EN
TR
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu: Genetik ve Psikososyal Kökenler Güncel Araştırmaların Karşılaştırmalı Analizi
Öz
Dikkat Eksikliği/Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), dünya çapında çocukların yaklaşık %5-10'unu ve yetişkinlerin %2,5'ini etkileyen yaygın bir nörogelişimsel durumdur. Bu kapsamlı derleme, ikiz çalışmaları, genom çapında ilişki çalışmaları (GWAS), çevresel araştırmalar ve gen-çevre etkileşimi çalışmalarının analizi yoluyla genetik ve psikososyal faktörlerin DEHB etiyolojisine göreceli katkılarını incelemektedir. Güncel kanıtlar, DEHB'nin oldukça kalıtımsal olduğunu ve ikiz çalışmalarında kalıtım tahminlerinin sürekli olarak %70-80 olduğunu göstermektedir. Son GWAS çalışmaları, fenotipik varyansın yaklaşık %22'sini açıklayan 27 genom çapında önemli lokus belirlemiştir. Bununla birlikte, doğum öncesi maruziyetler, psikososyal olumsuzluklar ve toksin maruziyeti gibi çevresel faktörler de bozukluk gelişimine ve semptom şiddetine önemli ölçüde katkıda bulunmaktadır. Yeni ortaya çıkan epigenetik araştırmalar, DNA metilasyonu ve histon modifikasyonları yoluyla gen-çevre etkileşimlerinin, genetik yatkınlık ile çevresel tetikleyiciler arasındaki mekanik bağlantıyı sağlayabileceğini öne sürmektedir. Bu çalışmamda, DEHB'nin önemli genetik yatkınlık ile değiştirilebilir çevresel etkiler arasında karmaşık bir etkileşimi temsil ettiği ve salt genetik veya çevresel bir açıklamadan ziyade çok faktörlü bir modeli desteklediği sonucuna ulaşılmıştır.
Anahtar Kelimeler
Destekleyen Kurum
İstanbul Aydın Üniversitesi
Etik Beyan
bu çalışma literatür taramasına dayalı olup herhangi bir deneysel uygulama içermediğinden etik kurul onayı gerektirmemektedir.
Kaynakça
- Aarnoudse-Moens, C. S., Weisglas-Kuperus, N., van Goudoever, J. B., & Oosterlaan, J. (2009). Meta-analysis of neurobehavioral outcomes in very preterm and/or very low birth weight children. Pediatrics, 124(2), 717- 728.
- American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). American Psychiatric Publishing.
- Boomsma, D., Busjahn, A., & Peltonen, L. (2002). Classical twin studies and beyond. Nature Reviews Genetics, 3(11), 872-882.
- Bouchard, M. F., Bellinger, D. C., Wright, R. O., & Weisskopf, M. G. (2010). Attention-deficit/hyperactivity disorder and urinary metabolites of organophosphate pesticides. Pediatrics, 125(6), e1270-e1277.
- Brennan, P. A., Hammen, C., Sylvers, P., Bor, W., Najman, J., Lind, P., ... & Williams, G. M. (2011). Interactions between the COMT Val108/158Met polymorphism and maternal prenatal smoking predict aggressive behavior outcomes. Biological Psychiatry, 69(8), 748-755.
- Brikell, I., Kuja-Halkola, R., & Larsson, H. (2015). Heritability of attentiondeficit hyperactivity disorder in adults. American Journal of Medical Genetics Part B, 168(6), 406-413.
- Burt, S. A. (2009). Rethinking environmental contributions to child and adolescent psychopathology: A meta-analysis of shared environmental influences. Psychological Bulletin, 135(4), 608-637.
- Burt, S. A., Klump, K. L., Gorman-Smith, D., & Neiderhiser, J. M. (2016). Neighborhood disadvantage alters the origins of children's nonaggressive conduct problems. Clinical Psychological Science, 4(3), 511-526.
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Ruh Sağlığı Hizmetleri
Bölüm
Derleme
Yayımlanma Tarihi
29 Haziran 2026
Gönderilme Tarihi
7 Ağustos 2025
Kabul Tarihi
26 Ağustos 2025
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Cilt: 12 Sayı: 2
APA
Yıldırım, B., & Verimer, T. (2026). Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu: Genetik ve Psikososyal Kökenler Güncel Araştırmaların Karşılaştırmalı Analizi. Aydın Sağlık Dergisi, 12(2), 85-109. https://izlik.org/JA77PT76HC
AMA
1.Yıldırım B, Verimer T. Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu: Genetik ve Psikososyal Kökenler Güncel Araştırmaların Karşılaştırmalı Analizi. Aydın Sağlık. 2026;12(2):85-109. https://izlik.org/JA77PT76HC
Chicago
Yıldırım, Burçin, ve Türkiz Verimer. 2026. “Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu: Genetik ve Psikososyal Kökenler Güncel Araştırmaların Karşılaştırmalı Analizi”. Aydın Sağlık Dergisi 12 (2): 85-109. https://izlik.org/JA77PT76HC.
EndNote
Yıldırım B, Verimer T (01 Haziran 2026) Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu: Genetik ve Psikososyal Kökenler Güncel Araştırmaların Karşılaştırmalı Analizi. Aydın Sağlık Dergisi 12 2 85–109.
IEEE
[1]B. Yıldırım ve T. Verimer, “Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu: Genetik ve Psikososyal Kökenler Güncel Araştırmaların Karşılaştırmalı Analizi”, Aydın Sağlık, c. 12, sy 2, ss. 85–109, Haz. 2026, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA77PT76HC
ISNAD
Yıldırım, Burçin - Verimer, Türkiz. “Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu: Genetik ve Psikososyal Kökenler Güncel Araştırmaların Karşılaştırmalı Analizi”. Aydın Sağlık Dergisi 12/2 (01 Haziran 2026): 85-109. https://izlik.org/JA77PT76HC.
JAMA
1.Yıldırım B, Verimer T. Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu: Genetik ve Psikososyal Kökenler Güncel Araştırmaların Karşılaştırmalı Analizi. Aydın Sağlık. 2026;12:85–109.
MLA
Yıldırım, Burçin, ve Türkiz Verimer. “Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu: Genetik ve Psikososyal Kökenler Güncel Araştırmaların Karşılaştırmalı Analizi”. Aydın Sağlık Dergisi, c. 12, sy 2, Haziran 2026, ss. 85-109, https://izlik.org/JA77PT76HC.
Vancouver
1.Burçin Yıldırım, Türkiz Verimer. Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu: Genetik ve Psikososyal Kökenler Güncel Araştırmaların Karşılaştırmalı Analizi. Aydın Sağlık [Internet]. 01 Haziran 2026;12(2):85-109. Erişim adresi: https://izlik.org/JA77PT76HC
