeyl 1. Dârü’t-tıbâi’l-âmire, 1298.
• Düstur. Tertip 1. Cilt 4. Mahmut Bey Matbaası, 1299.
• Düstur. Tertip 1. Cilt 5. Başvekalet Matbaası, 1937.
• Düstur. Tertip 1. Cilt 6. Devlet Matbaası, 1939.
• Düstur. Tertip 1. Cilt 7. Başvekalet Devlet Matbaası, 1941.
• Ekinci, Ekrem Buğra. Ateş İstidası: İslam-Osmanlı Hukukunda Mahkeme Kararlarının Kontrolü. Filiz Kitabevi, 2001.
• Gökcen, Ahmet. Tanzimat Dönemi Osmanlı Ceza Kanunları ve Bu Kanunlardaki Ceza Müeyyideleri. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1987.
• Gökcen, Ahmet. “1296 (1879) Tarihli Usul-i Muhakemat-ı Cezaiye Kanun-ı Muvakkatı”. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 4, no. 1-2, Haziran 1994.
• Gökcen, Ahmet. “Adliye Teşkilatımızın Tarihi Gelişimi ve 1879 Tarihli Mehakim-i Nizamiyenin Teşkilatı Kanun-ı Muvakkati”. Prof. Dr. Sahir Erman’a Armağan, 1999.
• Hüseyin Remzi. Lügat-i Remzi. Cilt 2. Hüseyin Remzi Matbaası, 1305.
• Karakoç, Sarkis. Külliyat-ı Kavanin Fihrist-i Tarihi. Cilt 1. Der. Mehmet Akif Aydın, Fethi Gedikli, Mehmet Akman, Ekrem Buğra Ekinci, Mustafa Macit Kenanoğlu, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2006.
• Karataş, Abdullah Vefa. Tanzimat Dönemi Osmanlı Yargılama Hukukunda İstinaf. Adalet Yayınevi, 2024.
• Köksal, Osman. “Adliye Örgütünün Problemleri ve Yapılması Gerekli Düzenlemelere Dair II. Abdülhamit’e Sunulan Bir Layiha”. OTAM Ankara Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, no. 9, 1998.
• Mahmut Nedim. Usul-i Muhakemat-ı Cezaiye Kanunu Şerhi. 1324.
• Memduh. Tatbikat-ı Cezaiye. Cilt 1. Kanaat Matbaası, 1330.
• Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye, Hicri 1319 [Miladi 1901/1902], Defa 57.
• Sami. Mesail-i Cezaiye: Usul-i Muhakemat-ı Cezaiye Şerhi. Dersaadet, 1323.
• Saylan, Kemal. “II. Abdülhamid Döneminde Mahkemelerin Islahına Dair Hazırlanan Layihalar ve İsimsiz Bir Layiha Örneği”. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, no. 31, 2016.
• Şensoy, Naci. “İstinaf”, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası 12, no. 4, 1946.
• TBMM Gizli Celse Zabıtları. Devre: 1, cilt: 2, içtima: 2. 21 Mart 1337 (1921).
• TBMM Kavanin Mecmuası. Cilt 1. Ankara, 1925-1341.
• TBMM Kavanin Mecmuası. Cilt 2. Ankara, 1924-1340.
• Yorgaki Efendi. Usul-i Cezaiye: Ameli ve Nazari Kitab-ı Deavi. Dersaadet, 1324.
• Yorgaki Efendi. Usul-i Muhakemat-ı Cezaiye Kanunu Şerhi. Hürriyet Matbaası, Dersaadet, 1326.
• Yorgaki Efendi. Usul-i Muhakemat-ı Hukukiye Kanunu Şerhi. Matbaa-i Hukukiye, 1329.
• Yusuf Ziya. Darülfünun-ı Osmani Hukuk Fakültesinde Takrir Olunan Usul-i Muhakemat-ı Cezaiye Dersleri. Matbaa-i Amire, İstanbul, 1333.