Sağlık ve Patent Hakları İkileminde: İlaç Patentine Eleştirel ve Dengeleyici Yaklaşımlar

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 184 - 217, 31.12.2025

Oğuzhan Ertekin

https://doi.org/10.47136/asbuhfd.1788606

Öz

İlaçlara erişim, en temel insan haklarından biridir. Ancak bazı sebeplerle ilaçlara erişimde güçlük yaşanmaktadır. Özellikle yakın zamanda tüm dünyayı etkisi altına alan Covid-19 küresel salgınında ortaya çıkan gelişmeler, tüm dünyanın dikkatini bu konuya çekmiştir. Pandeminin yanı sıra yaşanan depremler ve diğer felaketler, ilaç sektörünün stratejik önemini bir kez daha hatırlatmıştır. Salgınla mücadele etmek, kişilerin ve toplumun sağlık hakkını korumak, ilaçlar ve tıbbi cihazlar gibi gerekli ürünlerin bulunabilirliğini sağlamak ve tüm bunlara adil erişimi temin etmek devletlerin sorumlulukları arasındadır. Bu nedenle özellikle patentli ilaçlar, yüksek fiyatlarından dolayı halk tarafından satın alınamaz bir duruma gelirse önemli bir sorun ortaya çıkacaktır. Bu hususta olmak üzere, patent hakkı kapsamında buluş sahiplerini korumak ya da toplumun acil halk sağlığı ihtiyaçlarını karşılamak arasında devletlerin ya bir tercih yapmaları ya da bir denge kurmaları gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler

İlaç , Patent , İlaç Patenti , Sağlık Hakkı , Fikri Mülkiyet Hakkı

The Dilemma Between Health and Patent Rights: Critical and Balancing Approaches to Pharmaceutical Patents

Öz

Access to medicines is one of the most fundamental human rights. However, for various reasons, difficulties are experienced in accessing medicines. In particular, the developments that emerged during the recent Covid-19 global pandemic, which affected the entire world, have drawn worldwide attention to this issue. In addition to the pandemic, earthquakes and other disasters have once again reminded us of the strategic importance of the pharmaceutical sector. Combating epidemics, protecting the right to health of individuals and society, ensuring the availability of essential products such as medicines and medical devices, and guaranteeing fair access to them are among the responsibilities of states. Therefore, if patented medicines become unaffordable for the public due to their high prices, a significant problem will arise. In this regard, states need either to choose between protecting the rights of inventors under patent law or to strike a balance to meet the urgent public health needs of society.

Anahtar Kelimeler

Drug , Patent , Drug Patent , Right to Health , Intellectual Property

Kaynakça

• Acar, Aylin ve Selen Yeneroğlu. “Türkiye’de İlaçta Patent.” Ankara Eczacılık Fakültesi Dergisi 33, no. 4 (2004): 269-285.
• Açıkgöz, Ahunur. “Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet Hakları Anlaşması Çerçevesinde İlaç Patentlerinde Zorunlu Lisans ve Covid-19 Döneminde Yaşanan Bazı Gelişmeler.” Ankara Barosu Dergisi 81, no. 3 (2023): 103-186.
• Ağın, Serenay. “Hastanın Tedaviyi Ret Hakkı.” Yaşar Hukuk Dergisi 5, no. 2, (2023): 337-389.
• Akçaal, Mehmet. “6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu Çerçevesinde İlaç Üreticisinin Hukuki Sorumluluğu.” Ankara Barosu Dergisi, no. 3 (2012): 253-290.
• Aktaş, Yasemin. “Veri İmtiyazı Koruması ve Bolar İstisnasının Bu Koruma Üzerindeki Etkisi.” Fikri ve Sınai Haklar Dergisi 13, no. 49 (2017): 35-81.
• Ankara, İbrahim. İlaç ve Eczacılık Hukuku. Dora Yayıncılık, 2022. Araştırmacı İlaç Firmaları Derneği. “Patent Koruması.” Erişim Tarihi: Kasım 25, 2025.
• https://www.aifd.org.tr/yenilikcilik/patent-ve-veri-imtiyazi/. Aşkın, Uğur. “İlaç Üreticisinin Cezai Sorumluluğu.” Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, no.57 (2024): 115-140.
• Ayhan, Rıza. “Patent ve Faydalı Model Hukuku.” iç. Sınai Mülkiyet Hukuku, Rıza Ayhan, Hayrettin Çağlar, Burçak Yıldız ve Dilek İmirlioğlu, Adalet Yayınevi, 2021: 210-305.
• Bağcı, Bahadır. Hekimin İlaç Tedavisinden Doğan Sorumluluğu. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2023.
• Bak, Başak. “İlaçta Zorunlu Patent Lisansı.” Ankara Barosu Dergisi, no. 3 (2011): 106-126.
• Barton, John H. “TRIPS and The Global Pharmaceutical Market.” Health Affairs 23, no. 3 (2004): 146- 154.
• Baykara, Tamer, Hülya Çaylı, Hüseyin Çelik, Mehmet Tokat ve Turgay Ünalan. Türkiye’de İlaçta Veri Koruması ve Uygulanmasının Mali Etkileri. 2003.
• Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Sanayi Genel Müdürlüğü. “Türkiye İlaç Sektörü Strateji ve Eylem Planı 2015–2018.” Erişim Tarihi: Kasım 25, 2025.
• https://www.gmka.gov.tr/dokumanlar/yayinlar/2015-2018_Turkiye-ilac-Sektoru-Strateji-ve- Eylem-Plani.pdf.
• Bonadio, Enrico. “Compulsory Licensing of Patents: The Bayer/Natco Case.” European Intellectual Property Review, no.10 (2012): 719-728.
• Chapman, Audrey R. “Approaching Intellectual Property As a Human Right: Obligations Related to Article 15 (1) (c).” Copyright Bulletin 35, no. 3 (2001): 4-36.
• Chien, Colleen V. “Cheap Drugs at What Price to Innovation: Does the Compulsory Licensing of Pharmaceuticals Hurt Innovation?.” Berkeley Technology Law Journal 18, no. 3 (2003): 853-907. Committee on Economic, Social and Cultural Rights. General Comment No. 14: The Right to the Highest Attainable Standard of Health (Art. 12). E/C.12/2000/4. New York: United Nations, 2000. Erişim Tarihi: Kasım 26, 2025. https://digitallibrary.un.org/record/425041?v=pdf.
• Correa, M. Carlos. Integrating Public Health Concerns into Patent Legislation in Developing Countries. Geneva, 2000.
• Council for Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights, “Extensıon Of The Transıtıon Perıod Under Artıcle 66.1 Of The Trıps Agreement For Least Developed Country Members For Certaın Oblıgatıons Wıth Respect To Pharmaceutıcal Products.” Erişim Tarihi: Kasım 22, 2025. https://docs.wto.org/dol2fe/Pages/SS/directdoc.aspx?filename=q:/IP/C/73.pdf&Open=True. Council of the European Communities. “The Creation of a Supplementary Protection Certificate for Medicinal Products (1992).” Erişim Tarihi: Kasım 25, 2025. https://eur-lex.europa.eu/legal- content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A31992R1768&qid=1695758627504. 213 ASBÜ Hukuk Fakültesi Dergisi (2025/2)
• Çakır Çelebi, Fatma Betül. “İlaç Patentlerine Karşı Açılacak Menfi Tespit Davalarında Jenerik/Eşdeğer İlacın Ruhsatlandırılması Şart Mıdır?.” Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 6, no. 2 (2024): 2269-2292.
• Çolak, Uğur. “Kısaltılmış Ruhsat Başvurusundan Kaynaklanan Hukuki Uyuşmazlıklar ve Veri İmtiyazı Uygulaması.” iç. Fikri Mülkiyet Hukuku Yıllığı, editör Tekin Memiş, On İki Levha Yayıncılık, 2009: 227-284.
• Çolak, Uğur. Türk Patent Hukuku. Adalet Yayınevi, 2022.
• Doğan, Cahid. “Orijinal, Jenerik, Sahte ve Taklit İlaçlar.” iç. II. Sağlık Hukuku Sempozyumu (17-18 Mayıs 2010), editör Nilgün Sarp, Adalet Yayınevi, 2011: 216-250.
• Durak, Yasemin. “Eczacıların Jenerik İlaç Verme Hakkı.” Tıp Hukuku Dergisi, no. 23 (2023): 79-90.
• Erdil, Engin. Fikri Mülkiyet Hukuku. Vedat Kitapçılık, 2021.
• Ersöz Seçer, Hatice ve Sevgi Şar. “İlaçta Patent ve Sağlığa Erişim Hakkı.” Ankara Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Dergisi 43, no. 3 (2019): 274–284.
• Ersöz, A. Kürşat. İlaç Hukuku Bağlamında İdarenin Sorumluluğu. On İki Levha Yayıncılık, 2016.
• Ertekin, Oğuzhan. Eczacılıkta İlaç ve Eczacının Aydınlatma Yükümlülüğü. Adalet Yayınevi, 2025.
• European Council. “Concerning the Supplementary Protection Certificate for Medicinal Products (2009).” Erişim Tarihi: Kasım 25, 2025. https://eur-lex.europa.eu/legal- content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A32009R0469#ntr3-L_2009152EN.01000101-E0003. European Union. “Directive 2001/83/EC of the European Parliament and of the Council of 6 November 2001 on the Community Code Relating to Medicinal Products for Human Use.” Erişim Tarihi: Kasım 25, 2025. https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2001/83/oj/eng.
• European Union. “Directive 2004/27/EC of the European Parliament and of the Council of 31 March 2004 Amending Directive 2001/83/EC on the Community Code Relating to Medicinal Products for Human Use.” Erişim Tarihi: Kasım 25, 2025. https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2004/27/oj/eng.
• Gözüyeşil, Fevzi Fırat. “Patent Konularının Bağımlılığı Halinde Zorunlu Lisans.” Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 28, no. 2 (2020): 473-509.
• Güçlü, Hasan Ali ve Bilge, Yaşar. “İlaç Üreticilerinin Etik Sorumluluğu ve Bu Sorumluluğun Hukuki Açıdan Değerlendirilmesi.” iç. I. Uluslararası Etik Kongresi, editör Melike Özer Keskin, İKSAD Yayınevi, 2020. Güneş, İlhami ve Deniz Güneş Coşkunol. Fikri ve Sınai Mülkiyet Hukuku Dersleri. Adalet Yayınevi, 2024.
• Hakeri, Hakan. İlaç Hukuku. Adalet Yayınevi. 2024.
• Heins, Volker. “Human Rights, Intellectual Property, and Struggles for Recognition.” Human Rights Reiview 9, no. 2 (2008): 213-232.
• Illamola, Sílvia M., Angela K. Birnbaum ve Catherine M. Sherwin, “Generic Drug Products in Pediatrics: Where Are The Data?.” British Journal of Clinical Pharmacology 85, no. 9, (2019): 1871-1873.
• ISCTS-UNCTAD. Resource Book on TRIPS and Development: An Authoritative and Practical Guide to the TRIPS Agreement. Cambridge University Press, 2005.
• İnce, Mustafa Berkay. Patent Lisans Sözleşmesinin Rekabet Hukuku Boyutuyla Değerlendirilmesi. Platon Plus Yayıncılık, 2024.
• Jain, Tarun. “Compulsory Licenses under Trips and its Obligations for Member Countries.” The Icfai University Journal of Intellectual Property Rights 8, no. 1 (2009): 2-35.
• Kanzık, İlker. “Orijinal İlaç Nedir, Orijinal İlaçların Hukuki Durumu ve Fikri Mülkiyet Hakları.” iç. Uluslararası I. Sağlık Hukuku Sempozyumu (24-25 Nisan 2008), On İki Levha Yayıncılık, 2011: 165-173.
• Karatepe Kaya, Meltem ve Serkan Kaya. “Pandemi Aşıları ve İlaçlarında Patent Korumasının Değerlendirilmesi.” Ticaret ve Fikri Mülkiyet Hukuku Dergisi 8, no. 1 (2022): 143-166. Sağlık ve Patent Hakları İkileminde: İlaç Patentine Eleştirel ve Dengeleyici Yaklaşımlar 214 Karauz, Agah Kürşat ve Esra Cenkçi. “İlaç Patentinin Sağladığı Hukuki Koruma.” Akdeniz Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 4, no. 2 (2014): 109-139.
• Kaya, Arslan. “551 Sayılı Patent Haklarının Korunması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ile Getirilen Zorunlu Lisans Sistemi.” İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası 55, no. 1-2 (1996): 335-368.
• Kaya, Barış. “Sınai Mülkiyet Kanunu Madde 85/3 Hükmü Kapsamında Bolar İstisnasının Uygulanması.” İstanbul Hukuk Mecmuası 76, no. 2 (2018): 417-442.
• Kaya, Barış. Eşdeğer İlaçların Piyasaya Girişinde Patent ve Veri İmtiyazı Haklarından Kaynaklanan Engeller. Seçkin Yayıncılık, 2022.
• Kızıltepe, Saadet. İlaç Üretiminden ve Kullanımından Doğan Tazminat ve Ceza Sorumluluğu. Adalet Yayınevi, 2024.
• Kianzad, Behrang ve Jakob Blake Wested, “No-one is Safe Until Everyone is Safe-Patent Waiver Compulsory Licensing and COVİD-19.” European Pharmaceutical Law Review, 5, no. 2, (2021): 71-91.
• Koçak, Hakan. “TRIPS Anlaşması’nda İlaç Patentlerinin Zorunlu Lisansı.” Türkiye Adalet Akademisi Dergisi 11, no. 41 (2020): 277-306.
• Koçak, Hakan. Patent Hukukunda Kullanmama Nedeniyle Zorunlu Lisans. Seçkin Yayıncılık, 2024.
• Kolhe, Pauravi ve Mansi Jain. “Granting of Compulsory Licenses Amidst Covid-19 Pandemic: A
• Necessity or Threat?.” E- Journal of Academic Innovation and Research in Intellectual Property Assets (E-JAIRIPA) 1, (2020): 165-181.
• Konca, Murat, Özlem Özer ve Özgür Uğurluoğlu. “İlaç Sektöründe Ürün Geliştirme, Ek Koruma Sertifikasının Önemi ve Türkiye’deki Durum.” Balıkesir Sağlık Bilimleri Dergisi 4, no. 3 (2015): 187-197.
• Kumar, K. Suresh, Aruna Tejswi ve Shikha Tejswi. “Patent Laws and Research Exemption imperatives– do scientists have enough freedom to operate?.” Current Science 99, no. 11 (2010): 1523-1529. Masrur, Devica Rully ve Ogah Chinyere Constance. “Drug Patent Monopoly During Covid-19 Outbreaks: How the Government Regulates this?.” Journal of Private and Commercial Law 7, no.1 (2023): 97-128.
• Memiş, Tekin. “İlaçların Patentlenmesi.” iç. I. Sağlık Hukuku Sempozyumu (8-9 Mayıs 2008), editör
• Murat Şen ve Ahmet Başözen, Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi, 2009: 207-221.
• Memiş, Tekin. “Jenerik İlaçların Hukuki Durumu.” iç. Uluslararası I. Sağlık Hukuku Sempozyumu (24- 25 Nisan 2008), On İki Levha Yayıncılık, 2011: 175-191.
• Mercurio, Bryan C. “Trips, Patents and Access to Life-Saving Drugs in the Developing World.”
• Marquette Intellectual Property Law Reivew 8, no. 2 (2004): 211-250.
• Mercurio, Bryan C. “WTO Waiver From Intellectual Property Protection For COVID-19 Vaccines
• Treatments: A Critical Reviewvs.” Virginia Journal of İnternational Law Online, no. 62 (2021): 9- 32.
• Nart, Serdar. “Rekabetin Korunması Kapsamında Fikri ve Sınai Hakların Sınırları.” Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 11, no. 1 (2009): 113-146.
• Nart, Serdar. Hekimin İlaç Tedavisinden Doğan Sorumluluğu. Adalet Yayınevi, 2020.
• Noyan, Erdal. Patent Hukuku. Adalet Yayınevi, 2015.
• Odman Boztosun, Ayşe. “İlaçta Zorunlu Lisans Uygulamaları.” iç. I. Sağlık Hukuku Sempozyumu (8-9 Mayıs 2008), editör Murat Şen ve Ahmet Başözen, Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi, 2009: 223-236.
• Official Journal of the European Union. “Regulation (EU) 2019/933 of the European Parliament and of the Council.” Erişim Tarihi: Kasım 25, 2025. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2019/933/oj/eng. Özcan Büyüktanır, Burcu G. “İlaç Patenti Sahibinin İlaç Kullanımına Bağlı Zararları Tazmin Yükümlülüğü.” Ankara Barosu Dergisi, no. 2 (2012): 121-148.
• Özcan Büyüktanır, Burcu G. “Türk Hukukunda İlaç Patentine Genel Bakış.” Hacettepe Hukuk Fakültesi Dergisi 2, no. 2 (2012): 76–88.
• 215 ASBÜ Hukuk Fakültesi Dergisi (2025/2) Özcan Büyüktanır, Burcu G. İlaç Patenti Hak Sahipliği ve Patent Hakkı Sahibinin İlacın Neden Olduğu Zararlardan Dolayı Sorumluluğu. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2011. Özdemir, Adnan. “Patent Yönünden Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet Hakları Anlaşmasının Temel İlaçlara Ulaşmada Getirdiği Kısıtlamalar.” Bursa Uludağ Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi 35, no. 2 (2016): 25-54.
• Özel, Çağlar ve Burcu G. Özcan Büyüktanır, “Akılcı İlaç Kullanımında Hekimin ve Eczacının Hastayı Aydınlatma Yükümlülüğü.” İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası 66, no. 2 (2008): 327–344.
• Özkök Gökmen, Başak. “Covıd-19 Aşıları Üzerindeki Patent Hakkının Kapsamının Kamu Sağlığı Açısından Değerlendirilmesi.” Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 25, no. 3 (2021): 161-224.
• Özkök Gökmen, Başak. Patent Hakkının Sınırları ve İstisnaları (Kamu Sağlığı Özelinde İncelenmesi). Adalet Yayınevi, 2020.
• Özpınar Gümrükçüoğlu, Berna ve Pınar Aksoy Gülaslan. İlaca Erişim Hakkı ve Erişimin Hukuki Yolları. Seçkin Yayıncılık, 2024. Patents Kill. “Patents Guarantee Profits and Kill People.” Erişim Tarihi: Kasım 23, 2025. www.patents- kill.org. Saha, Chandra Nath ve Bhattacharya, Sanjib. “Intellectual Property Rights: An Overview and Implications in Pharmaceutical Industry.” Journal of Advanced Pharmaceutical Technology & Research 2, no. 2 (2011): 88-93.
• Saraç, Tahir. Patentten Doğan Hakka Tecavüz ve Hakkın Korunması. Seçkin Yayıncılık, 2003. Sarı, Necip. “İlaç Hukukunun Sınai Boyutu Anlamında Patent Hakkına Tecavüz.” Terazi Hukuk Dergisi 16, no. 184 (2021): 2386-2395.
• Sezgin Huysal, Ayşegül. İlaç Patenti. Vedat Kitapçılık, 2010.
• Suluk, Cahit, Rauf Karasu ve Temel Nal. Fikri Mülkiyet Hukuku. Seçkin Yayıncılık, 2024.
• Suluk, Cahit. “Türkiye’de İlacın Patent Serüveni ve Türk İlaç Sektörüne Etkileri.” Ticaret ve Fikri
• Mülkiyet Hukuku Dergisi 11, no. 1 (2025): 195-222.
• Suluk, Cahit. “Türkiye’de İlaçların Patent ve Diğer Fikri Mülkiyet Hakları ile Korunması.” Terazi Hukuk Dergisi, 9, no.100 (2014): 731-734.
• Şehirali Çelik, Feyzan Hayal. Patent Hakkının Korunması. Turhan Kitabevi, 1998.
• Tekinalp, Ünal. Fikri Mülkiyet Hukuku. Vedat Kitapçılık, 2012.
• Thomas, John R. Scientific Research and the Experimental Use Privelege in Patent Law. CRS Report for Congress, 2014.
• Türk Patent ve Marka Kurumu. “Tarihçe.” Erişim Tarihi: Kasım 23, 2025. https://www.turkpatent.gov.tr/tarihce. Türkiye Büyük Millet Meclisi Adalet Komisyonu. “26.04.2004 tarih, 1/740 E. ve 51 K. no’lu rapor.” Erişim Tarihi: Kasım 25, 2025.
• https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d22/c053/tbmm22053104ss0427.pdf. Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi. “Kararlar Bilgi Bankası.” Anayasa Mahkemesi. Erişim Tarihi: Kasım 26, 2025.
• https://normkararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/Dosyalar/Kararlar/KararPDF/2016-189-nrm.pdf. Türkiye Cumhuriyeti Yargıtay Başkanlığı. “Yargıtay Karar Arama.” Yargıtay. Erişim Tarihi: Kasım 27, 2025. https://karararama.yargitay.gov.tr/.
• Türkmen, Ahmet. “Patent Hakkı-Sağlık Hakkı Çatışması Bağlamında İlaç Patenti: Anayasa Mahkemesi ve Hint Yüksek Mahkemesi’nin Novartis Kararları.” Dicle Akademi Dergisi 1, no. 1 (2021): 5-15. United Nations. “International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights.” Erişim Tarihi: Kasım 26, 2025. https://treaties.un.org/doc/treaties/1976/01/19760103%2009- 57%20pm/ch_iv_03.pdf.
• Sağlık ve Patent Hakları İkileminde: İlaç Patentine Eleştirel ve Dengeleyici Yaklaşımlar 216 United Nations. “Universal Declaration of Human Rights.” Erişim Tarihi: Kasım 26, 2025. https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights. Weissman, Robert. “Long Strange Trips: The Pharmaceutical Indusstry Drive to Harmonize Global Intellectual Property Rules, and the Remaining WTO Legal Alternetives Avaliable to Third World Countries.” University of Pennslyvania Journal of International Economic Law 17, no. 4, (1996): 1069-1125.
• World Health Organization. “Constitution.” Erişim Tarihi: Kasım 26, 2025. https://www.who.int/about/governance/constitution.
• World Health Organization. “What Is the WHO Definition of Health.” Erişim Tarihi: Kasım 26, 2025. https://www.who.int/about/frequently-asked- questions#:~:text=The%20preamble%20to%20WHO's%20constitution,absence%20of%20disease %20or%20infirmity.%E2%80%9D.
• World Health Organization. “WHO Director-General’s Opening Remarks at the Media Briefing on COVID-19 – 11 March 2020.” Erişim Tarihi: Eylül 2, 2025. https://www.who.int/director- general/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid- 19---11-march-2020.
• World Health Organization. “WHO Director-General’s Opening Remarks at 148th Session of the Executive Board.” Erişim Tarihi: Eylül 2, 2025. https://www.who.int/director- general/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-148th-session-of-the- executive-board.
• World Health Organization. “World Health Organization Declares COVID-19 a Pandemic.” Erişim Tarihi: Ağustos 31, 2025. https://www.who.int/director-general/speeches/detail/who-director- general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020. World Intellectual Property Organization. “Berne Convention for the Protection of Literary and Artistic Works.” Erişim Tarihi: Kasım 26, 2025. https://www.wipo.int/wipolex/en/text/283698.
• World Intellectual Property Organization. “Members States.” Erişim Tarihi: Kasım 26, 2025. https://www.wipo.int/members/en/.
• World Intellectual Property Organization. “Paris Convention for the Protection of Industrial Property.” Erişim Tarihi: Kasım 26, 2025. https://www.wipo.int/wipolex/en/text/288514.
• World Intellectual Property Organization. “Patent Cooperation Treaty.” Erişim Tarihi: Kasım 26, 2025. https://www.wipo.int/export/sites/www/pct/en/docs/texts/pct.pdf. World Intellectual Property Organization. “The PCT Now Has 158 Contracting States.” Erişim Tarihi: Kasım 26, 2025. https://www.wipo.int/pct/en/pct_contracting_states.html.
• World Trade Organization (WTO), “Responding to least developed countries’ special needs in intellectual property.” Erişim Tarihi: Kasım 22, 2025. https://www.wto.org/english/tratop_e/trips_e/ldc_e.htm.
• World Trade Organization (WTO), “Transitional Arrangements.” Erişim Tarihi: Kasım 22, 2025. https://www.wto.org/english/docs_e/legal_e/27-trips_08_e.htm.
• World Trade Organization, “Amendment of the TRIPS Agreement, WT/L/641.” Erişim Tarihi: Kasım 26, 2025, https://docs.wto.org/dol2fe/Pages/FE_Search/FE_S_S009- DP.aspx?language=E&CatalogueIdList=225408,121046,96083,96293,69009,58276&CurrentCata logueIdIndex=5&FullTextHash=&HasEnglishRecord=True&HasFrenchRecord=True&HasSpani shRecord=True.
• World Trade Organization. “Canada–Patent Protection of Pharmaceutical Products.” Erişim Tarihi: Kasım 25, 2025. https://www.wto.org/english/tratop_e/dispu_e/cases_e/ds114_e.htm.
• World Trade Organization. “Declaration on the TRIPS Agreement and Public Health, WT/MIN(01)/DEC/2.” Erişim Tarihi: Kasım 26, 2025, https://www.wto.org/english/thewto_e/minist_e/min01_e/mindecl_trips_e.htm.
• World Trade Organization. “Implementation of Paragraph 6 of the Doha Declaration on the TRIPS Agreement and Public Health, WT/L/540.” Erişim Tarihi: Kasım 23, 2023, 217 ASBÜ Hukuk Fakültesi Dergisi (2025/2) https://docs.wto.org/dol2fe/Pages/FE_Search/FE_S_S009DP.aspx?CatalogueIdList=51809,2548, 53071,70701&CurrentCatalogueIdIndex=1.
• World Trade Organization. “Least Developed Countries.” Erişim Tarihi: Kasım 26, 2025. https://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org7_e.htm.
• World Trade Organization. “Members and Observers.” Erişim Tarihi: Kasım 26, 2025. https://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm.
• World Trade Organization. “Ministerial Decision on the Trips Agreement.” Erişim Tarihi: Kasım 26, 2025. https://docs.wto.org/dol2fe/Pages/SS/directdoc.aspx?filename=q:/WT/MIN22/30.pdf&Open=Tru e.
• World Trade Organization. “Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights.” Erişim Tarihi: Kasım 26, 2025. https://www.wto.org/english/docs_e/legal_e/trips_e.htm#part6. World Trade Organization. “Who Are the Developing Countries.” Erişim Tarihi: Kasım 26, 2025. https://www.wto.org/english/tratop_e/devel_e/d1who_e.htm.
• Yatağan Özkan, Çiğdem. İlaçların İkinci Tıbbi Kullanım Patentlerine Tecavüz. Seçkin Yayıncılık, 2023.
• Yenerer Çakmut, Özlem. Tıbbi Müdahaleye Rızanın Ceza Hukuku Açısından İncelenmesi. Legal Yayıncılık, 2003.
• Yıldırım, Murat. “İlaç Patentleri Yönünden Deney Amaçlı Fiiller ve Ruhsatlandırma; Bolar Hükmü ya da Bolar İstisnası.” Türkiye Barolar Birliği Dergisi, no. 71 (2007): 128-145. Yusufoğlu, Fülürya. “Jenerik İlaç ve Jenerik İlaç Ruhsat Başvurusunun Patente Tecavüz Çerçevesinde Değerlendirilmesi.” Doç. Dr. Melike Batur Yamaner’in Anısına Armağan, Galatasaray Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 13, no. 2 (2014): 1155-1176.