GENEL İŞLEM KOŞULU HÜKÜMLERİNİN ZAMAN BAKIMINDAN UYGULANMASI VE YARGITAY UYGULAMASININ DEĞERLENDİRİLMESİ

Öz

Bu çalışma, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 20–25. maddeleriyle getirilen genel işlem koşulu hükümlerinin zaman bakımından uygulanmasını ve Yargıtay içtihatlarındaki farklılıkları incelemektedir. Sözleşme özgürlüğü, taraf iradelerinin karşılıklı müzakeresi esasına dayansa da modern ekonomik yaşamda tip sözleşmelerin yaygınlaşmasıyla birlikte bu özgürlük sınırlanmış; zayıf tarafın korunması amacıyla hukuk düzeninin müdahalesi kaçınılmaz hale gelmiştir. Genel işlem koşulu kavramı, müzakere edilmeksizin tek tarafça hazırlanan ve çok sayıda sözleşmede kullanılmak üzere oluşturulan hükümlerdir. Bu hükümler, sözleşme adaletini tek taraf lehine bozmaları nedeniyle denetime tabi tutulur. Türk hukukunda genel işlem koşulu denetimi, ilk olarak Yargıtay kararlarında sözleşme özgürlüğü dürüstlük kuralı, güven ilkesi ve ilerleyen dönemde kamu düzeni aracılığıyla uygulanmış; 6098 sayılı Kanun ile sistematik hale getirilmiştir. Ancak bu hükümlerin, 6101 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun’un 2. maddesi kapsamında derhal uygulanması yüksek yargı kararlarında kabul görmemiştir. Çalışmada, genel işlem koşulu hükümlerinin kamu düzenini alakadar etmesi nedeniyle derhal uygulanabilir nitelikte olduğu, ancak yürürlük denetiminin ilgili işlemin tamamlanmış olması nedeniyle konusuz kaldığı sonucuna ulaşılmaktadır. Genel olarak Yargıtay daireleri arasında uygulama birliği bulunduğu; uygulamanın hükümlerin kamu düzeni ilişkisi olmaması sebebiyle derhal uygulanamayacağı şeklinde gelişip varlık sürdürdüğü görülmektedir. Çalışma, genel işlem koşulu denetimi bakımından normatif sürekliliğin sağlanması ve hukuki güvenliğin korunması için, sistematik yorum yapılarak zaman bakımından uygulamada süregelen hukuka aykırılığın giderilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Genel İşlem Koşulları
• Yürürlük Hukuku
• İçerik Denetimi
• Geçmişe Etki
• Hukuki Güvenlik
• Kamu Düzeni

Teşekkür

Doktora çalışmalarımı yurt içinde (2211-A burs programı) ve yurt dışında (2214-A burs programı) destekleyen TÜBİTAK'a teşekkür ederim.

THE APPLICATION OF STANDARD TERMS IN TERMS OF TIME AND CRITICISM OF THE JUDICIARY PRACTICE

Öz

This study examines the temporal application of the provisions on the standard contract terms introduced by Articles 20–25 of the Turkish Code of Obligations No. 6098 and the differences in the case law of the Supreme Court. Although the principle of freedom is based on negotiation, this has been limited by the growth of standard contracts; the legal system must intervene to protect the weaker party. The term “standard contract terms” refers to provisions prepared unilaterally without negotiation and created for use in numerous contracts. These terms are subject to control due to their potential to undermine contract fairness. In Turkish law, the control of standard contract terms was first applied indirectly in Supreme Court decisions through the principles of good faith, trust, and public order; it was systematised with the TCO No. 6098. However, the immediate application of the provisions of the TCO under Article 2 of the Law on the Entry into Force and Application of the Turkish Code of Obligations No. 6101 has in practice been rejected in the case law of the higher courts. The study concludes that the provisions on standard contract terms are, by their very nature and their connection with public order, immediately applicable, but cannot in concrete cases be directly applied to contracts established during the period of the old law due to the limiting effect of the principle of non-retroactivity. The Supreme Court's chambers generally follow a standard practice: that these provisions don't relate to public order so cannot be applied immediately. The study emphasises that, to ensure legal certainty in the use of standard terms, there is a need for uniformity in case law and a systematic approach to interpretation, to remedy the ongoing issue of the application of these terms.

Anahtar Kelimeler

• General Terms and Conditions
• Enforceability Law
• Content Control
• Retroactivity
• Legal Security
• Public Order

Teşekkür

I would like to thank TÜBİTAK for supporting my doctoral studies both in Türkiye (2211-A scholarship program) and abroad (2214-A scholarship program).

Kaynakça

1. Akman, Sermet. “Genel İşlem Şartları.” Yargı, no. 35 (1979): 13–18.
2. Altop, Atilla. “Genel İşlem Koşulları.” iç. Türk Borçlar Kanunu Sempozyumu Makaleler – Tebliğler, İstanbul Bilgi Üniversitesi Hukuk Fakültesi, 27–44. On İki Levha Yayıncılık, 2011.
3. Altop, Atilla. “Türk Borçlar Kanunu Tasarısındaki Genel İşlem Koşulları Düzenlemesi.” iç. Prof. Dr. Ergon Çetingil ve Prof. Dr. Rayegan Kender’e 50. Birlikte Çalışma Yılı Armağanı, 254–60. Çizgi Basım Yayın, 2007.
4. Antalya, O. Gökhan. Borçlar Hukuku Genel Hükümler, C. 1. Legal Yayıncılık, 2015.
5. Atamer, Yeşim M. Sözleşme Özgürlüğünün Sınırlandırılması Sorunu Çerçevesinde Genel İşlem Şartlarının Denetlenmesi. Beta Yayıncılık, 2001.
6. Atamer, Yeşim M. “Yeni Türk Borçlar Kanunu Hükümleri Uyarınca Genel İşlem Koşullarının Denetlenmesi – TKHK m. 6 ve TTK m. 55, f. 1, (f) ile Karşılaştırmalı Olarak.” iç. Türk Hukukunda Genel İşlem Şartları Sempozyumu, 9–73. Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü, 2011.
7. Atamer, Yeşim M. “Genel İşlem Koşulu mu Bireysel Pazarlıkla Kurulan Sözleşme mi? Tüketici ve Tacir İşlemleri Açısından Karşılaştırmalı Olarak Başvurulabilecek Değerlendirme Kriterleri.” iç. Yeni Türk Borçlar Kanunu ve Yeni Türk Ticaret Kanunu Sempozyumu, TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi Hukuk Fakültesi, 103–37. Vedat Kitapçılık, 2013.
8. Atamer, Yeşim M. and Pascal Pichonnaz. “Control of Price Related Terms in Standard Form Contracts: General Report.” iç. Control of Price Related Terms in Standard Form Contracts, edited by Yeşim M. Atamer and Pascal Pichonnaz, Ius Comparatum – Global Studies in Comparative Law, vol. 36. Cham, 3–63. Springer, 2020.

9. Atasoy, Kemal. Sözleşme Özgürlüğü İlkesinin Kamu Düzeni Gerekçesiyle Sınırlandırılması. On İki Levha Yayıncılık, 2020.
10. Ayan, Serkan. “Genel İşlem Koşulları Yönünden Türk Borçlar Kanunu ile 6502 Sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un Karşılaştırılması.” iç. Tüketici Hukuku Konferansı, Bilkent Üniversitesi Hukuk Fakültesi, 105–18. Yetkin Yayınları, 2015.
11. Aydoğdu, Murat. “6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu’nda Düzenlenen Genel İşlem Koşullarının Konu Bakımından Uygulama Alanı.” DEÜHFD 13, no. 2 (2011): 1–50.
12. Aydoğdu, Murat. Türk Borçlar Hukuku’nda Genel İşlem Koşullarının ve Tüketici Hukuku’nda Haksız Şartların Denetimi. Seçkin Yayıncılık, 2014.
13. Baş, Ece. “6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nda Genel İşlem Koşulu Kavramı ve İçerik Denetimi.” iç. Prof. Dr. Mustafa Dural’a Armağan, ed. Tufan Öğüz, 276–306. Filiz Kitapevi, 2013.
14. Baş Süzel, Ece. “Banka Teminat Sözleşmelerinde Genel İşlem Koşulu Denetimi.” Batider 40, no. 2 (2024): 239–273.
15. Baysal, Başak. “Türk Borçlar Kanunu’nun Yürürlüğü.” İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası 70, no. 1 (2012): 221–44.
16. Bilgin Yüce, Melek. “Edimi Belirleme Yetkisinin Mevcut Genel İşlem Koşulları Teorisi ve 6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu Açısından Değerlendirilmesi.” Yaşar Üniversitesi Dergisi 8, Özel Sayı (2013): 3191–3238.
17. Bultmann, Friedrich. 30 Jahre Praxis der AGB-Verbandsklage, Erişim Tarihi Mart 14, 2025, https://www.vzbv.de/sites/default/files/downloads/gutachten_30_jahre_verbandsklage_vzbv_2008.pdf.
18. Civan, Orhan Ersun. Genel İş Koşulları. Beta Yayıncılık, 2015.
19. Çınar, Ömer. Tüketici Hukukunda Haksız Şartlar. On İki Levha Yayıncılık, 2009.
20. Erçin, Ferhat. “Hukuk Güvenliği İlkesi Açısından 4721 Sayılı Türk Medeni Kanunun Zaman Bakımından Uygulanması.” Eurasian Academy of Sciences Social Sciences Journal (2017): 118–135.
21. Eren, Fikret. Borçlar Hukuku Genel Hükümler. Yetkin Yayınları, 2021.
22. Fuchs, Andreas. “BGB § 307 Vorbemerkungen zur Inhaltskontrolle.” iç. Ulmer Brandner Hensen AGB-Recht Kommentar, edited by Marcus Bieder et al. Otto Schmidt Verlag, 2022.
23. Fornasier, Matteo. Münchener Kommentar BGB. BGB § 305. C.H. Beck, 2022.
24. Gülerci, Altan Fahri, ve Ayşe Kılınç. 6098 Sayılı Yeni TBK ile Karşılaştırmalı Borçlar Hukuku Genel Hükümler. Yetkin Yayınları, 2011.
25. Habersack, Mathias. “BGB Vor § 305 Vorbemerkung.” iç. Ulmer Brandner Hensen AGB-Recht Kommentar, edited by Marcus Bieder et al. Otto Schmidt Verlag, 2022.
26. Havutçu, Ayşe. Açık İçerik Denetimi Yoluyla Tüketicinin Genel İşlem Şartlarına Karşı Korunması. Güncel Hukuk Yayınları, 2003.
27. Hellwege, Phillip. “Allgemeine Geschäftsbedingungen.” Handwörterbuch des Europäischen Privatrechts https://hwb-eup2009.mpipriv.de/index.php/Allgemeine_Gesch%C3%A4ftsbedingungen#:~:text=19,Es%20w%C3%A4re%20also%20zu.
28. Karaaslan, Mustafa Reşit. Türk Borçlar Hukuku: Genel Hükümler. C. 3. Beta Yayıncılık, 2004.
29. Kaşak, Fahri Erdem. “Genel İşlem Koşullarının Yorumlanması (TBK m. 23).” HBV-HFD 23, no. 3 (2019): 195–222.
30. Kocayusufpaşaoğlu, Necip. Borçlar Hukukuna Giriş: Hukuki İşlem ve Sözleşme. Filiz Kitapevi, 2017.
31. Küçükyalçın, Arzu. “Karşılaştırmalı Hukukta Sözleşme Özgürlüğünün Sınırlandırılması.” AÜHFD 53, no. 4 (2004): 101–24.
32. Miethaner, Tobias. “AGB oder Individualvereinbarung – die gesetzliche Schlüsselstelle ‘im Einzelnen ausgehandelt.’” Neue Juristische Wochenschrift (NJW) 63, no. 43 (2010): 3121–27.
33. Nurmukhambetova, Aigul. “Elektrik (enerji) kayıp-kaçak bedelinin tahsili dürüstlük kuralına aykırı sayılır mı? Kazakistan hukukundaki durumla karşılaştırmalı olarak.” DEÜHFD 19, özel sayı (2017): 1473–1521.
34. Oğuzman, M. Kemal ve Nami Barlas. Medenî Hukuk. Vedat Kitapçılık, 2011.
35. Özel, Çağlar. “Genel İşlem Koşulları Meselesi ve Borçlar Kanunu Tasarısının Genel İşlem Koşullarına Yönelik Olarak Getirdikleri.” Sosyoekonomi 3, no. 3 (2006): 153–67.
36. Özen, Burak. “Genel İşlem Koşullarının Denetlenmesine İlişkin Türk Borçlar Kanunu Hükümlerinin Yürürlük Hukuku Bakımından Durumunu Ele Alan Yargıtay 19. Hukuk Dairesi’nin 02.12.2015 Tarihli ve E: 2015/6276 K: 2015/16034 Sayılı Kararının Değerlendirilmesi.” iç. Prof. Dr. Necla Giritlioğlu’na Armağan, ed. Emrehan İnal ve diğerleri, 491–500. On İki Levha Yayıncılık, 2020.
37. Reisoğlu, Safa. Türk Borçlar Hukuku Genel Hükümler. Beta Yayınları, 2010.
38. Serozan, Rona. Sözleşmeden Dönme. Vedat Kitapçılık, 2007.
39. Şahin, Hale. “Yürürlüğe Girişinin Otuzuncu Yılını Geride Bırakan 93/13/EEC Sayılı Avrupa Birliği Haksız Şartlar Direktifi: Quo Vadis?” Ankara Avrupa Çalışmaları Dergisi 23, no. 2 (2023): 329–59.
40. Şeker, Muzaffer. Yazılmamış Sayılma. On İki Levha Yayıncılık, 2015.
41. Tekinalp, Ünal. “Türk Bankacılık Uygulamasında Genel İşlem Şartları.” iç. Prof. Dr. Ernest E. Hirsch’in Hatırasına Armağan (1902–1985), 123–60. Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü, 1986.
42. Tekinay, Selahattin Sulhi, Sermet Akman, Haluk Burcuoğlu, ve Atilla Altop. Borçlar Hukuku Genel Hükümler. 1993.
43. Tuzcuoğlu, Tuğçe. Avrupa Birliği Normları ve 6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu Hükümleri Işığında Genel İşlem Şartları. Seçkin Yayınları, 2022.
44. Ulmer, Brandner, and Hensen. AGB Kommentar. Otto Schmidt Verlag, 2022.
45. Yeniocak, Umut. Türk Borçlar Kanunu’nun Getirdiği Değişiklikler ve Yenilikler. 2011.
46. Yılmaz, Halil. “Kanunların Zaman Bakımından Uygulanması (6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu Açısından).” Terazi Hukuk Dergisi, C. 6, S. 58 (Haziran 2011): 64–67.
47. Yüksel Maamer, Hilal. Genel İşlem Koşullarında Kapsam (Yürürlük) Denetimi. Filiz Kitapevi, 2023.
48. Zerres, Thomas. “Principles of the German Law on Standard Terms of Contract.” Erişim Tarihi: Temmuz 1, 2025, https://jurawelt.com/sunrise/media/mediafiles/14586/German_Standard_Terms_of_Contract_Thomas_Zerres.pdf.