The Right to Opposition Against the State's Digital Surveillance Tools: An Assessment in the Context of Human Rights

Öz

Today, surveillance is a technique of power that legitimizes itself through the discourse of security, rendering individuals traceable, classifiable, and controllable. At this point, the relevant research emphasizes that the state's digital surveillance tools are generally evaluated within the framework of respect for private life and the protection of personal data in human rights law, which proves ineffective in explaining the structural problems of dissent. To address this shortcoming, it argues that the right to dissent must be regulated as a foundational umbrella right in the construction of the individual as a political subject and in ensuring political pluralism and democratic oversight. Consequently, the effects of limiting the virtual public sphere, monitoring communication, and algorithmic profiling practices on the right to dissent are examined. At this point, the case law of the European Court of Human Rights regarding internet access, secret surveillance, mass data collection, and facial recognition systems is read from the perspective of the right to dissent, with the aim of revealing the danger that digital surveillance can have a deterrent effect and suppress political participation and critical thinking before they become visible. Consequently, the research argues that digital surveillance is a structural issue affecting political pluralism and the accountability of power in democratic societies, and demonstrates that the right to dissent is an indispensable part of human rights within this framework.

Anahtar Kelimeler

• Digital surveillance
• digital public sphere
• right to opposition
• chilling effect
• control society

DEVLETİN DİJİTAL GÖZETİM ARAÇLARINA KARŞI MUHALEFET HAKKI: İNSAN HAKLARI BAĞLAMINDA BİR DEĞERLENDİRME

Öz

Modern gözetim, güvenlik söylemiyle meşrulaştırılan, bireyleri izlenebilir, tasniflendirilebilir ve yönetilebilir kılan bir iktidar tekniğidir. Bu noktada ilgili araştırma, devletin dijital gözetim araçlarının insan hakları hukukunda genellikle özel hayata saygı ve kişisel verilerin korunması kapsamında değerlendirilmesinin, muhalefet etme üzerindeki yapısal problemleri açıklamakta etkisiz kaldığını vurgulamaktadır. Bu eksikliğin giderilmesi için muhalefet hakkının politik özne olarak bireyin inşasında, siyasi çoğulculuğun ve demokratik denetimin sağlanmasında kurucu bir çatı hak olarak düzenlenmesi gerektiğini ele almaktadır. Dolayısıyla sanal kamusal alanın sınırlandırılması, iletişimin izlenmesi ve algoritmik profilleme uygulamalarının muhalefet hakkı üzerindeki etkileri incelenmektedir. Bu noktada Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin internet erişimi, gizli gözetim, kitlesel veri toplama, yüz tanıma sistemleri uygulamalarına ilişkin içtihadı muhalefet hakkı perspektifiyle okunarak, dijital gözetimin caydırıcı etkisi ile siyasi katılımın ve eleştirel düşüncenin görünür hale gelmeden bastırılabileceği tehlikesini ortaya koymak amaçlanmıştır. Sonuç olarak araştırma, dijital gözetimin demokratik toplumlarda siyasi çoğulculuğu ve iktidarın denetlenebilirliğini etkileyen yapısal bir mesele olduğunu ileri sürmekte ve muhalefet hakkının bu çerçevede insan haklarının vazgeçilmez bir parçası olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• dijital gözetim
• sanal kamusal alan
• muhalefet hakkı
• caydırıcı etki
• kontrol toplumu

Kaynakça

1. Agamben, Giorgio. İstisna Hâli. Çeviren Kemal Atakay. Ayrıntı Yayınları, 2018.
2. Ağaoğulları, Mehmet Ali, Cemal Bali Akal ve Levent Köker. Kral Devlet ya da Ölümlü Tanrı. İmge Yayınevi, 1994.
3. Ağaoğulları, Mehmet Ali. Sokrates’ten Jakobenlere Batı’da Siyasal Düşünceler. İletişim Yayınları, 2015.
4. Akad, Mehmet, Bihterin Vural Dinçkol ve Nihat Bulut. Genel Kamu Hukuku. Der Yayınları, 2019.
5. Akdeniz, Yaman ve Ozan Güven. Üst Düzey Kamu Şahsiyetlerinin İncinen İtibar, Onur ve Haysiyet Yılı: Engelliweb 2021. İfade Özgürlüğü Derneği, 2022.
6. Algan, Bülent. “Dissolution of Political Parties by the Constitutional Court in Turkey: An Everlasting Conflict Between the Court and the Parliament?.” Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 60, no. 2 (2011): 809-836.
7. Algan, Bülent. Muhalefet Hakkı ve Türkiye’deki Görünümü. Adalet Yayınevi, 2015.
8. Aliyev, Cabir. Çevrimiçi İfade Özgürlüğü: Teorisi ve Hukuku. Liberte Yayınları, 2018.

9. Anayurt, Ömer. Anayasa Hukuku Genel Kısım: Temel İlkeler, Kavram ve Kurumlar. Seçkin Yayıncılık, 2022.
10. Aral, Berdal. Üçüncü Kuşak İnsan Hakları Olarak Kolektif Haklar. Siyasal Kitabevi, 2010.
11. Arslantaş Toktaş, Selma, Mutlu Binark, Ergin Şafak Dikmen, Işık Barış Fidaner, Elif Küzeci ve Alkım Özaygen. Türkiye’de Dijital Gözetim: T.C. Kimlik Numarasından E-Kimlik Kartlarına Yurttaşın Sayısal Bedenlenişi. Alternatif Bilişim Derneği, 2012.
12. Aybay, Rona. İnsan Hakları Hukuku. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2019.
13. Badiou, Alan. Can Politics Be Thought. Duke University Press, 2018.
14. Barker, Rodney. “Introduction.” İç. Studies in Opposition, editör Rodney Barker. The Palgrave Macmillan Press, 1971. Batum, Süheyl, Didem Yılmaz, Serkan Köybaşı. Anayasa Hukuku: Temel Kavramlar ve Genel Esaslar. On İki Levha Yayınevi, 2021.
15. Bauman, Zygmunt ve David Lyon. Akışkan Gözetim. Çeviren Elçin Yılmaz. Ayrıntı Yayınları, 2016.
16. Bauman, Zygmunt. Cemaatler: Güvenli Olmayan Dünyada Güvenlik Arayışı. Çeviren Nurdan Soysal. Say Yayınları, 2016.
17. Bauman, Zygmunt. Yasa Koyucular ile Yorumcular. Metis Yayınları, 2018.
18. Bigo, Didier. “Digital Surveillance and Everyday Democracy.” İç. The Routledge International Handbook of Criminology and Human Rights, editör Leanne Weber, Elaine Fishwick ve Marinella Marmo. Routledge, 2017.
19. Brubaker, Rogers. Nationalism Reframed: Nationhood and the National Question in the New Europe. Cambridge University Press, 1996.
20. Bulmer, Elliot. Opposition and Legislative Minorities: Constitutional Roles, Rights and Recognition. International Institute for Democracy and Electoral Assistance, 2021.
21. Bychawska-Siniarska, Dominika. Protecting the Right to Freedom of Expression Under the European Conventıon On Human Rights: A Handbook for Legal Practitioners. Council of Europe, 2017.
22. Cartledge, Paul. Pratikte Antik Yunan Siyasi Düşüncesi. Çeviren Kıvanç Tanrıyar. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2013.
23. Coşkun, Başak. Neoliberal İktidar ve Özne: Foucault’nun İzinde Güncel Bir İnceleme, Notabene Yayınları, 2019. Council of Europe Committee of Ministers, Recommendation CM/Rec(2020)1 of the Committee of Ministers to Member States on the Human Rights Impacts of Algorithmic Systems, CM/Rec(2020)1, 08.04.2020.
24. Çebi, Sezgin Seymen. Anayasalcılık ve Politik Olan. Adalet Yayınevi, 2021.
25. Çoban, Barış. “Göz ve İktidar: Vitrinlere Değil Gökyüzüne Bak!.” LAÜ Sosyal Bilimler Dergisi 5, no. 1 (2014): 1-15. Dacheux, Eric. “Kamusal Alan: Demokrasinin Anahtar Bir Kavramı.” İç. Kamusal Alan, editör Eric Dacheux, çeviren Hüseyin Köse. Ayrıntı Yayınları, 2012.
26. Dahl, Robert A. Demokrasi ve Eleştirileri. Çeviren Levent Köker. Yetkin Basımevi, 1993.
27. Daver, Bülent. Siyasal Bilime Giriş. AÜSB Yayınları, 1968.
28. Deleuze, Gilles. “Postscript on the Societies of Control.” October 59 (1992): 3-7. Demircan, Gülçin. “Gözetim ve Gözetimin Toplumsal Meşruiyeti Üzerine Bir İnceleme.” Dokuz Eylül Hukuk Fakültesi Dergisi 21. Özel Sayı (2019): 2033-2062.
29. Douzinas, Costas. İnsan Hakları ve İmparatorluk: Kozmopolitanizmin Siyasal Felsefesi. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2017.
30. Esposti, Sara Degli. Kirstie Ball ve Sally Dibb. “What’s In It For Us? Benevolence, National Security, and Digital Surveillance.” Public Administration Review 81, no. 5 (2021): 862-873.
31. European Commission for Democracy Through Law (Venice Comission). Draft Report on the Role of The Opposition: on the Basis of the Comments by Ms. Angelika Nussberger (Substitute Member, Germany) and Mr. Ergun Özbudun (Member, Turkey). CDL-DEM(2009)003.
32. European Commission for Democracy Through Law, “Preliminary Opinion on the Draft Law on the Parliamentary Opposition in Ukraine.” (Opinion No. 422 / 2006, CDL-AD(2007)015.
33. European Court of Human Rights. The European Convention on Human Rights: A Living Instrument. Council of Europe, 2021.
34. European Data Protection Board, Guidelines 05/2022 on the Use of Facial Recognition Technology in the Area of Law Enforcement, (26.04.2023).
35. Foucault, Michel. Hapishanenin Doğuşu. Çeviren Mehmet Ali Kılıçbay. İmge Yayınevi, 1992.
36. Gasche, Rodolphe. The Tain of the Mirror: Derrida and The Philosophy of Reflection. Harvard University Press, 1986. Giddens, Anthony. Ulus-Devlet, Şiddet. Çeviren Cumhur Atay. Kalkedon Yayınları, 2008.
37. Göksu, Vahap. Kamusal Alan ve Siyasal Katılım Mecrası Olarak Sosyal Medya. Çizgi Kitabevi, 2016.
38. Göze, Ayferi. Siyasal Düşünceler ve Yönetimler. Beta Yayınları, 2017.
39. Gözler, Kemal. İnsan Hakları Hukuku. Ekin Yayınları, 2020.
40. Gramsci, Antonio. Hapishane Defterleri: Seçmeler. Çeviren K. Somer. Belge Yayınları, 1986.
41. Habermas, Jürgen. Kamusallığın Yapısal Dönüşümü. Çeviren Tanıl Bora ve Mithat Sancar. İletişim Yayınları, 2018. Hamilton, Madison ve Jay, Anayasa Üzerine Düşünceler: Federalistlerin Makalelerinden Seçmeler. Çeviren Mümtaz Soysal. Yenilik Basımevi, 1962.
42. Jamieson, Kathleen Hall ve Joseph N. Capella. Echo Chamber: Rush Limbaugh and The Conservative Media Establishment. Oxford University Press, 2010.
43. Kapani, Münci. Kamu Hürriyetleri. Yetkin Yayınları, 2013.
44. Karakehya, Hakan. “Gözetim ve Suçla Mücadele: Gözetimin Tarihsel Gelişimi ile Yakın Dönemde Gerçekleştirilen Hukuki Düzenleme ve Uygulamalar Bağlamında Bir Değerlendirme.” Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 58, no. 2 (2009): 319-357.
45. Kılıç, Muharrem. İnsan Hakları Epistemesinin Dönüşümü: Değer, Norm ve Sistem Üçlemesi. On İki Levha Yayıncılık, 2025.
46. Kuçuradi, Ioanna. İnsan Hakları: Kavramları ve Sorunları. Türkiye Felsefe Kurumu, 2016.
47. Kumar, Devendre. “Role of Opposition in a Parliamentary Democracy.” Indian Political Science Association 75. no. 1 (Ocak-Mart 2014): 165-170.
48. Laval, Christian. “‘The Invisible Chain’: Jeremy Bentham and Neoliberalism.” History of European Ideas 43, no. 1 (2017): 34-52.
49. Marx, Gary T. “The Surveillance Society: The Threat of 1984-Style Techniques.” The Futurist (1985): 21-26.
50. Mayo, Henry B. Demokratik Teoriye Giriş. Çeviren Emre Kongar. Türk Siyasi İlimler Derneği Yayınları, 1964.
51. Michels, Robert. Siyasi Partiler: Modern Demokrasideki Oligarşik Eğilimlerin Sosyolojik İncelemesi. Çeviren İmre Sipahi. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2021.
52. Mouffe, Chantel. Demokratik Paradoks. Çeviren A. Cevdet Aşkın. Epos Yayınları, 2001.
53. Neucleous, Mark. Güvenliğin Eleştirisi. Çeviren Tonguç Ok. NotaBene Yayınları, 2014.
54. Newman, Saul. Bakunin’den Lacan’a: Anti-Otoriteryanizm ve İktidarın Altüst Oluşu. Çeviren Kürşad Kızıltuğ. Metis Yayınları, 2001.
55. Ochoa, Christopher Smith, Frank Gadinger ve Taylan Yıldız. “Surveillance Under Dispute: Conceptualising Narrative Legitimation Politics.” European Journal of International Security 6 (2021): 210-232.
56. Özer, Hazan Dicle. “Mobese İzleme ve Kayıtları: Gözetim Toplumu Bağlamında Bir Değerlendirme.” Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 24, no. 1 (2022): 459-500.
57. Pakbeşe, Buğra. Uluslararası İnsan Hakları Koruma Mekanizmalarının Etkililiği Çerçevesinde Avrupa Konseyi Örneği. Lykeion Yayınları, 2023.
58. Parliamentary Assembly. Procedural Guidelines on the Rights and Responsibilities of the Opposition in a Democratic Parliament. Res. 1601 (2008). https://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/Xref-XML2HTML-en.asp?fileid=17626&lang=en, erişim tarihi: Mart 12, 2026.
59. Piza, Eric L. “The History, Policy Implications, and Knowledge Gaps of the CCTV Literature: Insights for the Development of Body-Worn Video Camera Research.” International Criminal Justice Review 20, no. 10 (2018): 1-21. Poggi, Gianfranco. Modern Devletin Gelişimi: Sosyolojik Bir Yaklaşım. Çeviren Şule Kut ve Binnaz Toprak. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2012.
60. Richards, Neil M. “The Dangers of Surveillance.” Harvard Law Review 126 (2013): 1934-1965. Rosen, Jeffrey. The Naked Crowd: Reclaiming Security and Freedom in an Anxious Age. Random House Trade Paperbacks, 2005.
61. Sartori, Giovanni. “Opposition and Constitutional Opposition.” İç. Studies in Opposition, editör Rodney Barker. The Palgrave Macmillan Press, 1971.
62. Sartori, Giovanni. “What Is “Politics”?.” Political Theory 1, no. 1 (Şubat 1973): 5-26.
63. Schmidt, Manfred G. Demokrasi Kuramlarına Giriş. Çeviren M. E. Köktaş. Vadi Yayınları, 2001. Schumpeter, J. Capitalism, Socialism and Democracy. Harper and Brothers, 1947.
64. Serdar, Meryem. “Transformation of the Surveillance Society from Panopticon to Omnipticon: The Case of Black Mirror’s Episode ‘Nosedive’.” OPUS-Journal of Society Research 20, no. 53. (2023): 398-411.
65. Stolleis, Michale. Yasanın Gözü. çev. Arif Çağlar. Kitap Yayınevi, 2010.
66. Şenel, Alaeddin Şenel. Siyasi Düşünceler Tarihi: Tarih öncesinde İlkçağda Ortaçağda ve Yeniçağda Toplum ve Siyasal Düşünüş. AÜSBF Yayınları, 1982.
67. Şentürk Kara, Eylem ve Alattin Elçiboğa. “Yeni Dünya Düzeninde Gözetlenme: Gözetimden Sanal Gözetime.” Atatürk İletişim Dergisi, no. 12 (2017): 119-156.
68. Şirin, Tolga. “Toplantı ve Gösterilerde Yüzünü Gizleme Suçu (Karşılaştırmalı Anayasa Yargısı Perspektifinden Bir Analiz).” Anayasa Yargısı 42, no. 2, (2025): 773-831.
69. Tanilli, Server. Devlet ve Demokrasi: Anayasa Hukukuna Giriş. Say Yayınları, 1981.
70. Taşçı, Ufuk. “Güvenlik Amaçlı Gözetim Aracı Olarak Türkiye’de Mobese ve Eleştiriler.” Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 14, no. 2 (2016): 159-190.
71. Teziç, Erdoğan. Anayasa Hukuku. Beta Yayınları, 2015.
72. Tosun, Cengiz Mesut. “Gözetleyenin Hukuku.” Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, no. 19 (2015): 223-236.
73. Turgut, Nükhet. Siyasal Muhalefet. Birey ve Toplum Yayıncılık, 1984.
74. United Nations General Assembly Human Rights Council, “The Right to Privacy in the Digital Age,” A/HRC/48/31, 13.09.2021.
75. United Nations General Assembly Human Rights Council, Internet Shutdowns: Trends, Causes, Legal Implications and Impacts on a Range of Human Rights, A/HRC/50/55, 13.05.2022.
76. United Nations General Assembly Human Rights Council, Report of the Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression, David Kaye, A/HRC/29/32, 22.05.2015.
77. Uygun, Oktay. Demokrasi: Tarihsel, Siyasal ve Felsefi Boyutlar. On İki Levha Yayınevi, 2020.
78. Westerlund, Mika, Diane A. Isabelle, Seppo Leminen. “The Acceptance of Digital Surveillance in an Age of Big Data.” Technology Innovation Management Review 11, no. 3 (2021): 32-44.
79. Wood, David Murakami. “The ‘Surveillance Society’: Questions of History, Place and Culture.” European Journal of Criminology 6, no. 2 (2009): 179-194.
80. Yalçın, Cemre Edip. Klasik Kamusal alandan Sanal Kamusal Alana: Demokrasi ve İnsan Hakları İdeali İçin Normatif Bir Değerlendirme. On İki Levha Yayınları, 2022.